MalmoKurd |

نوری گوڵاڵە🖤 پیاوە جوان ومیهرەبانەکەی سلێمانییە	وەزیری بەرگری ئیسرائیل کاتس کوژراوە🇮🇱	فیراری دێرین، یان پێشمەرگەی دێرین

نوری گوڵاڵە🖤 پیاوە جوان ومیهرەبانەکەی سلێمانییە

وەزیری بەرگری ئیسرائیل کاتس کوژراوە🇮🇱

فیراری دێرین، یان پێشمەرگەی دێرین

کوردایەتی و شاڵاوی دژەناوخۆییەکان * رەخنەو توێژینەوەی وێژەیی * پێنوسێکی وێل و گومڕا خاڵۆخاڵۆکەی مەولوی و ژیر هەڵۆ بەگ و عەولە سیسە وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە * کارێکی هاوبەشە، نوسینی: ب.هەندرێن ، کامیل ژیر 2715ک 2015ز سلێمانی سەرەتا، هەزار درود لەگیانی پاکی هاوبیری کوردایەتی کاکە لەتیف قەرەداخی (ب.هەندرێن)ی جوانەمەرگ. من ئەم بەڕێزەم نەئەناسی، لە هەشتاکانی چەرخی رابوردوا بەوە خۆی پێناسانم کە وەک رەخنەسازێ 3 توژینەوەی ئەدەبیی نوسیوەو لەپەرتوکێکا بەناوی (کامیل ژیرو هۆنراوەی نەتەوەیی لە هەڵوێست و رەخنەدا) کۆیکردۆتەوەو ئەیەوێ چاپیبکا. +پیرۆزە. -پێمباشە تۆ پێشەکی بیخوێنیتەوە. چاوێکم پیاخشان. خەتەکەی ئەوەنە ناخۆشبو، بەئاسانی بۆم نەخوێنرایەوە. دامەوە دەستی و وتم با کەسێکی خەتخۆش بینوسێتەوە، دوایی ئەیخوێنمەوە. هاوبیرحەمە ساڵح هۆشمەند بە خەتە خۆشەکەی بۆی نوسیەوە. ئەویش بە پەلە بردی بۆ بەغدا پێشئەوەی من بیخوێنمەوە. دوای رەزامەندیی چاودێری لەبەغدا، یەکسەر دابوی بە چاپخانەی ئۆفسێتی مینا لە بەغداو هەر ئەو دەسخەتە وێنەی لەبەر گیرایەوەو کرایە پەرتوکێ. بەڵام پێش بڵاوبونەوەی، پەرتوکەکە قەدەغەکراولە کتێبخانەکان کۆکرایەوە! باشبو دە دانەی لای من و هەندێکیشی لای خۆی مابوەوە. ئێستا پاش 30 ساڵ، 3 هۆکار پاڵم پێوەئەنێ بۆ چاپی دوەمی ئەو پەرتوکە، تێکەڵ بە دیدو وەڵامەکانی خۆم و وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە: 1-رەوانشاد خۆی لەژیانا نەماوە. پێش کۆچی دواییەکەی، وتووێژیکی چڕوپڕم لەگەڵاکرد سەبارەت ناوەرۆکی پەرتوکەکەی و باری سەرنجی خۆمم پێراگەیان . ئەنجام پێکهاتین لەسەر ئەوەی: هەرکات هەل ڕەخسا، چاپی دوەمی بکڕێ و ئەو سەرنجانەی من پەیڕەوبکرێ. لەم چاپی دوەمەدا، زوربەی ئەو گۆڕانکاریانەی کردومن وەک پیاچونەوەو کورتکردنەوەو راستکردنەوەی هەڵەی رێنوس ورێزمان و بژاری وشەو رستەی هەڵەو لابردنی ناوزڕاندن وئەو رستانەی دەرچون و لادانبون لە مەبەستەکە، رەزامەندیی ئەوی لەسەربوە. لاریشی نەبوە وەڵامی رەخنەکانی بەمەوە. تەنیا شتێک کەدەسکاریم نەکردوە، ئەو نوسینانەیە کە لەسەر منی نوسیوە بە ئەرێنی یا نەرێنی. هەمو رەخنەکانیم بەرامبەر من یا هۆنراوەکانی من، وەک خۆی نوسیوەتەوەو ئەوەی پێویستیکردبێ وەڵاممداوەتەوە.وشەی (مامۆستا) کەدابویە پاڵ ناوی من و هەندێ ناویتر، هەمویم لابردوە. چونکە ئەو وشەیە بۆ کەسی دوەم بەکارئە‌هێنرێ نەک بۆ کەسی سێیەم. لەسەر گۆڕینی ناوی پەرتوکەکەش پێکهاتین و ئەم ناوەی ئێستا گونجاوترە بۆ ناوەرۆکەکەی.. من بەتەمانەبوم پەرتوکەکە ناوبنێم کارێکی هاوبەش، بەڵام بەهۆی گۆڕانکارییەکی زۆرو لێزیادکردنەوە، بمانەوێ و نەمانەوێ پەرتوکەکە بو بەکارێکی هاوبەش. جابۆئەوەی مافی هیچ لایەک نەچێ بەلای ئەویتراو وەک رێنماییەکیش بۆ خوێنەرەوەی بەڕێز، ئاماژە بۆ ئەوەئەکەم کە هەمو ئەو لاپەڕەو رستانەی بەپیتی- فۆنتی (یونیکورد ژینۆ-پیتە رەشەکان) چاپکراون، هی ب. هەندرێنن. ئەوانیتر کەبە (ئەریاڵ)چاپکراون، هی منن. 2-قەدەغەکردنەکە بوە هۆیئەوەی بڵاونەبێتەوە، جگە لەژمارەیەکی کەم. پەرتوکەکەش راستیی مێژویی و وێژەیی زۆری تیایە کە بۆ کتێبخانەی کوردی و بۆنەوەی نوێ و بۆرەخنەسازان پێویستە. بەتایبەتی دوابەش (وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە) بۆ هۆنیاران. 3-ئەو چاپی یەکەمە لەبەرگیراوەیدەسخەتەکەبو کە لەهەندێ شوێنا کاڵبۆتەوەو بەئاسانی ناخوێنرێتەوە.بۆیە ئەم چاپی دوەمە پێویستبو------------------------- کامیل ژیر. *** ناسینێکی گشتیی پەرتوکەکەی ب. هەندرێن سێ بابەتی سەرەکیی لەخۆی گرتوە:- ١-لێکۆڵینەوەیەک لەنوسینێکی گوشاد محەمەد سەعید. 2-ئاوڕدانەوەیەک لە خاڵۆخاڵۆکەی مەولەوی و ژیر. 3-شەهیدی گۆران و عەولە سیسەی کامیل ژیر لەبەراوردێکی ئەدەبی و ئاوێنەی راستیی کێشەکەوە. نووسەر بە شێوازێکی رەخنەگرانەی زانستی، لەدەرگای ئەو سێ بابەتەی داوە، بەوەی هەردو لایەنی ئەرێنی و نەرێنی بابەتەکانی رەچاوکردوە. واتا، بەپێی بۆچونی خۆی، راستبوبێ یا‌‌هەڵە، بەچاکی وتوە چاک و بە خراپی وتوە خراپ. پشتی بە پەراوێزو سەرچاوەیەکی زۆریش بەستوە. واتا بە هەڕەمەکی، راکانی خۆی نەسەپانوە. بەرگی پێشەوە بەمجۆرە نەخشێنرابو: لێکۆڵینەوەی ئەدەبی کامیل ژیرو هۆنراوەی نەتەوەیی لە هەڵوێست و رەخنەدا ب. هەندرێن چاپی یەکەم 2685ک – 1985ز چاپخانەی ئۆفسێتی مینا-بغداد بەرگی پشتەوە: رەتکردنەوەی خامەیەکی وێڵ و پیشاندانی لایەنە نەتەوەییەکانی ژیر رۆشناییەک لەسەر خاڵۆی مەولەوی و خاڵۆخاڵۆی ژیر -بەراوردێ لەنێوان شەهیدی گۆران و عەولە سیسەی ژیرا لەنامەخانەی نیشتمانی ژمارەی 984 ساڵی 1985ی دراوەتێ نرخی یەک دینارە * ب. هەندرێن بەمجۆرە دەسپێئەکا: پێشکەشە: بەو شآعیرانەی راژەی میللەتەکەیان ناگۆڕنەوە بەناوبانگی جیهانی. رێبازو بڕوای نازم حیکمەت و بابلۆ نێرودا بە تەنیا رێگەی لوتکە نازانن. خاوەنی بیروباوەڕی نەتەوەیین و کەچی ناکەن بە پەیژەی سەرکەوتنی خۆیی. دنیای بێ دەنگیان لا پیرۆزترە لەڕیاکردن لەپێناوی لوتکەدا. ب. هەندرێن * پێشەکییەکی پێویست ژیری شاعیری نەتەوەیی تا ئەمدەمە لەسەری نەنوسراوە، بنەڕەتییەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ ئەم خاڵانە:- 1-بەدوای سەرهەڵدانی دیوانی هۆنراوەی (کوردایەتی)١ کامیل ژیرا، ئەوەنەی پێنەچو چاپەمەنیی کوردی کەوتە بەر لێشاوی دامودەزگاکانی قاسمەوە. هەرچەن کاک محەمەدی مەلا کەریم بەرەنگاریبو بەنوسراوێکی 10تا12 لاپەڕەیی بەناوی (کوردایەتی لەژێر نەشتەری یەکاڵاکردنەوەدا)٢ بەڵام هەڵگرانی بیروباوەڕی نەتەوایەتی، بەنامیلکەیەک لەژێر ناوی (کوردایەتی بزوتنەوەو بڕواو رژێمە)٣ بەتەقینەوەیەک پیایا تەقینەوە، بۆ ئەو سەردەمە گونجاوبو. لەبێدەنگیی کاکە حەمە بەرامبەر ئەو هەڵمەتە بەجێیە ، بەدوایا زەمینەکەی ئەدەبی کوردی کپی بەسەراهات و لە نەشونما کەوت. لەدەمێکا کوردایەتییەکەی زەردەشت تەنیا لایەنە سیاسییەکەی گرتبوە خۆی. 2-لەکۆتایی شەستەکانا هەندێک لەدوکتۆرەکان، وەک عیزەدین مستەفا رەسوڵ ومارف خەزنەدار، هەتا رادەیەک دەستیان بەسەر نووسینی کوردیا گرت و هەر شاعیرو نوسەرێ لە رێبازو باوەڕیان نەبوایە،ئەکەوتە دنیای لەبیرچونەوە. بۆ راستیش (الواقعیە فی الادب الکوردی)٤ باشترین نمونەی ئەو سەردەمەیە، لەگەڵ هەندێ نوسینیترا٥. 3- لەگەڵ بەهاری ساڵی 1970دا جۆرە ئەدەبێ بەناوی (روانگە)٦ باڵی بەسەر هەمو مشتومڕێکیتراگرت بەئەندازەیەک وتیان(قۆناغی گۆران کۆتاییهات٧و قۆناغی نوێ دەستیپێکرد. هەرچەن زۆر بڕینەکردو لەساڵی 1974ەوە کپبو، یا بەواتایەکیتر، جوانەمەرگبو!. 4-سستبوونی ژیر لەشەستەکانەوە لەمەیدانی هۆنراوەدا کە ئەشێ ئەمەیان لەهەمو هۆکانیتر کاریگەرتربوبێ، بۆئەوەی هۆنراوەکانی نەبونە جێگە سەرنج و نوسەرەکان خۆیان تیا تاقینەکردۆتەوە.( راستە من 1961 تا 1966 هۆنراوەم نەوتوە بەهۆیئەوەی لەو ماوەیەدا بە چەندین کارەوە دەستمگیرابو وەک: 1-فەرمانبەرێ لە کۆمپانیای کەرەستەی بیناسازی 2- خوێندنی ئامادەیی و کۆلێجی ماف 3- خوێندنی هەشت کۆرس زمانی ئنگلیزی 4- خوێندنی یەک کۆرس زمانی ئەڵمانی 5- وتنەوەی وانەی زمانی کوردی بە باڵیۆزی یۆگۆسلافیا میستەر نیاز 6- چونم بۆ سویسرا بەنیازی بەڕێوەبردنی رادیۆیەکی کوردی لەپاریس هەرچەن سەرینەگرت 7-کارەکانی کاژیک...هتد راستتریش ئەوەیە سستنەبوم، ئەو 1982 پەرتوکەکەی نوسیوە.