|
شەڕی ئیسرائیل-ئێران، شەڕێكی جیۆستراتیژیی جیهانیی
لەلایەكی ترەوە، ئەگەرچی ناونیشانی شەڕەكە شەڕی ئەمریكاو ئیسرائیلە لەگەڵ ئێران، بەڵام ئەگەر تۆزێك بەشێنەیی لە دیمەنی گۆڕەپانی ئەو شەڕە وردبینەوە، دەبینین گۆڕەپانەكە لەو چوارچێوەیەی باس دەكرێت زۆر فراوانترە، كۆمەڵێك كارەكتەری تر لە پشت پەردەوە راستەوخۆ بەشداری شەڕەكە دەكەن كەچی هیچ ئاماژەیەكییان بۆ ناكرێت، ئەگەر ئەو كاراكتەرانە بەناوی بەشێك لە هاوپەیمانی هەردوولا،
بۆ نمونە گرووپە چەكدارە شیعەكان سەر بەئێرانن و لە روانگەی ئاینزانیاییەكەوە بەرگری لە ئێران دەكەن، یاخود ئەو هێزانەی وەك تێدەگەن، كە مەرج نییە تێگەیشتنەكەیان لە راستەقینەوە نزیك بێت، هاوپەیمانی ئەمریكان، ئەمانە هەمووی هیچ لەو راستییە كەم ناكاتەوە، كە بەرەی تر لە گۆڕەپانی شەڕەكە كراوەتەوە، بۆ نمونە لەكاتێكدا هەنووكە ئاگربەست لەنێوان ئەمریكاو ئێراندا لە ئارادایە، كەچی ئیسرائیل بەردەوامە لە بۆردومانكردنی لوبنان، ناوە ناوە لە هەواڵەكاندا گوێمان لێدەبێت، كەوا كوێت، ئیمارات بۆردومان كراون،
تەنانەت لە هەولێری پایتەختی هەرێمی كوردستانیش تا ئێستا بەردەوام گوێمان لە دەنگی فڕۆكە بەئاسمانەكانی هەولێرەوە دەبێت لەكاتی دیارو نادیاردا دەنگی تەقینەوەی بەهێز دەبیستین، ئەمە شتێكی شاراوە نییەو ستۆدیۆی میدیاكان زۆرجاران راستەوخۆ ئەو دەنگە دەگوازنەوە، كە ستۆدیۆكانیان لەگەڵ دەهەژێت و بێژەرەكان باس لە تەقینەوەی گەورەو دەنگی بەهێز دەكەن!.
ئەوەی جێگەی سەرنجە ئاماژەكان و هەواڵەكان بۆ ئەوە دەچن، كە هەرێمی كوردستان، بەشێوەیەكی وردتر ئەو لاكێشەیەی دەكەوێتە باشووری كوردستانەوەو هەردوو بەشی رۆژئاواو هەرێمی كوردستان دەگرێتەوە، بۆتە یەكێك لە پێگە هەستیارەكانی ئەو شەڕە، هەندێك هێزی تر لەو پێگەیە باسیان دەكرێت، كە بەفەرمی سەر بەهیچ لایەنێكی هەردوو بەرە شەڕكەرەكە نین، بەڵام لەو پانتاییە جوگرافییەی باسمانكرد لەشەڕەكە تێوەگلاون، بۆ نمونە بۆردومانكردنی هەولێر لەلایەن بەشێك لەحەشدی توركمانی لە كەركوك، كە ئەمانە لینكیان بە هەمان هاوپەیمانییەوە بەندە، كە توركیایە، بە واتایەكی تر، هەرچەندە هەولێر خۆی وەك هاوپەیمانی توركیا نیشان دەدات، كەچی توركیاش بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لەسەر گۆڕەپانی هەرێم تێكەڵ بەو شەڕە بووەو لە پشت پەردەوە ئەجێندایەكی زۆر مەترسیدار بەرامبەر كورد پیادە دەكات، كە ئەمریكی و ئیسرائیلییەكان خۆیان لێ كەڕ كردووە،
ئەمەش دیارە ئاماژە بۆ رەزامەندییەكی بێدەنگ و بوونی ستراتیژێكی فراوانتر لەچوارچێوەی شەڕە راگەیەنراوەكە! كە دەكرێت بەشێوەیەك لەشێوەكان وەك پڕۆسەی چەككردنی هەردوو بەرەی شیعەو كورد خوێندنەوەی بۆ بكەین، لەبەرئەوەی ئەو دوو بەرەیە، كە لە بەشێك لە دیمەنەكەدا هاوپەیمان و لەبەشەكەی تریدا دژەبەری یەكترنن، پێگەیەكی گرنگ لەستراتیژییە شاراوەكەدا داگیر بكەن.