من هۆنراوەکانی ئەو سەردەمەم دەرنەئەخست تا ساڵی 1983 کە دیوانی سێیەمی هۆنراوەکانم لەژێر ناوی (جوانی)ا بەچاپ گەیانو بریتیبون لەهۆنراوەکانی ناوەڕاستی شەستەکان تا 1983. ئەمە یەکێکە لەو هۆنراوانە: بؤ جوانيَكى هةنطارى لةديسكؤكانى بؤدابست كؤرِى ئاهةنط طةرم و طورِة سةرشانؤى جوانى رازاوة، ثرِ لة كضة ثرِ لةكورِة هةموو شةويَ ئةستيَرةكان بةرِێئةكريَن بةضاوبرِكآ ثيَشوازى لة شةفةق ئةكريَ بة طؤرانى و بة هةلَثةرِكآ تا بةيانى ئاواز و ساز، زرِةى ثيالَة، ضريكةى دةنط راز و ذوان، ماضى ناودةم، طوشينى دةس، كةمةرى تةنط شةويَك جةذنى سةرى سالَبو لةناو ئةو هةمو جوانةدا (ئةديد) جوانيَ بو، بآويَنة، ئةديد زياتر روى بة مندا. وتم فةرمو بؤ سةمايةك بةبآ وةستان وتى (ئيطان) لةدواى جؤثى و يةكترناسين بؤ خواردنةوة ضوينة سةرخوان وةك سةرةتاى دلَدارييةك بةرِيَزةوة قسةى ئةكرد بؤ مةبةستيَ باس و خواسى دانيشتنى شةوى ئةبرد وتم ئةى جوان، ئةى ثةرى زاد، ئةى روناكى شةوى جةذنم هةرضةن من ئيَستا ثيَكراوى، قذى زةرد و بالآ و بةذنم بةلآم من دورم لةتؤوة، من رِيَبواريَكم، من كوردم لانةوازم، كيَشة ئالَؤز، تؤ بؤ وازو دلَت بردم؟ وتى من و تؤ نزيكين، تؤ دةربةدةر، من دةم بةسراو دلَم بةجؤريَ ليَئةدا، جؤريَكيتر ئةبينآ ضاو جطة لةوةش بةراستتبآ، يا رِوالَةت، مةلَآ (وازو) نايةتةوة هةر ضركةيةك، لةم ذيانة كة لةدةسضو وتم ئةديد ئةى كضؤلَة، فريشتةى ئةم راطوزارةم وتى ئةى لاوى ئاوارة، هةلَبذاردةى ئةم ديدارةم وتم بابآ ثةرداخى مةى بةضاوى طةشى تؤوة نؤش وتى (ئةطيَش) ئنجا سةماى زؤر، (كؤسةنةم)جةذنيَكى خؤش 5:ئەگێش: نۆش. 6: کۆسەنەم: سوپاس بە زمانی مەجەری بؤدابست: دوا شةوى 1982 / 1983 لة ديوانى جوانيدا 1983 بلآوكراوةتةوة پێشئەوەو دوایئەوەش چەندین هۆنراوەیتر وەک: سرودی سلێمانی 1973،کێ وەکومن 1976، داستانی ئەوینی کوردستان 1976، ئۆپەرێتی نازە، ساڵی 1986 لەژمارە 5ی گۆڤاری نوسەری کوردا بڵاوکراوەتەوە. لەبیرەوەرییەکانی ساڵانی دێرین، لەگۆڤاری بەیانا ژمارە 152 ساڵی 1989 بڵاوکراوەتەوە. بەشی یەکەمی هۆنراوەی گوندەکان و هەڵەبجەو راپەڕین 1988 بە هاوبیر هۆشمەنا ناردم بۆ پاسۆک لە شاخ بۆئەوەی بڵاویبکەنەوە، ئەمە دەقەکەیەتی : طوندةكان ئةو طوندانة مةرِوخيَنن ئةو طوندانة مةسوتيَنن بةبآ ورة، لةدوكةلَى ئةو طوندانة زيرِة مةكةن لةبةربورة، تؤثى دةستى نامةردانة ئاطر مةدةن ئةو طوندانة جوان و دلَطير و رازاوةن، بآ زيانن ئةو طوندانة فريشتةي ئةم سةرزةمينةن، بيَ زمانن ئةو طوندانة بةهةشتيَكى ثيت و فةرِن دةسى تاوانيان نةطاتآ، دورةشةرِن * ئةطةر سزاى ئةو طوندانة سوتاندنة، ضونكة طوندى جؤرة خةلَكيَكى نةبةردن كورِةكورِةى ئةو طوندانة، وان لةضيا، ئةلَيَن ئيَوة ئةطةر ئازان، ئةطةر مةردن وةرن ئيَمة جةنطاوةرين، دروستكةرى ئةو طوندانةين، وةرن وةرن ئيَمةين طيان و ضاوو دةستى ئةو طوندانة، يةخةى ئيَمةى لةسةر بطرن وةرن لةمةيدانى جةنطدا دةرئةكةوآ كآ سوارةية، كآ ثيادةية كآ لةسةر مافى نةتةوةى، لةطةلأ ئيَوةى ترسنؤكا، يةك بةدةية *** ئةطةر كيَشةى نارِةواتان، دةسةو يةخة، لةمةيدان و كؤرِى جةنطدا لةطةلأ ئةو خاوةن طوندانة، يا لةتاوان دةسهةلَطرتن، ئةنجام نةدةن ئةوا لةجيَى ئةو طوندانة، ئةو مةردانة، كة دةستيَكيان ثيادا هيَنان لةكةللةى سةرى ثةرِيوتان، طوندى جوان و رازاوةتر، دروست ئةكةن تائيَرة: 1988 وتراوة. ئەوەبو 1991ئەم پێشبینییە هاتەدی. گەلێکیتر کەساڵی 1993لە دیوانی (هەڵبەستەکانی ژیر)ا بەچاپم گەیان. دوای ئەوە دیوانی (کوردایەتی و جوانی 2010)و زۆر هۆنراوەیتر. ئەمەش یەکەم هۆنراوەی ئەو دیوانەیە: هةمان سوارةم من لةو بيرة ثةرِطرانةم بةطذ هةمو جةردةكانا ضونةتةوة من لةو سوارة سةرضلآنةم لةهةلَمةتا بون بةئاطر بؤنةتةوة ئةشآ ئةستيَرة رامابآ لةوةى ماوم هةتا ئةمرِؤ لةناخيدا طومانيبآ لةتوانام و بثرسآ بؤ!؟ نةخيَر ياران من هةر هةمان ئةو ئاطرةى هةرزةكاريم، كلَثةسةندوم وةكو جاران بؤ كوردةكةى بآ مافةكةم، باج و دياريم، من نةمردوم ئةى ئةستيَرةى ثرس و طومان من وةكو تؤى تةماشاكار دانانيشم دةستة ئةذنؤ، هيض لةبارا نةبوى لاسار! ئةسوتيَم تا ئةبمة ذيلةو لةطؤرِيشا ئةبمة مينى لةضالَنانى ناجؤرانم تاكو ئالآى سةربةخؤيى ئةدا مذدةى كامةرانى بةسةرتاثاى كوردستانم ئێستەش هۆنراوەکانی دوای 2010م ئامادەیە بۆچاپ. زۆری لە هۆکارەکانی راگەیاندن و فەیس بوکا بڵاوکراوەتەوە --------------------- ژیر) ب. هەندرێن لەسەر نوسینەکەی ئەڕواو ئەڵێ: لەگەڵیا نابێ راستییەک حەشاربدرێ کە سەرهەڵدانی دیوانی هۆنراوەی (کوردایەتی)ژیر، گواستنەوەی بیرو باوەڕی نەتەوایەتیبو لە سۆز (عاتیفە)وە بۆ تیۆر(النظریە) لەدنیای هۆنراوەی کوردیا. هەر ئەو راستییەش پاڵپێوەنەری (نەبەز)ی رابەرو مامۆستابو کە ئەوپەڕی رێزو ستایش لەهۆنراوەکانی ژیر بنێت و لەپێشەکی دیوانی کوردایەتییەکەیا بنوسێ: (رۆژ لەدوای رۆژ هۆنراوەکانی بەتامترو لەبارترو بە دڵی ژمارەیەکی زیاتر لە خەڵکی ئەبێ و ئەبنە نمونەی هۆنراوەی پاشەڕۆژمان)٨. بەم پێیە ئەگەر شاعیرانیتر رابەری قوتابخانەیەکبن، ژیری شاعیر سەرقافڵەی کاروانێکە کەهەمو ئاوات و خواستەکانی نەتەوەی پێیە. ئێمەش لەم رێبازەوە، بۆیەکەمجار لەجیهانی ژیری شاعیرو نەتەوەییەوە، ئەکەوینە رێگاو پەڕاوەکەمان سێ بابەتی گرتۆتە خۆی: یەکەمیان، بەتاڵکردنەوەی بۆچونەکانی گوشاد محەمەد سەعید لەژێر ناوی (چەند سەرەتایەکی نوێ لەشێعری کوردیدا ٩. دوەمیان، تەواوکردنی خاڵۆخاڵۆکەی شاعیری فەیلەسوفی کورد مەولەیی لەلایەن ژیری شاعیرەوە. سێیەمیان، بەراوردێ لە نێوان دو هۆنراوەی شاکاری کورد(شەهید)ی گۆران و (عەولە سیسە)ی ژیرا. هەڵسەنگاندنی ئەم بابەتانە لەترازوی راستی کێشەکەو لەناخی بیروباوەڕە نەتەوایەتیەکەوەیە، کە بەرزترین بیروباوەڕی مرۆڤایەتییە تائەمڕۆ لەسەر ئەم زەویە لەدایکبوبێ. ئەوە ئێوەو کامیل ژیرو هۆنراوەی نەتەوەیی لەهەڵوێست و رەخنەدا. ب. هەندرێن پەراوێزەکان:- ١-کوردایەتی، هۆنراوە، کامیل ژیر، چاپی بەغدا ساڵی 1960 ٢-محەمەد مەلا کەریم ، لێکۆڵینەوە، چاپی بەغدا، ساڵی 1960 ٣-زەردەشت، لێکۆڵینەوە، چاپی بەغدا، ساڵی 1960 ٤-د. عیزەدین مستەفا رەسوڵ، دراسات ئەدەبیە، چاپی بێروت. ساڵی پێوەنیە. ٥-لەلێکۆڵینەوەکاندا لەجێگەی خۆیا یەکەیەکە دەسنیشانمانکردوە. ٦-بڕوانە بڵاوکراوەی روانگە، ژ-1 چاپی نەجەف، ساڵی 1971، ل/3. ٧-بۆیەکەمجار لەکۆڕێکا لەسەر تەلەفیزیۆنی کەرکوک، سەلاح شوان و عەبدوڵا عەباس و رەفیق سابیر ئاشکرایانکرد لەساڵی 1971دا. ٨-کوردایەتی ژیر، سەرچاوەی پێشو، ل/22 ٩-رۆشنبیری نوێ، گۆڤاری بەرێوەبەریتی رۆشنبیری کوردی، ژ/72 شوباتی 1979، ل/39. بابەتەکان: 1-لێکۆڵینەوە گوشاد کۆلکە خوێندەوارە لەئەدەبدا. لەڕوانگەی نەتەوایەتییەوە بۆچونەکەی پوچە. تێبینی: ئەم لێکۆڵینەوەیە وەڵامێکە بۆ نووسینێکی کاک گوشاد محەمەد سەعید لەژێر ناوی (چەند سەرەتایەکی نوێ لەشێعری کوردیدا) بۆیەکەمجار لەگۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژمارە72 شوباتی1979 ل/39 بڵاوکرایەوە. بۆدوەمجار لەگۆڤاری بەیان ژمارە61نیسانی 1981 ل/56 بڵاوکرایەوە. هەردو گۆڤارەکە سەر بەدەزگای رۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی سەر بەوەزارەتی رۆشنبیری و راگەیاندنن. هەڵسانی د. ئەورەحمانی حاجی مارف بەرامبەر مامۆستا جەمال نەبەز، بەکارێکی خۆیی نازانم وەک لەدۆخی نوسینەکەیا سەرجەم دەرئەکەوێ و رێکەوتنی لەگەڵ گوشاد محمەد سەعید لەگۆڤاری رۆشنبیری نوێدا ١. ئەگەر بێت و شیبکرێتەوە ئامانجەکەی بەستراوە بەدەرفەتێکی مێژوی میللەتەکەمانەوەکە ٢22 ساڵ لەمەوبەر حەمەی مەلا کەریم بەرەو روی بڕوای نەتەوایەتی و نەبەزو ژیر بوەوە. هەرچەن لەبواردا دەرنەچو، بەڕاپەڕینی زەردەشت بەرامبەری، لەدەریادا نقومبو و وەک گۆمێکی مەنگ کپبو. بێینە سەر وتارەکەی کاک گوشاد محەمەد سەعید کەبۆتە جێگەسەرنجی دەزگای رۆشنبیری کوردی وەک لەگۆڤارەکانیانا (رۆشنبیرو بەیان)٣ دەرئەکەوێ، زۆر بەپەرۆشەوە تینون بۆ بەگژاچونی بیروباوەڕی نەتەوایەتی و ئەدەبەکەی. لەدەمێکا هەزاران وتاری ئەدەبی و مێژویی و سیاسی و هونەریی کورد ٤ بونەتە پێخۆری سیڤەری بەیان و لۆزانی کورد ٥. گوشاد رێبازی حەمەی مەلا کەریمی گرتوە. بەڵام لەبارەی نوسینەکانیەوە زۆر هەڕەمەکیترەو لەوەناچێ تەنیا پەڕاوێکی خوێندبێتەوە لەسەر بیری نەتەوەیی یا ئەدەبی نەتەوەیی، بگرە لەسەر ئەدەبی کوردیش!!. گوشاد بەبێ بناغە هاتوە باسێکی دەسپێکردوە ناویناوە(چەند سەرەتایەکی نوێ لەشێعری کوردی) ٦ بەم وشانە سەری بەوتارەکەی هەڵداوە (کامەران هەر لەسەرەتای پەیدابونیەوە لەگەڵ ئەو هەمو تەئسیرانەی لەسەریبو-لەچەند هەوڵدانێکی شێعری باش خاڵینەبو، ئەم باشییەش زیاتر وەک پڕکردنەوەی بۆشاییەکی بیری نەتەوایەتی نەوەک تەکنیکی شێعری لەچواچێوەی شێعری نوێدابو (گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژمارە 72 شوباتی 1979 ل/39. گوشاد پێشەکی هێلێکی راستوچەپی بەسەر هەمو هۆنراوەی کوردیا هێناوە هەتا کامەرانیشی گرتۆتەوە وەک ئەڵێ (لەگەڵ ئەو هەمو تەئسیرانەی لەسەریبو، ئەگەر بهاتایە ئەو تەئسیرانەی لەسەرنەبوایە سەرکەوتوتر ئەبو). ئەبێ گوشاد مەبەستی چیبێ!؟ تۆبڵێی کامەرانی بەیەکەم لوتکەی ئەدەبی کوردی دانابێ؟ ئەگەرکەموکوڕییەکی هەبێ خستبێتیە ئۆباڵی ئەدەبەکە بەوەی کامەران لەئەدەبەکە بەرزترە!؟ بەلای گوشادەوە ئەگەر بهاتایە کامەران یەکەم شاعیری کوردبوایە ئەو هەمو تەئسیرانەی لەسەرنەئەبو!؟ زۆرزۆر پێشکەوتوتر ئەبو لەئێستا. تۆبڵێی گوشاد هەمو هۆنراوەی کوردیی رەتکردبێتەوە بەقوتابخانەو قۆناغ و رێبازەوە لەپێناوی کامەرانا!؟ ئەم راستییە پێویستی بەپرسیارە، پرسیارەکەش لە کاک گوشاد. وەڵام رونەو زۆریش ئاشکرایە هەر لەخۆیا، ئەوەنیە گوشاد ئەڵێ (لەچەند هەوڵدانێک...هتد) ئەو چەند هەوڵدانەی کامەران بەسەر هەمو هۆنراوەی کوردیدابوە. هەر ئەو هەوڵدانەی کامەران لای گوشاد بوە بەهاوکێشەیەک هەمو ئەدەبی کوردی ئەگرێتەوە نەک هەر هۆنراوە. کەواتە باووباپیرەکانمان چییانکردوە؟ هەرچەند زۆر وەڵام بەرامبەر ئەم رستانەی گوشاد هەیە، لەوانە هەتا نوسینی کامەران خۆی ٧. بەڵام نوسەرێک رادەی رۆشنبیڕیی بگاتە ئەو پلەیە لای ئێمەش وشەکانی وەک داستانێکی گوێئاگردان دێتە گوێ کە داستانبێژ بەڕازی خۆی داستانەکە بگێڕێتەوە. هەمو ئەدەبدۆستێ تا ئەم دێڕە ئەگەر گوێ شلکا لەئاستی فەرمایشتە بێ سەروپاکانی گوشاد بەوەی کامەران هەموشتێکبێ لەئەدەبی کوردیا، یا لوتکەی پڕکردنەوەی بیری نەتەوایەتیبێ، بێ شک هێڵێکی سەرەوخوار بەوشەکانیا دێنێت و بەگوشادیش ئەڵێ شارەزای یەک پیتی کوردی نیت نەک ئەدەبی کوردی. کامەران بەوشەی ناسک و گیانی مۆسیقاو هەندێ هۆنراوەی بڵندی، جێگەیەکی هەیە لەهۆنراوەی نوێی کوردیا.بەلام لەبارەی پکردنەوەی بیری نەتەوایەتییەوە، هەرگیز نەگەیشتۆتە عەلی تەرمۆکی و خانی و حاجیی کۆیی و بێ کەسی باوک و پیرەمێردی نەمر، هەتا هەژاری مهابادیش کەتەنیا هۆنراوەیەکی دڵداریی نیە. ژیریش بەو لوتکەییەی گرتویەتی لە (تیۆری نەتەوایەتی)ا کەتا ئەمڕۆ ساڵی 1982 ٩ شاعیرەکانمان توخنی نەکەوتون. ئەوەلەلایەک، لەلایەکیترەوە هەمو بیروباوەڕیک لەگەڵیا بیری نەتەواییەتی، بریتینیە لەبۆشاییەک پڕبکرێتەوە.. لەوانەیە کاک گوشاد بیر بە بئری عەرەبی تێگەیشتبێ نەک فیکر! لەبارەی شاعیرو نوسەرەوە، بۆ باوەڕ، دەوری هاندەر ئەبینێ، لەدەمێکا بڕوایەک، شاعیر یا نوسەری نەبو، مانایئەوەنیە بۆشاییەک لەو باوەڕەدا بەدی ئەکرێ یا لایەکی بەبەتاڵی ئەمێنێتەوە. ئەوەی جێی سەرنجبێ، یەکەمجار گوشاد دەسنیشانی ئەوە ئەکا کامەران لەناوەرۆکا سە رکەوتوە، دوایی دێتە سەر شێوە (شکل) هەروەک ئەڵێ (نەوەک تەکنیکی شێعری، لەچواچێوەی شێعری نوێدابو). نازانم کاک گوشاد خۆی لەم رستەیەی خۆی ئەگات و ئەتوانێ بۆمان شیبکاتەوە؟ یا ئەترسم وەک نوکتەکەی رشتەی مرواریی بەسەرهاتبێ! کە ئەگێڕنەوە لەو دەروێشە دەسبڕانەی بەدەروێشی ئەبنە شێخ، یا بە واتایەکیتر تەکیەی شێخێتی داگیر ئەکەن، ئەو شێخەمان نەخوێندەوار ئەبێ، رۆژێک مەلایەکی رۆشنبیر لەخزمەتیا ئەبێ، لەبەرچاوی مریدەکان روئەکاتە مامۆستاو ئەڵێ: مامۆستا خوا لەقورئاندا باسی ئێمەی کردوە؟ مەلا ئەڵێ: بەڵێ یاشێخ لەسورەتێکدا ئەفەرموێ (هل یستوی الذین یعلمون والذین لا یعلمون) شێخ فرمێسک بەچاویا دێتە خوارێ! بەمانا تێیگەیشتوە! گوشادیش هەر ئەوەندەی ئەو شێخە لەتەکنیکی شێعری و شێعری نوێ گەیشتوە. زۆر نزیکە د. ئەورەحمانی حاجی مارف ئەم رەخنەیەی گوشادی لەریزی رەخنە زانستییەکانا دانابێ و بەئەندازەی گەشەی خوێندەواریی بژمێرێ! ١٠. هیوادارین کاک گوشاد بەوشەکانی خۆیا بچێتەوەوتەنیا تێمانبگەیەنێ مەبەستەکەی چیەو هیچیتر! لەگەڵیا رەچاوی ئەم رستەیەی د. عیزدین بکا کە ئەڵێ: (کامەران هونەرێکی نوێی نەهێناوەتە کایەوە، بەڵکو تەواوکەری رێبازە جوانکاریەکەی پیرەمێردو گۆرانە ١١ . ئەو پێنوسانەی تائەمڕۆ ئەدەبی کوردییان هەڵسەنگاندوەو قوتابخانەیان بۆدیاریکردوە، قۆناغ بەقۆناغ جیایانکردۆتەوە، بۆنمونە قۆناغی بێخود ١٢ یان جیاکردۆتەوە لەقۆناغی بێکەس و پیرەمێردو ئەحمەد موختار بەگی جاف. لەدەمێکا بێخود لەدوای هەمویان کۆچی دوایی کردوە. هەروەها بەدوای قۆناغی ئەواندا ، گۆران و نوریی شێخ ساڵح و هەردی و بەختیار زێوەرو دڵدارو بلەو دیلان و کامەران و ژیرو ع،ح،ب، کەئەمانە زوربەیان لەقۆناغی پێشودا هاتونەتە مەیدانەوە. بۆنمونە: یادگاری هیوای بلە کەتا ئەمڕۆ لەشاکارەکانی هۆنراوەی کوردی ئەژمێردرێ ، لەساڵی 1933دا بڵاوکراوەتەوە، هەمو شاعیرەکانی قۆناغی پێشو لەژیاندابون . لەقۆناغی ئەم شاعیرانەو هەمو قۆناغەکانا، جۆن پلەی یەکەم بوە لەشاعیرەکانا، پلەی دوەمیشبوە. بەلام گوشاد بەبێئەوەی پەیڕەوی ئەم رستەیەبکا، هێناوێتی قۆناغەکان و پلەی شاعیرەکانی وەک چێشتی مجەور تێکەڵاوکردوە بەبێئەوەی خۆی لەخۆی بگا یابزانێ ئەڵێ چی یا چی ئەنوسێ. ئنجا ئەڵێ: ( بۆیە کامەران لەچاو ئەو شاعیرە نەتەوایەتیانەی کەلەم سەردەمەدا هەبون وەک عوسمان عوزێری و کامیل ژیرو لەسەردەمی خۆیا بێکەسیش پێشکەوتوتربو- رۆشنبیری نوێ، سەرچاوەی پێشو ژمارە 72 ل/39 ) لێرەدا بەرەوڕوی گوشاد ئەبینەوە بەم خاڵانە: 1-بارە نەتەوایەتییەکە لابدەین و بێینە سەر پلە شاعیریەکە، عوزێری لەو قۆناغەدا لەپلەی یەکەما نەبوە وەکو کامەران و ژیر. بەڵکو لەپلەی دوەمابوە، یا لەڕیزی شیرکۆ بێکەس و کاکە شوان- د. ئیحسان فوئادو جەمال شارباژێڕی و کاکەی فەلاحا بوە ١٤ . زوربەی ئەمانە لەسەردەمی ژیانی عوزێریا هۆنراوەی بەهێزترو شاکاری نەتەوایەتیتریان بوە لە عوزێری. بەڵام لای گوشاد خراونەتە پشتگوێ!. 2- لەبارەی بێکەسی باوک، وەک لەپێشەوە باسمانکرد، لەقۆناغی پێشتربوە، یاقۆناغێ پێش کامەران و ژیربوە، ئیتر نازانم گوشاد ئەم بەراوردەی بە چ ترازویەک کێشاوە؟ لەڕاستیا لەهەر دەمێکا باسی بێکەس کرابێ، پیرەمێردی لەگەڵابوەو ئەز بێکەس و پیرەمێردم وەک زەهاوی و رەسافی١٥ دێتەبەرچاو. لەدەمێکا پیرەمێرد لەبارەی ناوەرۆک و باوەڕی نەتەوەییەوە لەبێکەس پێشکەوتوتر نەبوبێ لەو کەمتر نەبوە. بەلام بێکەس شۆڕشگێڕییە دەرونییەکەی و یەخەگرتنە بەرەوڕوەکەی لەگەڵ خوێن گەرمییە لاوییەکەیا زیاتر دیاری کردوە، بەتایبەتی بەدوای 6/ئەیلولی/1930دا، هەرچەندە لەبارەی هونەرو شێوەوە نەگەیشتۆتە پیرەمێرد. هەروەها بێ کەس شاعیرێکی میللیبوە نەک هونەری وەک پیرەمرد. لەلایەکیترەوە گوشاد بێئەوەی پلەی پێشکەوتن دیاری بکا، بەدوایا ئەڵێ( گەرسەیری شیعرەکانی هەمویان بکەین بەڕونی بۆمان بەدیادەکەوێ کە کامەران وەک شاعیرێکی لاو لەوسەردەمەدا بەهێزتر لەهەمویان هاتە کایەوە شێوەی نوسینەکەشی لەهەمویان بەهێزتربو- رۆشنبیری نوێ، سەرچاوەی پێشو ل/40). بەو پێیە کامەرانی سەرخستوە بەسەر بێ کەس و عوزەیری و ژیردا بێئەوەی رەچاوی قۆناغ و پلەو شێوە بکا. لەلایەکی ترەوە ئەڵێ ( بێکەس گەلێ شێعری بەهێزی هەبوە، بەڵام شێوەی نوسینی ئەم شێوەیەنیە کە کامەران پێی نوسیوە- رۆشنبیری نوێ، سەچاوەی پێشو ل/40. سادەیی و ساکاریی گوشاد گەیشتۆتە پلەیەک جیاوازیی نێوان هۆنراوەی هونەری و هۆنراوەی میللی بۆ ناکرێ. هەر ئەوەنە ئەڵێ: شێوەی کامەران و بێ کەس جیاوازە! ئافەرین مامۆستا گوشاد، بەم رەنگە بویتە جێ سەرنجی گۆڤارەکانی رۆشنبیری و بەیان!؟ کە دو جار ئەم وتارەیان بۆ بڵاوکردیتەوە بێئەوەی جیاوازیی هۆنراوەی هونەری و میللیت بۆبکرێ. جائەگەر بێت و لەسەر ئەم کێشەیە بڕۆین، زۆر درێژ ئەبێتەوە بێ گەیشتنە ئەنجام. چونکە گوشاد هێشتا لە ئەلف و بێی ئەدەبدایەو دەسنیشانەکانیشی لەجێگەی خۆیانیە هەتا رەتبکرێنەوە، بێ سەروپایەو هەرجارەی سەنگی بەلایەکدایە بێئەوەی خۆی بزانێ ئەڵێ چی! بەبێزارییەوە ئەڵێم: کاک گوشاد ئەمە کاری تۆ نیە. کوردیش ئەڵی نان بۆ نانەواو گۆشت بۆ قەساب. هەرەچەن ئەوانەی بەرەوڕوی کێشە نەتەوەییەکە بونەتەوە لەو سەردەمەی گوشاد دەسنیشانی کردوە، کامەران و دیلان و ژیرو هەژاری شاعیری میللییە. وەنەبێ بەختیار زێوەرو دڵدارو هەردیش، جێگەدەستیان دیارنەبێ لەمبارەیەوە. بەلام گوشاد بەم شێوەیە تێئەڕوانێ و ئەڵێ (زۆریش داهێنەرتر لەم شاعیرە نەتەوەییانەی هاتنە ناو جیهانی شێعرەوە دەشتوانین چاو بەدیوانی کامیل ژیری کوردایەتیدا بگیرین لەگەڵ یەکەم دیوانی کامەران کە دیاری یە بەراورد بکەین، کامەران ئەم دیوانەی لەسالی 1957 چاپکردوە لەگەڵئەوە کامیل ساڵی 960 چاپیکردوە- هەمان سەرچاوەی پێشو ل/40 ) گوشاد بەئاستەمێک شارەزایی لەئەدەبی کوردیا ببوایە، دیوانی نازەنینی ژیر سالی 957 چاپکراوە، بەرامبەر دیاریی کامەرانە نەک دیوانی کوردایەتی. دوایی گوشاد ئەڵێ (دەبینین کامەران زۆر شتی لە ژیر جوانتر هەیە هەرچەندە ژیر تاقیکردنەوەیەکی دورودرێژیشی لەشێعردا هەبو- هەمان سەرچاوە) راستییەکەی نازەنینی ژیر هاودەمی دیاری کامەرانە. گوشاد کە ئەڵێ، کامەران شتی جوانتری هەیە، ئەبوایە دەسنیشانیکردایە. ئێمە بە دەسنیشان ئەلێین: ژیر لە نازەنیندا هۆنراوەی هەیە لەهۆنراوەی دیاریی کامەران جوانترە. بۆنمونە (بەهاری کوردستان)17 کە پاداشتی یەکەمی لەسەر وەرگرت18 . لەدەمێکا کامەران لەدیاریدا19 بەهاری هەیە لە (رۆژنامەی ژین)ا (بەهاری کوردستان)20 دورنیە بەشداریی ئەو گرەوەی کردبێ لەو سەردەمەدا کە سەرەتای سەرهەڵدانی کامەران و ژیریش بوە، بەپێچەوانەوە پاداشتی وەرنەگرتوە وەکو ژیر. لەگەڵئەوەشدا ئێمە وەک گوشادنین و نالێین هۆنراوەی ژیر لەهۆنراوەی کامەران جوانترە. وەک بەراوردێک، نازەنین لە 72 لاپەڕەدایە، بریتییە لە 20 هۆنراوە، 9 هۆنراوەیان لەسەر تێکۆشان و خەباتی نەتەوایەتییە، بەڵام دیاری لە 84 لاپەڕەدایە، 30 هۆنراوەو کۆمەڵێ هۆنراوەی کورتە، تەنیا 3 هۆنراوەو 2 کورتە هۆنراوەی پەیوەندیی بە خەباتی نەتەوایەتییەوە هەیە.. لەبارەی تاقیکردنەوەو تەمەنی هۆنراوەییەوە، ئەگەرێینەوە بۆ کۆڕێکی کامەران کە زانکۆی سلێمانی21 بۆی سازکردبو ساڵی 1978، لەو کۆڕەدا کامەران دانی بەوەدانا کە سەرەتای دەسپێکردنی ژیانی هۆنراوەی سالی 1953بوە. وەک لەهەندێ هۆنراوەی بڵاوکراوەشیا دەرئەکەوێ‌، سالی 1954 گەرمەی ژیانی هۆنراوەیبوە. بۆنمونە بڕوانە رۆژنامەی ژین ژمارە 1205 هۆنراوەی نابەزین. ژمارە 1210 هۆنراوەی کۆتری ئاشتی، ژمارە 1216 هۆنراوەی کە مردمی بڵاوکردۆتەوە لەساڵی 1954دا. بەڵام ژیر لەو سالەدا تەنیا هۆنراوەی هەژار لەجەژنای بڵاوکردۆتەوە لە ژینا کە یەکەم هۆنراوەیەتی22، هەتا 1955یش ژمارەی هۆنراوەکانی لەپەنجەی دەستێک تێناپەڕێ. گەرمەی هۆنراوەکانی ساڵی 1957بوە. لەروی تەمەنیشەوە کامەران 231929 لەدایکبوە، ژیر 241934. ئیتر نازانم گوشاد ئەم تەمەن درێژییەی ژیری لەکوێوە هێناوە!؟ سوڕانەوەی گوشاد لەدەوری خاڵێکدایە کە بەهەر لایەکا بسوڕێتەوە هەر پێکانی ژیرە! ئەمەش نە پەیوەندیی بەقۆناغی هۆنراوەوە هەیە نە ئامانجە نەئەنجام، وەک ئەڵێ (هەرچەندە لەم سەردەمانەدا هەوڵدرا کەپڕوپاگانتە بۆ چەند شاعیرێک بکرێت وەک ئەم شتانەی بۆ ژیر کرا- گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ل/40) کام شت بۆ ژیرکرا، کام پڕوپاگانتە، کام نامیلکە، کام رۆژنامەو گۆڤار!؟ تەنانەت نوسینێ!؟ کە زوربەی ئەمانە بۆ کامەران کرا25. جائەگەر مەبەست تەنیا پێشەکییەکەی دیوانی کوردایەتییە، ئەوا بروانە ئەو پیشەکییە بزانە پروپاگانتەی بۆ ژیر کردوە یابەئاستەمێك بەسەرو باڵی ژیرا هەڵیداوە؟ بەپێچەوانەوە نوسەری پێشەکییەکە ئەڵێ:(ناتوانم رای خۆم دەربڕم بەرامبەر رادەی بەرزی و نزمیی ئەم هۆنراوانە لەبارەی وردەکاری و خەیاڵەوە یا رێکی و ناڕێکی و کێش و لەنگەرەوە) ئنجا بڕوانە پیرۆزیی بیری نەتەوەیی کە ئەلێ (با ئەوان هەست و ویژدانی خۆیان بخەنە کارو بەچاوێکی بێکینەو لانەگیرەوە لێیبکۆڵنەوەو فەرمانی بەسەردا بدەن) 26 ئنجا بۆبەراورد بروانە ئەو پیشەکییەی د. عیزەدین بۆ (خەبات و ژیان)ی دڵزاری نوسیوە (ئەبێ شاعیرەکانمان بەڕێگای دڵزاردا پەلی خوێندەوار بگرن روەو بەرزکردنەوەی رادەی لەهونەر گەیشتنیان تابەتەواوی بەرزی ناوەرۆک و روخسار!؟ یەکبگرێت بەتەواوی بەرهەمیان بۆ گەلبێت هەر بەوجۆرە خۆشیان ببن بە شاعیری گەل)27ئەی کاک گوشاد بۆ روتنەکردە د. عیزەدین و پێیبڵێی بە چ مەرجێک دڵزارت کردە مامۆستایەک تا شەهادەی شاعیری بدا بەشاعیران تاببن بە شاعیری گەل)؟. لەکاتیکا باوەڕناکەم تائەم دەمە لەلێکۆڵینەوەیەکا ناوی دڵزار هاتبێ، د. عیزەدین و هاوڕێکانی لێدەرچێ، لەدەمێکا هەمو جەماوەری دڵزار لە کوردستانا ناگاتە پەنجەی دەست لەبەرئەوەی هۆنراوەکانی نەگەیشتونەتە ناخی چەوساوەکانی کوردستان. رەشوڕوتەکانی کورد لەهۆنراوەکانی دڵزارا جێگەیاننەبۆتەوە. ئەو هۆنراوەی بۆ سوپای سورو کۆشکی کریملین و یەکێتی سۆڤێت و مۆسکۆو ستالینگراد وتوە. ئیتر شاعیری کام گەلە، کورد یا روس!؟ لەلایەکیترەوە دڵزار شاعیرێکی میللیە، ئاگای لەهونەرو روخسار هەر نیە. بەکاکەی فەلاحیشا بەم شێوەیە هەڵئەدا:(هەندێ شاعیر بەڕاستی بە شاعیری راپەڕینی کانون ئەناسرێن٢٨) .لێرەدا ئەپرسین: ئەیبۆ لەپەڕاوەکەیا،الواقعیە فی الادب الکوردی، باسی راپەڕینی کانونی٢٩کردوە بەڵام ناوی کاکەی فەلاحی نەهێناوە؟ لەدەمێکا ئەو پەڕاوە ساڵی 1967 چاپکراوە، کانونیش 1948رویداوە، دیوانەکەی کاکاکەی فەلاح 1980بوەو باسی هەندێ شاعیریتری کردوە٣٠! د. عیزەدین پێشەکی بۆهەرکەس بنوسێ، پیایا هەڵئەداو خاڵێک ئەدۆزێتەوەو ئەیخاتە پاڵ گەورەییەکەی راستبێ یانا٣١. تۆش گوشادی رەخەگری چەرخی بیستەم، بۆ ئەوپێشەکیانەت نەخستەڕو لەگەڵ بەراوردێکی شاعیری گەل و شاعیری کانون بە ژیری شاعیری نەتەوەیی!؟ پێشەکیش دڵنیاتئەکەم کە دڵزارو فەلاح نەگەیشتون بەڕادەی ژیر. گوشاد لەڕەخنەکەیا لەزانست دابەزیوەو گەیاندوێتیە وشەی ناوبازاڕو هەڕەمەکی وەک(ئەمەش لەبەرئەوەبو کە ژیر خۆی شتێکی٣٢ ئەوتۆی تیابەستەنەبو – رۆشنبیری نوێ ل40) ئێمەش ئەپرسین لای گوشاد پلەی هەڵسەنگاندن بە چ شێوەیەکەو بە چ بەڵگەیەک ئەیسەلمێنێ ژیر شتێکی ئەوتۆی تیابەستەنەبوە!؟ ئایا ژیر لەهەمو هۆنراوەکانیا تەنیا هێرشێکی کردۆتە سەر باوەڕێ، چینێ، کۆمەڵێ، لایەنێ، میللەتێ، یا وڵاتێ؟ یا بەپێچەوانەوە باڵی برایەتیی کردۆتەوە بۆ هەمو مرۆڤێک لەسەر تۆپی ئەم زەوییەداو ئاواتەخوازە لەژێر سایەی ئاشتیا بە سەربەستی بژی نەک بە ژێردەستی : ئاشتی لای ئێمە ژێردەستی نیە ژیانی دیلی سەربەستی نیە٣٣ ژیر بەمشێوەیە ئاشتی و برایەتی هەڵئەسەنگێنێ. ئەگەر ئەم رێیەی پەیڕەونەکردایە، شاعیرێتی نەتەوەیی پێنەئەبڕا. گوشادیش دڵنیا ئەکەین ئەمە بڕوا مرۆڤایەتییەکەیە کە بڕوا نەتەوایەتییەکەشەو هەڵهێنجراوی ئەو راستییە بێگەردەیە. راستە ئەگەرهەڵسەنگاندن بەپلەی نۆکەری، بەکرێگیراوی، خۆفرۆشی یا بەترازوی باوەڕی لەدەرەوەهێنراو بکێشرێ، ژیر شتێکی ئەوتۆی تیابەستەنیە. بەڵام خۆبەستنەوە بەخاک و بیروباوەڕە نەتەوەییەکەوەبێ، ئەگەر لەڕیزی پێشەوەی شاعیرانی کوردەوەنەبێ، جێگەیەکی دیاریکراوی بڵندی لەناویانا گرتوە. هەرچەن لەم بارەیەوە روی پێنوس ئەکەینە ژیر کەجێیهێشتین لەمەیدانی هۆنراوەداو بێدەنگیی ئەم چەندساڵەی رێگای بۆ وێنەکانی وەک گوشاد پاککردۆتەوە، وەک حاجی قادری کۆیی نەمر ئەڵێ: شێری نەڕ وەک لەناو بێشە نەما گورگ و مامرێوی دێنە رەقسوسەما٣٤ گوشاد ریزی مرۆڤایەتی جێدێڵێ و ئەنوسێ: (ئەو پاڵپشتە فکرییەی کەئەیویست گەورەیبکا شتێکی وە نەبو-رۆشنبیر ل40) ئەمشەکرەی گوشادرستەیەکی رۆژنامەی وەقتی تورکیم دێنێتەوە بیر کەنوسیبوی- لەهەرجێیەک سەرنیزەی تورک هەبێ مەسەلەی کورد نیە٣٥) بەلای گوشادەوە بیروباوەڕی کوردایەتی شتێکی وانیە! وەک بەلای رۆژنامەی وەقتەوە مەسەلەی کورد نیە! ئەی کاک گوشاد تۆ بڕیاردەربە، چ بیروباوەڕێك شتێکی ئەوتۆی تیابەستەیەو ئەتوانێ ژیانی مرۆڤی کورد بپارێزێ؟ چارەنوسی بۆبەدەسبهێنێ؟ ئەوانەی بەوشەی کوردستان ئەسڵەمێنەوە؟ یا بێدەنگبون لەئاست لەسێدارەدانی شۆڕەسوارەکانی کورد لەمهابادو بۆکان ٣٦؟ دیارە مێژو لەوانە نابورێ. نوسەر پێشئەوەی مەبەستێک بدابەدەستەوە، لێپرسراوە بەرامبەر هەر وشەیەکی، نەک وەک گوشاد لەخۆیەوە ئەڵێ: (هەرئەمەشبو کەبوە هۆی ئەم بگرەوبەردەی نێوانی کاک محەمەدی مەلا کەریم و جەمال نەبەز- رۆشنبیر ل40) کام بگرەوبەردە؟ وەکلەپێشەوە باسمانکرد، بەدوای کوردایەتیەکەی ژیرا، حەمەی مەلا کەریم بەرەنگاریبو، بەڵام بەڕاپەڕینی زەردەشت، بەشێوەی گۆمێکی مەنگ بێدەنگبو. جانازانم بەڕێزتان لەگەڵ د.ئەورەحمانا٣٧ ئەتانەوێ بیهێننەوە کایە؟ هەرچەن باوەڕناکەم جارێکیتر ئەو بگەڕێتەوە ئەومەیدانە. چونکە وادیارە هەستی بەهەڵەکانی پێشوی کردوە. کاک چاوێکیش لەرۆژنامەی برایەتیا پێیوت: هەرچەندەکو لەمبارەیەوە زۆر باسکراوەو بۆئەو بالزات -مەبەستی کاک محەمەدە-رونکراوەتەوەو چەندەها بەڵگەی عیلمی و واقیعی خراوەتە بەرچاو و بەدورودرێژی لەمبارەیەوە، پێش پانزە ساڵ باسکراوە٣٨. بەڵام کاک محەمەد جارێکیتر نەیتوانی بەرامبەر ئەو تەوژمە بوەستێتەوە. لەوەڵاما وتی: بەشبەحاڵی خۆم هەندێ لەم رۆژانە ئەناسمەوەو هەندێکیشیانم لەیادنیە، زۆر کەسیتریش وەک منن و هیواش هەیە هەمویانئەناسێتەوە٣٩. جا کاک گوشاد بزانە کاک محەمەد چۆن ساردبۆتەوەو ئەمڕۆ زۆر پێشتریشکەوتوەو بەلای نەتەوایەتیا وەرچەخاوەو گەیشتۆتە رادەیەک بەتەوسەوە بەدوکتۆرای سۆڤێت ئەڵێ کاندێت!! دوکتۆرەکانی سۆڤێتیش ئەمەیان زۆر لانەنگە. ئنجا بەم گاڵتەبازاڕییەوە بە د. مارف خەزنەدار ئەڵێ بڕوانامەی بەرزی کاندێداتی بەدەستەوەیەو سەری زمانی و بنی زمانی باسی عیلم و عالمە!٤٠. گوشاد پەنائەباتە بەر وشەیەک لەهەمو راستییەکەوەدورە. ئەنوسێ (ژیر بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکەی بە ئاینەوە ئەبەستێتەوە هەمو بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخواز دەنێتەلاوە- رۆشنبیر ل40) دوایئەوە هەمان وشەکانی حەمەی مەلا کەریم دوبارەئەکاتەوە کە لەدەمی خۆیا زەردەشت وەڵامێکی تێروپڕی داوەتەوە. ئێمەش چەن خاڵێکیتر ئەخەینە پاڵ راستییەکانی زەردەشت . (لێرەدا، ب. هەندرێن، بە 4 خاڵ لە 6 لاپەڕەدا، وەڵامێکی دورودرێژی ئەو قسەیەی گوشادی داوەتەوە کەئەڵێ-ژیر بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکەی بەئاینەوە ئەبەستێتەوەهەمو بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخواز دەنێتەلاوە- جابۆئەوەی ئەم بوختانە لەکورتی ببڕێنینەوە، ئەڵێم: من بەهیچجۆرێ بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکەم بە ئاینەوە نەبەستۆتەوە. تەنیا وشەیەک لە 67 وشە ، کە لەناوپێشەکی دیوانی کوردایەتییەکەما هاتوە، وتومە یەکێ لە بنەماکانی کوردایەتی، خواپەرستیە، ئەوەش پەیوەندیی بەئاینەوەنیە. خواپەرستی شتێکەو ئاین شتێکیترە. جگەلەوە، چەمکی خوا لەمێژودا گەلێ جۆرو شێوەی بەخۆیەوە دیوە. بێجگە لە ئاینە ئاسمانیەکان، ئاینەکانیترو کۆمەڵە خەڵکەکان لەقۆناغەجۆربەجۆرەکانی مێژودا کە هیچ ئاینێکیان نەبوە، هەریەک لەوانە بەجۆرێ لە خوا گەیشتون، یا هەریەکەیان لە هزری خۆیانا خوایەکیان بۆخۆیان دروستکردوەو پەرستویانە جیاواز لەوانیتر، تەنانەت کۆمەڵە خەڵکی واهەبوە 2 خوای بۆخۆی دروستکردوە. ئنجا خوا چیە؟ چۆنە؟ لەكوێیە؟ئەوە هەر لایەنە بەجۆرێ وەڵام ئەداتەوە. بۆنمونە، بەپێی ئایەتی (اللە نور السماوات والارض) واتا خوا روناکیی ئاسمان و زەوییە، ئەبێ خوا ( رۆژ)بێ.راستییەکەی منیش مەبەستم لەو خواپەرستییە، ئەوەبوە کەمرۆڤی کورد نمونەیەکی بەرز-المثل الاعلی-ی هەبێ باشە، بۆئەوەی لەترسی لێپرسینەوە، لەخراپەکاری دورکەوێتەوە. ئەمەش بەستنەوەی نەتەوایەتینیە بەئاینەوە وەک گوشاد ئەڵێ. لەبەرئەوە، من کەمەبەستم لەخواپەرستی، لایەنگیریی هیچ ئاینێک نەبوبێ، بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکشم بەهیچ ئاینێکەوە نەبەستۆتەوە. بەڵکو هەر ناوی هیچ ئاینێکم نەهێناوە.. بۆیە بەباشمزانی ئەو بەرگرییانەی لەمن کراون لەلایەن هەردو بەڕێز زەردەشت و ب. هەندرێنەوە لەڕوی ئاینەوە، لەم پەرتوکەدا دوبارەیان نەکەمەوەو کاتی خوێنەرەوەی بەڕێزی پێوە نەگرم، تەنیا هەندێ رستەیتری ناوئەو6لاپەڕەیەی ب.هەندرێن گوڵبژێرئەکەم--------------ژیر) ئنجا هەندرێن ئەڵێ: ئاین، کاروانی بزوتنەوەی نەتەوایەتی هەندێ میللەتی دواخست لەوانە میللەتی کورد، بەڵام مارکسیەت بەتایبەتی دیکتاتۆرێتی پرۆلیتاری، نرخ بەمرۆڤوە ناهێڵێ٤٢ تینسون شاعیری ئنگلیزی ئەڵێ: جیهانی کۆن ئەگۆڕرێ جێگا جێدێلێ بۆ هاتنی رژێمیتر. خوا خۆی ئەسەپێنێ بەزۆر شێوە، هەتا جیهان وەکو خۆی نامێنێ. بەمانەوەی بۆگەنئەکا٤٣. گوشاد بەبێ هیچ بەڵگەیەک ئەڵێ: (ژیر هەمو بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخواز دەنێتە لاوە) لەکاتێکا ژیر دژی چەوسانەوەیە بەهەمو شێوەکانیەوە بەچەوسانەوەی بیروباوەڕیشەوە: ئێمەیکورد ئێمەی گورد گەلێکین بێزیان دۆستی گشت میللەتان بۆئاشتی و ئاسایش گۆرانی و ستایش ئەبێژین هەمومان (کوردایەتی ل48) کورد ئەڵێ مشتێک نمونەی خەروارێکە. ئایا ئەم مشتە بەسنیە بۆ بەڵگەی پێشکەوتنخوازی و ئاشتی پەروەریی بیری نەتەوایەتی و شاعیرە مەزنەکەی، ژیر؟ کام مارکسی یا کام بیری مرۆڤایەتیتر ئەوەندە ئاشتیخوازە؟ جەورو ستەمی تورکەکان گەیشتە پێنوسەکەی جەواهیر لال نەهرۆ٥٨و نەگەیشتە لنینی ئاشتیخواز کەلەئاستی نامە مێژوییەکەی شێخ مەحمودی نەمرا٥٩بێدەنگبو! بەڵام لەیارمەتیدانی خوێنڕێژێکی وەکو مستەفا کەمالابێوچانبو بۆ وێرانکردنی کوردستان لەپێناوی بەڵێنێکی ئەتاتورکا بەتەسلیمکردنی شارەکانی بتلیس و موش٦٠ بۆ ئەرمەنستانی روسیاو دروستکردنی حیزبێکی شیوعی٦١ دەستکرد بەناوی حیزبی شیوعی تورکی٦٢بۆ تۆرانییەکی وەک حقی بهیج کەبوبە سکرتێری گشتیی٦٣و لیژنەیەکی ناوەندیان دروستکرد لەفەوزی پاشا، عەلی فوئاد پاشا، کازم پاشا، رەفعەت پاشاو ئەنوەر بەگ٦٤ لەگەڵ هەندێ کەسیترا کە بەڕاستی شیوعیبون وەکو: سورەیا ئایدەمیر٦٥ هەتا شۆڕشو٦٦ راپەڕینەکانی کوردی پێدامرکێننەوە. ئەو دەمە هەر رویان نەکردەوە بەلای سۆڤێتاو کۆمۆنستەکانیش دران بە دادگای ئیستیقلال٦٧! ئەم لایەنەی سۆڤێت زیاتر دەرکەوت کاتێ هەتیوەکەی رەزاشا ویستی نەرێتی کوردەواریمان بگۆڕێ لەمهاباد، ولیەم دۆگڵاس٦٨ هات بەهاوارمانەوە. لەدەمێکا کۆماری کوردستان لەمهاباد، دەسکردی خۆیانبو، هەر خۆشیان بەگورگانخواردویاندا. لەلایەکەوە سۆڤێت پەیمانی هێشتنەوەی سنوری ئێرانی وەکوخۆی واژۆئەکرد، لەلایەکیترەوە کۆماری بۆ کوردو ئازربایجان٦٩ دروستئەکرد پشت بەسوپاکەی، دواییش کردیانە پارویەکی چەورو قەوامو سەڵتەنە٧٠ بەناوی ئیمتیازی نەوتی ئازربایجانەوە٧١ لەدەستیدەرهێنان!. پاشان قەوام کۆتایی بەوەزارەتەکەی هێنا بۆئەوەی ئێران دەربازکا لە بەڵێنی نەوت بەسۆڤێت، وەک چۆن مستەفا کەمال گرەوی لە لنین بردەوە، ئاوا قەوامیش لەستالین!٧٢ لەسەر لاشەی کوردی بێدەرەتان. سەیرئەوەیە تائەمدەمەش کورد ماوە باوەڕی بە سۆڤێت و هاوڕیکانیان مابێ!! ئەو سۆڤێتەی لەئاستی لەسێدارەدانی سەرکردەکانی کۆماری کوردستانیشدا بێدەنگبو! ئەم وشانە هەموی واقیعە ، واقیعەکەش ئازارە، ئازارەکەش بە ژان لەدایکبو کەبریتییە لەستەم و برسێتی، برسییەکانیش ئاگایان لەیەکدی هەیە بەڕاستی نەکبەدروشم. ژیریش، چەوسانەوە، رێبازی نەتەوایەتیی پێگرتوە. دوژمنانیش ئەیانەوێ بە شەڕی چینایەتی لایەنە نەتەوەییەکەی لەبیربەرنەوە! بەڵام ژیر ئەڵێ: بیری تازەی کوردایەتی رێبازمانە ئێمە کوردین مەردایەتی ئاوازمانە کوردایەتی بۆئێمەی کورد چەکی دەستە فەلسەفەیەو باوەڕی ورد هۆش و هەستە (کوردایەتی ل37) لەلایەکیتری ئەم لێکۆڵینەوەیەدا ئەو راستییەمان هەڵسەنگان کە ژیری شاعیر کەلێنێکی گەورەیگرت لەئەدەبی کوردیا بەوەی کوردایەتی لە هەستە دەرونییەکەو گیانە ستایشەکە تێپەڕانو گەیانییە بارە تیۆرییەکە کەهەتا ئەمڕۆ شاعیرانیترمان خۆیان لەو بوارە نەداوە. هەروەها ئەو بیرۆکانە پوچئەکاتەوە کەنەتەوایەتی بەقۆناغێک دیاریئەکەن لەمێژواو بەلاشیانەوە گرنگنیە ئەو قۆناغە بپەڕێنرێ!: ئەڵێم کردەم جێی داخنیە- کوردایەتیم قۆناغنیە فەلسەفەو باوەڕوبیرە- رێگەی پیاوی داناو ژیرە (کوردایەتی ل44) ژیر، کوردستانی بۆکوردئەوێ و تێئەکۆشێ لەپێناویا خۆی ببێتە خاوەنی نەک لانەی داگیرکەران. نەتەواییەتیش تەنیا باوەڕە کەبنجەکەی رەگی بەزەویدا داکوتاوە هەرچەن ئەو بنج و رەگە پێشتر خۆی لەشێوەی هەستێکی دەرونیا ئەنوان، بەڵام ئەمڕۆ وەک بیرێکی زانستی خۆیپیشانئەداو هەزار گیاکەڵەش سەردەربێنێ، ئەنجامی بنبڕکردنە. ئەگەر نەشونماشیکرد، لەئاستی خۆرێکی نەورۆزا خۆیناگرێ. کوردستان ئاگردانێکە بۆ کوردایەتی وەک لەمێژوی میللەتەکەمانا دەرئەکەوێ و پشتاوپشت بۆمان ماوەتەوە. ژیر بلیمەتانە ئەم راستییانەمان پیشانئەدا: کوردستانم خەیاڵ نیە - گڕوگاڵی مناڵ نیە ئەگەر کوردستانی بەرین - نەبێ ئەی کورد لەکوێ بژین یاخوبڵێین کوردی دێرین- ئەگەرنەبێ ئەیئێمە چین!؟