لێرەدا دەتوانین ئاماژە بەوە بكەین، كە سەرباری وەستانی دیمەنی گەورەی شەڕەكە، بەڵام هێشتا یارییزانە بچووكەكان لەشەڕدان وەك هێزێك بۆ نانەوەی پەشێوی لە ناوچەكە بەكاردەهێنرێن، بۆئەوەی لە ئانیدەیەكی نزیكدا ئەو پەشێوی و گەڕاولاژەیە لە پێناو ئامانجێك و ستراتیژە گەورەكەدا بەكاربهێنرێن، بەواتایەكی تر، شەڕی ئەو هێزە بچووكانەی، كە لە چوارچێوەی هاوپەیمانییە گەورەكاندا دەخولێنەوەو بەكاردەهێنرێن، تا ئێستا بەردەوامەو ئەو بەردەوامبوونەش زەمینە بۆ ئەوە دەڕەخسێنێت، پڕۆسەی چەك كردنەكە لە ئایندەیەكی نزیكدا بە راشكاوی دەستپێبكات بە بیانووی كۆكردنەوەی هەموو هێزەكان لەژێر دەستی دەوڵەت و گەڕاندنەوەی سەروەری بۆ دەوڵەت، سوپا راستەوخۆ بكەوێتە جوولە بۆ چەككردنی ئەو هێزانەو دواتریش بەهێزكردنەوەی حكومەتی ناوەندی، بەمەش ئەو پرۆسە وەهمییە بە كۆتا بێت،
بۆ نمونە كە ماوەی زیاتر لە بیست و سێ ساڵە لە ئێراق بەناوی دیموكراسی و فیدڕاڵییەوە بەڕێوە دەچێت و ئەو سەروەرییەی دوای داگیركردنی كوێت لەلایەن ئێراق و راگەیاندنی تاكجەمسەری لەلایەن ئەمریكاوە كاڵ بووەوە، دیارە یەكێك لە دەرهاویشتەكانی ئەو كاڵبوونەوەیش لە دایكبوونی هەرێمی كورستان بوو، بگەڕێتەوە دۆخی بەر لە داگیركردنی كوێت،
ئەمەش لەلایەك پێمان دەڵێت پڕۆژەی جیهانگەرایی ئەمریكا شكستی هێنا، لەلایەكی تر بۆمان روون دەكاتەوە، كە كوردستان لە قۆناغی شەڕی ساردی نوێدا جارێكی تر لەرووی جیۆپۆلەتیكییەوە هاوشێوەی شەڕی ساردی یەكەم دەبێتەوە ناوچەیەكی تامپۆنی، كە ئەمەش هەموو دەرگاكان لەسەر كورد دادەخات و لەناوچەیەكی داخراودا قەتیس دەكرێتەوە، بەمەش هیچ بەهایەك بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد نامێنێتەوە، چونكە مادامەكونێ ناوچەكە بووە گۆڕەپانی شەڕیكی ساردی نوێ، كورد لەو شەڕەدا جارێكی تر دەكریتەوە كارت و لەخزمەت راگرتنی هاوسەنگی هێزی ناوچەكە بەكاردەهێنرێت.
كەواتە ئەو هێرشە بەردەوامانەو ئەو هەواڵە ناڕاستانەی بڵاو دەكرێنەوە، یاخود هەوڵدان بۆ دوورخستنەوەی خەڵك لە دیمەنەكە، ئەوەمان بۆ رووندەكاتەوە، كە ئامانجەكانی ئەو شەڕە لە راستەقینەدا زۆر سنوورەكانی ئێران تێدەپەڕێنێت و ستراتیژێكی زۆر گەورەتری لە دواوەدایە، كە تا ئێستا شرۆڤەكارەكان پەیان پێنەبردووە،. چونكە زۆرینەی هەرە زۆری ئەو شیكردنەوانەی بۆ ئەو رووداوانەی ئێستا دەكرێت، لەسەر بنەمای ئەو هەواڵە میدیاییە نا راستانەیە، كە وەك ئاماژەی پێكرا، ئامانجی راستەقینەی فریودانی رای گشتی و دیزە بە دەرخرنەگردنی راستییەكانە. كە بەشێكی زۆری پەیوەندی بەداڕشتنەوەی هاوسەنگی هێزی ناوچەكەو داگیركردنی پێگە جیۆستراتژییەكانی ناوچەكە و سەپاندنی هەژموونیە لەسەر كۆی بلۆكێكی جیۆستراتیژی لە ئۆڕاسیا، كە وەك لەشەكانی پێشووتر ئاماژەی پێكرا، لە نیمچە دوورگەی هیندی دەگرێتەوە تا دەگاتە ئاسیای ناوەڕاست و ناوچەی كەنداو، ئەو بلۆكە جیۆستراتیژییەی، كە باڵادەستی بەسەر ئۆڕاسیا مسۆگەر دەكات، كە ئەمەش بە تەنیا لەرێگەی بەكارهێنانی هێزی رەقی زیاد لەپێویست نایەتەدی وەك ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا نیشانی دەدا، كە دەیەوێت بیكات، بۆ نمونە هەڕەشە بە لەناوبردنی یەكجارەكی شارستانییەتی ئێرانی، واتە بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی، بەڵكو لەرێگەی بەكارهێنانی هێزی نەرمەوەش دەبێت، كە ئێستا ئەو هێزە لە قەیرانێكی گەورەدا دەژیت و هیچ پڕەنسیپێكی نوێ لای هێزە شەڕەكەرەكان نەماوە، كە بتوانن لەو رێگەیەوە درزێك بدۆزنەوەو تیایدا دزە بكەن ئەو وڵاتانەی دەیانەوێت داگیر بكەن.
بۆ نمونە ئەمریكا لە ئێستادا راشكاوانە دەڵێت من نەوتی ئێرانم دەوێت، بەڵام شەڕەكە بە ئاشكرا ئەوە دەردەخات، كە ئامانجەكانی ئەو شەڕە چوارچێوەی بیرە نەوتەكان تێدەپەڕێنێت، بەرزكردنەوەی بانگەشەی دەست بەسەرداگرتنی نەوت راستەوخۆ داننانە بە شكستی هێزی نەرمی ئەمریكا، كە خۆی لە كۆمەڵێك دروشمی قەبەی وەك ئازادی و دیموكراسی و مافی مرۆڤ و ... هتد چڕ كردبووەوە.
د. كامەران مەنتك
بهروار: 11/04/2026
40 جار خوێندراوهتهوه
|