(کوردایەتی ل45) جاکە ژیر بەوجۆرە لەنەتەوایەتی بکۆڵێتەوەو بەو شێوە زانستیانەیە شییبکاتەوە، مێژوی دوێنێ و ئەمڕۆ دیاریبکاو دەسنیشانی دوژمنانی میللەتەکەمان بکا، ئیتر چۆننابێتە روگەی هاوبیرانی؟ چۆن وشەکەی جەمال نەبەز لە پێشەکیی دیوانی کوردایەتیا نایەتەدی کەئەڵێ:(رۆژ لەدوای رۆژ، هۆنراوەکانی بەتامترو لەبارترو بەدڵی ژمارەیەکی زیاتر لە خەڵکی ئەبن، واتا ئەبنە نمونەیهۆنراوەی پاشەڕۆژمان)٧٣ گوشاد دێتەوە سەر پێشکەوتنخوازی و ئەڵێ (‌هەرچی کامەرانبو لە بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخازانەوە، مەسەلەکەی خۆی بەهەمو مەسەلە مرۆڤایەتییەکانەوە دەبەست– رۆشنبیر ژ72 ل40 گوشاد هەمو نوسینەکانی بریتییە لە قسەی روت و قسەش ناچێتە گیرفانەوە. ئەیبۆ یەک دو نمونەی نەهێنایەوە!؟ بەڵام ئێمە بەبەڵگەوە بەگوشاد ئەڵێین کامەران تاساڵی 1968 بەتایبەتی تابڵاوکردنەوەی ئاوات و رەنج٧٤ نەک رێبازێک بەڵکو بڕوایەکی نەتەوەیی هەبو بەڕادەیەک کۆمۆنستەکان ساڵی 1958-1959 لەسەر شەقامەکانی سلێمانی شاڵاویان بۆئەبرد٧٥. ئەو پەلاماردانەشیان هەمو گەلی عێراقی گرتبوەوەو لەڕۆژنامەکەشیانا، اتحاد الشعب ، ئەوەی بەئاشکرا دەسنیشان ئەکرد٧٦. بەڵام لەکوردستان بەهۆی گەشەی رەوتی نەتەوەییەوە، ئەوەیان بۆ نەلوا، بەتایبەتی زوربەی رێکخستنەکانی جوتیاران لەدەرەوەی شارەکان٧٧ بەدەس بەرە نەتەوەییەکەوەبو. کامەرانیش لەوەڵامی هەڕەشەی کوشتنیا ئەیوت: وتیان ئەو رێیەی کەتۆ لەسەری مانای ئەوەیە بە لاوی ئەمری منیش پێموتن ئەو رێیە نەگرم بەگەردن کەچی و کەساسی ئەمرم٧٨ کامەران لەو دەمەدا لەبۆنە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانا، لەسلێمانی پێش رێکخراوە کوردستانییەکان٧٩ ئەکەوت و بەرامبەر کۆمۆنستەکان بێ سڵکردنەوە ستایشی کوردو کوردستان و بڕواکەی ئەکردو بو بە رابەری ئەو دەمەی نەتەوەکەمان. بەوەش نەوەستا، ئەوەبو بو بە سەرنوسەری گۆڤاری رۆژی نوێ٨٠ و گەیاندیە پلەیەک میللەتی کورد هەتاهەتایە شانازیی پێوەبکاو خزمەتێکی بێپایانبو کامەران و هەڤاڵەکانی٨١کردیان بەنەتەوەکەیان لەڕوی نەتەوەییەوە، هەتا لەرادەیەکابو چەپەکانیش شتیان تیابڵاوئەکردەوە. بەڵام نامەخانە کۆمۆنستەکان لەشاری سلێمانی وەریاننەئەگرت بۆفرۆشتن! لەبارەی پێشکەوتنخوازییەوە، ئەتوانین بڵێین لەهەمو فەرهەنگی ئەدەبی کوردیا یەک شاعیرمان نیە پێشکەوتنخواز نەبوبێ و مەسەلەکەی بە بەمرۆڤایەتییەوە نەبەستبێتەوە. لەوانەی گوشاد پەنجەی بۆ راکێشاون کە پێشکەوتنخوازی ئەنێنەلاوە، ژیری شاعیرە! (رۆشنبیر ژ72 ل40) بەبێ هیچ بەڵگەیەک، کە ئەبوایە هیچنەبێ یەک بەڵگەی بهێنایەتەوە، نەک وەک فاڵچی رمڵ لێدا لەکاتێکا باسی زانستئەکا! ئێمە بەبەڵگەوەو پشتبەست بەهۆنراوەکانی، پێشکەوتنخوازیی ژیر ئەسەلمێنین: ئێمەی کورد ئێمەی گورد- گەلێکین بێزیان دۆستی گشت میللەتان - بۆ ئاشتی و ئاسایش گۆرانی و ستایش - ئەبێژین هەمومان (کوردایەتی ل48) کەئەبینن بەرەی گەلان - ئەڵێن ئاشتی ئاشتیی جیهان مرۆڤ ئەبێ شادمانبێ- دور لەدیلی و لەزیانبێ (کوردایەتی ل58) چەند خۆشە ژیان - لەگەڵ میللەتان بەبێ قڕەو دەنگ - بێ کوشتارو جەنگ سامانی گەلان - نەبرێ بەتاڵان (کوردایەتی ل74) کوردستانم فراوانە- بوکی رازاوەی جیهانە (کوردایەتی ل29) ئایا کام شاعیر مەسەلەی نەتەوەکەی ئەوەندە بەمرۆڤایەتییەوە بەستۆتەوە؟ئەو شاعیرانەی پشتیانکردۆتە میللەتەکەی خۆیان و بون بە شایەری بێگانە لەژێر ناوی مرۆڤایەتی و خۆبەستن بەخەباتی گەلانەوە!؟. هەروەها لەبارەی کامەرانەوە، ئێمە لەگەڵ گوشاداین کەلەبارەی بیروباوەڕی پێشکەوتنخوازەوە، مەسەلەکەی خۆی بەمەسەلەی مرۆڤایەتییەوە ئەبەست. ئەو دەمەش کامەران هەر نەتەوەییبوەو ئەگەر بێت و کامەران باسی مرۆڤی کوردی کردبێ،واتا هەر مەسەلەکەی بەمرۆڤایەتییەوە بەستۆتەوە، لەبەرئەوەی مرۆڤی کورد بەشێکە لەمرۆڤایەتی و ئەمەی دواییان زیاتر لەکامەرانا دەرکەوتوە. لەکورتەی باسەکەمانا ئەڵێین: کامەران لەکوردەوە سەرکەوتوە بۆمرۆڤایەتی، نەک لەمرۆڤایەتییەوە بۆکورد. ئێمە وەک گوشاد بێ بەڵگە وشە دەرناپەڕێنین، بۆنمونە پەنجە رائەکێشین بۆ هۆنراوەکانی کامەران کە تێایا رویکردۆتە بارە مرۆڤایەتییەکە، وەکو هۆنراوەکانی: جەمیلە، نادیە، جیم ویلسن، گیڤارا، لۆمۆمبا٨٢ و...هتد. بەڵاوم بەداخەوە کامەران لەسەر ئەو دۆخە نەمایەوە، گەڕایەوەو پوکایەوە لەنەتەوەییەکەی، لەپێشکەوتنخوازییەکەی. لەساڵی 1961ەوە، لەئاست هەڵمەتەکانی قاسما بێ ورەبو. لە 1964ەوە پەنایگرت. وەک بڵێ ئاگرە سورە لەخۆم دورە! لەساڵی 1968ەوە ئیتر نەیتوانی ترسەکە داپۆشێ، هومو شتێکی کەوتەڕو،توشی کارەساتی وشکبونەوەبو٨٣ نەک هەر لەهۆنراوەدا بەڵکو لەهەمو بارێکەوە ترس بەسەریا زاڵبو، خۆیپێنەگیرایەوەو کەوتە خەمی خۆی. ئەیویست بەهۆنراوەکانی بەرگری لەخۆیبکا. ئەم راستییە لەئاوات و رەنجا بەتەواوی دەرکەوت، بەڵام بەرگری لەچی!؟ لەترسەکەی. ئەیوت: کورد نەفامن نرخی خۆبەکوشتدانی ئەو نازانن، پاداشتی ئەوێ چونکە بەندکراوە، دڵسۆزە. راستتر ئەوەیە وەک گوشاد٨٤بەسادەیی نەڕوانین، بەڵکو لەواقیعەکەوە، لەهۆنراوەکانیەوە بڕوانینە کامەران. لەمێژوی کوردا بۆیەکەمجار هەڵکەوت شاعیرێک خۆی هۆنراوە بەسەر خۆیا بڵێ لەژێر سەردێڕی کامەران موکریا: لە کۆتی پێ، کەلەپچەی دەس بپرسن من چیم و کێم ئەوان چاکمئەناسن- زەبری هۆنراوە 1970 ل 4،5. کوردستانیشم کە من شاعیربم لێمنەدی لەگەڵ منا نیانبێ من کەفرمێسکی هۆنراوە ئەگریم رۆژێ نەمدیوە بۆم میهرەبانبێ-زەبری هۆنراوە ل61 لە دیوانەکەیا ئەم هۆنراوانەی خستۆتە پاڵ ئەوەی بۆ سەفەربەری وتون: (دیمەنێک، ماچی مردن، کوشتنی عەبە، لەپێناوی چاوەکانیا، یادێک٨٥. لەکاتێکا زوربەی ئەم هۆنراوانە مافی سەفەربەریان پێوەنیە (لەبارەی کامەرانەوە ، ب. هەندرێن، بە 7 لاپەڕەیتر بەرەنگاری گوشاد ئەبێتەوە. بەپێویستم نەزانی لێرەدادوبارەی بکەمەوە، تەنیا کورتەیەکینەبێ، چونکە لەهەندێ رستەدا ناوزڕاندنی تیایە، سەرباری ئەوەی ئەو لاپەڕانە دەرچونە لەمەبەستەکە ------------------------- ژیر) لەدوا وتەی ئەم بابەتەدا، ب. هەندرێن ئەڵێ: لەکۆتاییدا ئەڵێم،چاکوابو لێکۆڵینەوەکەی گوشاد بەگیانێکی ئەدەبی و زانستیبوایە، نەک بەوشێوە ناوبازاڕیانەیە.ئەبوایە دەزگای رۆشنبیریی کوردی رێگەی بڵاوکردنەوەی وتاری وا بێ سەروپاینەدایە، نەک دوجار بەدوای یەکا لە دو گۆڤاری جیاوازی ئەو دەزگایەدا بڵاوبکرێتەوە، بەڵام دیارە نامەو هاوڕێیەتی و کەسایەتی، هەزار سپی رەشئەکاو رەش سپیئەکا!. دوا وشە داوا لەژیر ئەکەین بۆ گەڕانەوەی بۆ دنیای هۆنراوەی نەتەوەیی. نەتەوە چاوەڕوانی بەهرەکەیەتی. زەمینەکەی لەزەمینەکانیتر جیاوازە. کاروانەکەی بخاتەوە رێگا بۆبەربەستی ئەوکەسانەی وائەزانن سەدەی هۆنراوەی نەتەوەیی دوایی هاتوە. جێکەکەی بەتاڵە. چاوەڕوانی هەنگاوی گەورەترین بۆ ئەم سەردەمە. بێپەروا پشتوێنی نەبەزین ببەستێ و ئەگەر لەسەنگەریشا پێکرا، ئەوا ناوە نەمرەکەی بۆئەمێنێتەوە . وەک هێمنی شاعیر ئەڵێ: دێم هەتا هەمبێ بڕست و بیرو هۆش گەر گلاشم، کوردەواری و ئێوە خۆش (پێشتر لەم پەرتوکەدا وەڵامی ئەم داخوازیەم داوەتەوەو بەنمونەوە پێشانمداوە کەبەردەوامبوم لەسەر هۆنراوەی نەتەوەیی . --------------------------- ژیر) پەراوێزەکان: ١-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژمارە 72 شوباتی 1979. یەکەمیان: د. ئەورەحمانی حاجی مارف : با رێز لەلێکۆڵینەوەی زانستی بگرین ل7تا25. دوەمیان : گوشاد محەمەد سەعید : چەند سەرەتایەکی نوێ لە شێعری کوردیدا ل37 هەردو وتارەکە بریتییە لە شاڵاوبردن بۆ سەر بیروباوەڕی نەتەوایەتی و نەبەزو ژیر. نوسینەکەی د. ئەورەحمانمان رەتکردۆتەوە بە لێکۆڵینەوەیەکیتر بەمزوانە ئەخرێتە ژێر چاپ لە ژێر ناوی (بەرگری لە جەمال نەبەز بەرگرییە لەئەدەب و زانست ). ٢-کوردایەتی لە ژێر نەشتەری یەکاڵاکردنەوەدا- محەمەدی مەلا کەریم، چاپی بەغدا 1960ئەم لێکۆڵینەوەیەی ئێمەش لەسەرەتای ساڵی 1982وەوە تەواوبوە، گۆڤارو رۆژنامە کوردییەکان ئەم نوسینانە بە بڤە ئەزانن. روی بێ پارەیی رەشبێ توانای چاپماننەبو بۆیە دواکەوت. ٣-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ل31 سەرچاوەی پێشو. گۆڤاری بەیان ژمارە 61 نیسانی1981 ل 56 هەردو گۆڤارەکە دەزگای رۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی لە بەغدا سەر بەوەزارەتی رۆشنبیری و راگەیاندن دەریانئەکا. ٤-وەک لەپێشەوە دەسنیشانمانکرد، گۆڤارەکانی دەزگا 2 جار وتارە بێ سەروپاکەی گوشادیان بڵاوکردەوە. بەڵام ئەم شاکارانە کە لەپۆستەی خوێنەوارانی گۆڤاری بەیان دەرمانهێناوە لەسەر دانپیانانی سیڤەر (لێپرسراوی ئەو بەشە کە شاکارن بەڵام هەر بڵاونەکراونەتەوە، ئاخۆ چییکە خراوەتە پشتگوێ تەنانەت لەئەرشیف نەپارێزراوە بێجگە لە رۆشنبیرو هاوکاری کە ئەو بەشەیان هەر نیە. ئەمانەی بەیانیش تەنیا بریتییە لە 2،3 ژمارە کەخۆیان مۆری شاکاریان پیاناوەو هیچیتر. ٥-پەیمانی سیڤەر دانی بە چارەنوسی کوردانا، بەڵام پەیمانی لۆزان پێشێلیکرد، لەبەرئەوەی سیڤەر لێپرسراوی پۆستەی خوێنەوارانی پۆستەی بەیانە، لۆزانی کوردە نەک سیڤەر. ٦-رۆشنبیر ل39. ٧-دیاری، دیوانی کامەران موکری 1957 پێشەکییەکەی لەنوسئنی خۆی ل8تا11. ٨-بروانە کوردستان 1978دیوانی هۆنراوە تەنیا هۆنراوەیەکی دڵداری تیایە-نەشمیل کچەکور ل102. ٩-لەسەرەتای1982ەوە ئەم لێکۆڵینەوەیە ئامادەکراوە. ١٠-رۆشنبیر ل 17. ١١،١٢-الواقعیە فی الادب الکوردی د. عزالدین رسول ل 111،112. ١٣-یادگاری لاوان -بڵاوکراوە 1922 چاپی بەغدا. ١٤-بۆ یەکەمجار ،هەڵکەوت کەسێک لەسەر خۆی بنوسێ وەک کاکە. ١٥-لەوسەردەمەی پیرەمێردو بێ کەس لەسلێمانی تەختی هۆنراوەی کورییانگرتبو، زەهاوی و رەسافیش لەبەغدا مشتومڕی تەختی هۆنراوەی عەرەبی و جیاوازی باوەڕیان هەبو هەتا رێکەوتنە مێژوییەکەیان 1928 لەکاتێکا هەردوکیان بەرەگز کوردبون! ١٦-نەک هەر گوشاد، بەڵکو زوربەی نوسەرانمان بەوشێوەیە ئەڕوانن. بۆنمونە کاکەی فەلاح، مەدهۆشی خستۆتە پاڵ کۆمەڵە شاعیرێکی هونەری کە شاعیرێکی میللیە،بروانە کاروانی شێعری کوردی ل118. هەروەها مەسعود محەمەد هۆنراوەی میللی و فۆڵکلۆری تێکەڵکردوە بڕوانە گۆڤاری بەیان ژ 21 ل3. ١٧-نازەنین. کامیل ژیر. 1958 ل2. ١٨-ساڵی 1957 رەشید عارف گرەوێکی پێکهێنا بۆ جوانترین هۆنراوە بۆ بەهاری کوردستان. ئەنجام ژیر پاداشتی یەکەمی وەرگرت بەبریاری لیژنەکە: عەلائەدین سوجادی، ئەنوەر سائیب و شەماڵ سائیب. ١٩-دیاری- دیوانی کامەران ل62. ٢٠-رۆژنامەی ژین ژ 1349لە 20/6/1957 ل6،،7. ٢١-لەهۆڵی فارابی زانکۆی سلێمانی. د. کوردستان ئەو کۆڕەی بردبەڕێوە. کامەران ترس و ورەبەردانی پێوەدیاربو. ٢٢-نازەنین، ل50. ٢٣-کاروانی شێعری نوێێکوردی ل231. ٢٤-باخچەی شاعیران عەبدولعەزیم ماوەتی و عەبدولقادر ساڵح1970 ل152. ٢٥-ئەوانەی بۆکامەران کران: ا-کامران شاعر من کوردستان – کامل بەسیر 1960. ب-کامەران و هۆنراوەی نوێ- محەمەد سدیق عارف.1958. ج-فتاە نغدە-ترجمە حسین عارف 1959. د-الواقعیە فی الادب الکوردی ل 111،112،123،166،170تا172. ه-مرۆڤایەتی لەشێعری کوردیدا، کامیل بەسیر گۆڤاری رۆژی نوێ ژ8 و-پاش تەموز دیوانی رەفیق حیلمی1960ل2. بێجگە لەگۆڤارو رۆژنامە کوردییەکانی 1956-1962 بەتایبەتی هیوا، شەفەق،نەورۆز،رۆژی نوێ. ٢٦-کوردایەتی ل5. ٢٧-خەبات و ژیان، دیوانی دڵزار 1960 پێشەکی عیزەدین، ئەودەمە دوکتۆرای نەهێنابو، ل4. دیوانی کاکەی فەلاح1980 پێشەکی د. عیزەدینل4 ٢٩و٣٠-الواقعیە.. ل 95،107. ٣١-بۆ نمونە بڕوانە ئەم دیوانانە عیزەدین پێشەکی بۆنوسیون:ا-خەبات و ژیان-دڵزار ل2،3،4. ب- دیوانی کاکەی فەلاح ل3تا66. ج-شەونامەی شاعیرێکی تینو عەبدوڵا پەشێو 1972 د- خونچەی سەهۆڵ -ئازاد دڵزار 1975ل3تا20 واتا 17 لاپەڕەی لەسەر نوسیوە هەر لەبەرئەوەی کوڕی دڵزارە!نەک شاعیرە! ٣٢-گوشاد هەتا دەقە ئەدەبیەکەی بەجێهێشتوە تەنیا مانای (شت)مان بداتێ(بازاڕیەکە یائەدەبیەکە یا زانستییەکە). ٣٣-کوردایەتی ل73. ٣٤-شێعرو ئەدەبیاتی کوردی، رەفیق حیلمی 1941ل 103. ٣٥-کوردستان و کورد قاسملۆ 1973 ل61 ٣٦-شۆڕشەکانی کورد سوجادی 1959ل116. ٣٧-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژ72 ل17. ٣٨و٣٩-رۆژنامەی برایەتی ژ23 سالی 1973 ل6و7 ٤٠-لەڕێگای ئەدەب و لەپێناوی نالیدا، محەمەدی مەلا کەریم 1979ل6و7 ٤١-رۆشنبیر ژ2ل42. گۆڤاری بەیان ژ61ل59. ٤٢-المادیە التاریخیە کیللە کوفالو ل260. ٤٣-لمحاە من تاریخ العالم، نهرۆ 1957 ل174. ٤٤-کوردایەتی ل2. ٤٥-ناچار پەنا بۆ پیتیش بەرین بۆ سەلماندنی کوردایەتی لەهەمو بارێکەوەو بەتاڵکردنەوەی بۆچونەکانی گوشادو حەمەی مەلا کەریم. ٤٦-کوردایەتی ل66. ٤٧-رۆژنامەی هاوکاری 1/1/1972 مومتاز حەیدەری ل22. ٤٨-دیوانی نالی لێکۆلینەوەو لێکدانەوەی مەلا عەبدولکەریمی مودەرس و کورەکانی 1976 ل734. ٤٩-رۆژنامەی برایەتی ژ16-7/9/1972 چەند دێڕێکیش بۆ شێرکۆ نوسینی محەمەدی مەلا کەریم ٥٠-بروانە ژمارەکانی هاوکاری 125،129،130،131،134،167و رۆژنامەی برایەتی ژ16لە7/9/72. ٥١-لەجیاتی السکرتیر العام و الامین العام بەکارم هێناوە. ٥٢-لای ئێمە ئەم حیزبە زیاتر بە تۆرانیەت ناوی دەرکردوە . ٥٣-کوردستان و کورد، قاسملۆ ل68. ٥٤-القاموس السیاسی ب ن ماریف اعداد عبدالرزاق الصافی- الحل السیاسی للمسالە القومیەل107. ٥٥-دیوانی دیلان 1969 ل115. ٥٦-کوردستان و کورد قاسملۆ ل20. ٥٧-کفاحی هتلر ترجمە لویس الحاج 1958ل162. ٥٨-لمحات، نهرۆ ل259،260. ٥٩-کوردستان و کورد قاسملۆ ل77 و 60تا67 ٦٠تا٦٧- رجل الصنم ترجمەمن الترکیە عبداللە عبد الرحمن1978 ل 181تا 188. ٦٨-کوردستان و کورد قاسملۆ ل96. ٦٩،٧٠،٧١ ، ٧٢ -شۆڕشەکانی کورد سوجادی ل302،70،71،72 –ل305،310،311،307، ٧٣-کوردایەتی ل22. ٧٤-ئاوات و رەنج 1968. ٧٥-بەتایبەتی لەدەرفەتی بونی داود جەنابی بەسەرکردەی تیپی دو لەکەرکوک کەسەرەوکاری سلێمانی و هەولێریشی ئەکرد. ٧٦-جریدە اتحاد الشعب العدد 5فی 1/4/1959 ل2. ٧٧-هەڵبژاردنی یەکێتی جوتیاران لە سلێمانی 1959،1960،1961بەرەی کوردستانیەکان دەرچون. ٧٨-ئاوات و رەنج ل15. ٧٩-هەمو لایەنەکان کەبریتیبون لە یەکێتییە کوردستانیەکان : ئافرەتان، قوتابیان، لاوان، مامۆستایان، کرێکاران و جوتیاران. ٨٠-گۆڤاری رۆژی نوێ یەکەم ژمارەی مارتی 1960بڵاوکراوەتەوە 18 ژمارەی لێدەرچو ئەیلولی 1961داخرا. ٨١-خاوەن و بەڕێوەبەرو لێپرسراوی جەمال فەقێ شاڵی پارێزەربو. سەرنوسەر کامەران، دەستەی نوسەران: موحرەم محەمەد ئەمین، ئیحسان فوئاد،کە 1960 چوبۆ خوێندن، عەبدوڵا ئەژدەرو کەریم زەند. ٨٢-ا، جەمیلە لەدیوانی ئاگرو ژیلە 1958 ل10 ب،نادیە ئەو کچە ئەردەنیەبو ساڵی 1958گیرا بەتاوانی بۆمباهاویشتن فەرمانی خنکاندنی درا. نادیە هۆنراوە کامەران ژین ژ140728/8/1958 ل5. ج، جیم ولسن – شانۆنامەی شێعری کامەران – گوڵئەستێرە 1959ل65تا71 د. گیڤاراهۆنراوە ئاوات ورەنجل71. لۆمۆمبا-هۆنراوە، زەبری هۆنراوە دیوانی کامەران 1971 ل47. ٨٣-رۆژنامەی هاوکاری ژ44و45 ساڵی 1971 لەنوسینی سامی شۆڕش.. هاوکاری ژ تایبەت 1/1/1972 لەنوسینی بەهرەل31. ٨٤-گوشآد لە لێکۆڵینەوەکەیا تەنیا بەڵگەیەکی نەهێناوەتەوە. بروانە رۆشنبیری نوێ ژ 72 ل39. ٨٥-ئاوات و رەنج، کامەران ل50. -------------------------------------------------------------------------------------------- ئاوڕدانەوەیەک لە خاڵۆخاڵۆکەی مەولەوی و ژیر یا ژیر ئاواتەکەی نەجمەدین مەلای هێنایەدی * چارەنوسی زۆر شاکاری رەسەنمان،وەک کێشەی میللەتەکەمانی بەسەرهاستوە. زۆر گەنجینەی بەنرخمان بۆتە پێخۆری ئاگر١،بە ئاوارەبونی شاعیرەکانمان، زۆر گەوهەری شەوچرا سەرەونگونبون٢ وەک لەدایکنەبوبن، سەرەڕای کونەدیوارو ژێرزەوی٣. ئەگەر نوسینێک یا هۆنراوەیەک بەرگریی خۆی لەو مەرگانە کردبێ، مۆرەکەی خۆی چۆتەوەو لە هی کەسێکەوە بۆتە ماڵی کەسێکیتر! ئەم بابەتە مەبەستی نوسینەکەمانە. زۆر هۆنراوەی وەک گڵکۆی تازەی لەیل٤و ئەی رەفیقان من ئەوا رۆییم لەلاتان٥، گیانە وەنەوشەو چنور لەگەڵ گوڵ٦، دلاوەران٧، جەژنە جەژنی کوردستانە٨، هەرجارەی مۆری کەسێکی لێدراوە!. لەسەردەمی خۆیا پیرەمێرد کەوتە وەرگێڕانی کوردی بۆ کوردی، وەک هەژاری موکریانی ئەڵێ، نانی بۆ نانی٩. لەم رێبازەدا پیرەمێردی بلیمەت، هۆنراوەکانی مەولەوی١٠و بێسارانی و وەلی دێوانەو زۆر شاعیریتری ژیانەوەو نامەخانە هەژارەکەمانی دەوڵەمەنکردو جێگەیەکی بەرزیشی بۆخۆی لەئەدەبی کوردیا گرت. بەڵام رۆژان گۆڕاو پیرەمێرد کۆچیدواییکرد١٢و جێگەکەی بەتاڵمایەوە، ئەگەرچی پیرەمێرد لە هۆنراوەدا وەجاخی کوێربو، بەڵام لە کەلەپورو ئەدەبا، نەجمەدینمەلا جێگەیگرتەوەو نەیهێشت ئاگردانەکەی١٣ بکوژێتەوە، هەرچەن تا پیرەمێرد لەژیانامابو، یاریدەدەرێکی هەمیشەییبو، بەکۆچی دواییشی١٤ زیاتر خۆی گورجکردەوەو هەر لەگەڕاندابو بەدوای نوسینی کوردیا، تاق و بنمیچ نەما، مزگەوت بەدوای مزگەوتا، رۆژی گەیانە شەو، شەوی لە تەکیەو خانەقادا رۆژکردەوە لەڕێگای دەسنوسێکا یا هۆنراوەیەکا، تاسامانێکی گەورەی بۆ گەنجینەی ئەدەبی کوری پێکهێنا. هەرئەمەشبو کردبوی بە متمانەی زوربەی رۆشنبیرانی ئەو سەدەمە کە ئەگەر باسێکی گرنگیان بنوسیایە، رونوسێکیان لێئەبرد بۆ ئەو خەمخۆرەی گەنجینەی ئەدەبیمان تا لە هوروژمی لەناوچون رزگاریبێ. هەرچەن زۆر نەفام لەساڵانی 1958-1960دا لەئەندامانی یەکێتیی قوتابیانی گشتی١٥ بەردبارانیانئەکردو وشەی ناشیرینیان پێئەوت لەسەرئەوەی نەئەچوە جەواڵەکەیانەوە. زۆر ساویلکەو نەزانیتریش خستیانە گێژاوی ئەوەی واز لەسەرۆکایەتی هەندێ گۆشەی رۆژنامەی ژین بێنێ١٦. کەسێکیتر رەشنوسی دیوانی شاعیرێکی لێوەرگرت و چاپیکرد، وەک سوپاسینەکرد، ناویشینەهێنا١٧!. ئەم رەفتارانە کۆڵی بەنەجمەدین مەلا نەداو خامەی لەدەس نەخستەخوارێ، بەڵکو رێگەی تێکۆشانی زیاتر لەبەردەما خۆشکرد.هەر ئەو دەمە لەژمارەیەکی رۆژنامەی ژینا١٨ هۆنراوەیەکی مەولەوی، بریتیبو لە چوارینەیەک کەگەیشتبوە دەستی نەجمەدین مەلا، بەسەرەتایەکی بەتام و چێژەوە بڵاویکردبوەوە (مەولەوی لایدایە کانیی کوێرە دێیەک، داوای کاسەدۆیەکی لە کچێکی جوانکرد، کچەکە پێیوت: خاڵۆ مانونەبی، فەرمو خاڵۆ، مەولەوی بە وشەی خاڵۆ هەستی بریناربو چونکە خاڵۆ واتای پیری ئەگەیەنێ! بۆیە بریاریدا بەم هۆنراوەیە تۆڵەی لێبکاتەوە: خاڵۆخاڵۆتەن بەس واچە خاڵۆ خاڵۆ دەم وە بان خاڵانتا ماڵۆ شەرتبۆ جە داخی خاڵەخاڵی تۆ وێمکەم وە کوڕی چواردە ساڵ لەنۆ بەدوایا نوسیبوی، ئەم چوارینەیە، شاکارێکە لەشاکارەکانی مەولەوی. نازانین هەرئەوەندەیە یا زیاترە؟ ئەگەر زیاترە، تکایە ئەوی لایەتی بۆمانبنێرێ بۆبڵاوکردنەوە با لەناونەچێ وەک سەدەها شاکاریکە. ئەگەر هەرئەوەندەبێ، شاعیرێک ببوایە تەواویکردایە، گیانی مەولەویی شادئەکردو ئێمەش دڵنیائەبوین وەجاخی مەولەوی رۆشنە. لەو دەمەدا شاعیری نەتەوەیی، ژیر، پشتوێنی خزمەتی بەستبو و قۆڵی کاری هەڵکردبو، ئەیویست بەهەمو شێوەیەک خزمەتی نەتەوەکەی بکا، ئیتر ئەدەبەکەیبێ یا مەیدانی تێکۆشان. بەتەواوکردنی هۆنراوەکەی مەولەوی وەڵامیدایەوە. ئەز لەم پەنایەوە ئەنوسم ئەگەر مەولەویش بمایە هەر ئەو شاکارەی ژیری ئەهێنایەدی. ژیر لەگەڵ شاکارەکەیا کە تەواوکەری شاکارەکەی مەولەویبو ئەڵێ: ئۆف لەپیری چەن قۆناغێکی سەخت و گرانە، ئەوەی پێیگەیشتوە، دوچارو گرفتاربوە. ئەوەی بۆیئەچێ تۆقیوە. ئەوەی پێیناگا جوانەمەرگئەبێ. ئنجا ئەڵێ: مەمکە بە خاڵۆ ئەی خاوەن خاڵان دڵم زێڕێکە نایدەم بەتاڵان نەمداوە بەکەس هێشتا ساوایە تازە خاڵێکی خاڵی تۆی تیایە * پێمئەڵێی خاڵۆ گوایە من پیرم!؟ ژاراو و نەشتەر ئەدەی لەبیرم!؟ من نە خاڵۆم و نە خاڵۆ منم دێوانەی خاڵی گۆناو گەردنم * بەڵێ خاڵۆنیم هێشتامناڵم شۆڕە سوارێکم راوکەری خاڵم هاکا خاڵەکەت کەوتە بەر تیرم بە دەزڕێژێ ماچ بویتە نێچیرم * بەڵێنبێ تۆڵەی خاڵەخاڵەکەت لەبانی خاڵی کوڵمە ئاڵەکەت بسێنم بە لێو بە مژینی خاڵ من وایئەسێنم تۆڵەی وشەی تاڵ * پێمئەڵێی خاڵۆو بەخاڵ ئەمکوژی مەرجە گەرهاتو خاڵانم مژی تا وەکو کۆرپەی مەمکلەناودەم چاو نەچێتە خەو لەمژ کۆڵنەدەم * ئاوێنەی دڵم خاڵی تۆی تیابێ شاڵاوی پیری با بە ڕومابێ من هەر مناڵم گڕوگاڵ ئەکەم داوای مژینی گۆناو خاڵ ئەکەم * نەکەی گیانەکەم پێمبڵێی خاڵۆ خالۆ وا ئیتر بۆ خاڵانی تۆ بو بە خوڵامی بێخاڵ سەرگەردان ئامانەتیی تۆو خاڵۆی پەرێشان بەدوایا ژیر ئەڵێ: سوپاس بۆ نەجمەدین مەلا، بەو دو بەیتەی ئەم کانیی زێڕەی مەولەویی دۆزییەوە، منیش ئەم لالەوێچەم لێهەڵهێنجا١ بۆیەکەمجار نەجمەدین مەلا ئەم شاکارەی بەتەواوکەری شاکارەکەی مەولەوی بڵاوکردەوە لەڕۆژنامەی ژینی ژمارە1508لە11/2/1960 وەک مژدەیەیەک رۆژنامەکەی گرتبو بەدەستەوەو لەگەڵیا ئەیوت: پیرەمێردێکیتر دروستبوە بۆزیندوکردنەوەی رۆحی مەولەوی.٢٠. رۆژان هاتوچو، نا مە بەسەر بارەگای رۆژنامەی ژینا باری، ئەو ژمارەیە هەر لەئاسمانەوە قۆزرایەوە، ئەگەر بهاتایە دە ئەوەندە چاپبکرایە، نەئەمایەوە. داواکاریی بەوڕەنگە بەسەر رۆژنامەی ژینا تائەو رۆژە روینەدابو. دوای ئەو لێزمە داواکردنە، بۆجارێکیتر ژین کەوتەوە بڵاوکردنەوەی، هەتا نوسیبوی لەسەر داخوازیی بەشێکی زۆر لەهاوڵاتییان. تائەوڕۆژە ژین بۆدوەمجار هیچ نوسینێکی بڵاونەکردبوەوە، بەڵام شاکارەکەی ژیرو مەولەوی بۆیەکەمجار ئەو بەستەڵەکەی شکان بە وروژانی خوێنەرەوان بۆهۆنراوەی خاڵۆ خاڵۆی مەولەوی و ژیر.٢١. هۆنراوەکەو چارەنوسی ژیر وەک لەپێشەوە ئەو راستییەمان رونکردەوە، ئەم کانیی زێڕەش وەک هەمو گەوهەرەکانیتر، مۆری تەواوکەری لەسەر لاچو کە ژیری شاعیرە. هەمو هۆنراوەکە کرا بەهۆنراوەی مەولەوی و بەوەرگێڕانی پیرەمێرد درایە پێنوس، هەندێکیتر بەوەرگێڕانی ژیر نەک تەواوکەری وەک لەم خاڵانەدا دەرئەکەوێ: 1-هونەرمەند عوسمان عەلی لەشەستەکانا لەسەر شریت تۆماریکردبو هەر بەناوی مەولەوییەوە. ئەز لێمپرسی ، وتی هۆنراوەی مەولەوییەو وەرگێڕانی پیرەمێردە بۆ سۆرانی!. 2- لەئێوارەی 8/2/1976دا لەئیستگەی کوردیی کرماشانەوە، هەر بەناوی مەولەوییەوە بڵاوکرایەوە. 3-هونەرمەندی لاو رزگار سەعید خاڵۆخاڵۆتەنی لەسەر قەوان تۆمارکردوە لەبەرهەمی کۆمپانیای چەقماقچی ساڵی 972 لەهۆنراوەی مەولەوی.٢٢. 4- لەتەلەفیزیۆن، تیپی زانکۆی سلێمانی لەسەر پەردەکە نوسیبوی: خاڵۆخاڵۆتەن لەهۆنراوەی مەولەوی بەدەنگی خوشکێک بڵاوکرایەوە. لەدەمێکا، رۆحی مەولەوی، چاپی دوایی٢٣ کەوتە بازاڕەوە، ئەو هۆنراوەیەم هاتەوەبیر، بەدوایا گەڕام زۆر گەڕام توشینەبوم. ساڵی 1980بەدوای باسێکیترا ئەگەڕام بەڕۆژنامەی هاوکاریی 1971دا، جارێکیتر بە هۆنراوەکەی خاڵۆخاڵۆدا گیرسامەوە٢٤ ئەمجارە هاتمە سەر بیرێک ژیر لەهەورامییەوە وەریگێڕابێلەبەرئەوەی رۆژنامەکە دەسنیشانی باسەکەی نەکردبو، نە بەوەرگێڕان نە بەتەواوکردن. تەنیا لەسەرەتای هۆنراوەکەدا ناوی مەولەوی نوسرابو لەدوایی هۆنراوەکە ژیر کەلەوەئەچو وەک خوێنەرەوەیەک ناردبێتی نەک تەواکەری هۆنراوەکە. لەبارەی وەرگێرانەکەوە، ئەوە هەر بۆچونی خۆمبو هیچیتر، لەبەرئەوەی لەڕۆحی مەولەوییەکەدا نەبو، لەهاوکاریا ناوی پیرەمێردی بەسەرەوەنەبو. بێگومان ژیر شاعیرێکی بەهرەدارە کەدەورێکی کاریگەری دیوە لەتازەکردنەوەی هۆنراوەی کوردیا، بەتایبەت کوردایەتییەکەی٢٥ . هەرئەو راستییەشبو هۆی بۆچونەکانم بۆ وەرگێڕانی لەلایەن کامیل ژیرەوە. رۆژێک بۆمگونجا بەدیداری ژیر شادبوم. لەگفتوگۆدا قسە هاتە سەر ئەدەب و وەرگێڕان. وتم بەڕاستی ئەو خاڵۆ خاڵۆیەی مەولوی کەبەڕێزت وەریگێڕاوە بۆ سۆرانی، لەگیانی مەولەویی کەمنەکردۆتەوەو چێژی چوارینەی خیام٢٦ی سەلام و رۆحی مەولەوییەکەی پیرەمێرد ئەدا. لە وەڵاما وتی من هەورامی نازانم تا هۆنراوەی مەولەوی وەرگێڕم. ئیتر بیرەوەرییەکانی بۆگێڕامەوە لەبارەی ئەو هۆنراوەیەوە کەهەمو وشەکانی لەم لێکۆڵینەوەیەدا رەنگیداوەتەوە. وتیشی لە رۆژنامەی ژینا بڵاوکراوەتەوە. منێس دوای ئەوە کەوتمە گەڕان بەدوای ژینا لە نامەخانەی گشتی و مۆزەخانەی سلێمانی و زانکۆی سلێمانی، تا هەردو جاری بڵاوکردنەوەی هۆنراوەکەی مەولەوی و ژیرم دۆزییەوە، بەڵام دەزگیری ئەو ژمارەیە نەبوم کە دو بەیتەکەی تیا بڵاوکرابێتەوە. لەبەر دەسنەکەوتنی ئەو ژمارەیە، بەزانیارییەکانی ژیر دابینبوم. دوا وشە هەزار سڵاو بۆ گیانی نەجمەدین مەلا کە نەتەوەییانە خەمخۆری ئەدەبی کوردیمانبو. بۆ ژیری شاعیر کەئاواتەکەی نەجمەدین مەلای هێنایەدی و بەو شاکارەی، ئەدەبی کوردیمانی رۆشنکردەوەو شاکارێکیتری خستە پاڵ شاکارەکانی پێشوی بۆ نەتەوە کە ژیر سەربازێکی بڕواکەیەتی. چاوەڕوانی شاکاری بەرزتری لێئەکەین. پەراوێزەکان: ١-دیوانی ئەحمەد بەگی ساحێب قڕان/حەمدی1957ل4. ٢-سۆزی نیشتمان، دیوانی موفتی پێنجوینی 1959ل4. ٣-ژانی گەل/ رۆمان ، بلە 1972ل.151 ٤-بروانە شێعری کۆن و نوێ/ا.ب.هەوری 1975 تێکەڵاوبون لەنێوان گڵکۆی تازەی لەیلی ئەحمەد بەگی کۆماسی لەگەڵ گڵکۆی تازەی یاری حەمەئاغای دەربەند فەقەرە یەکەمیان ل63-69 دوەمیان ل74-76. ٥-لەبەینی نالی و کوردیدا، بڕوانە دیوانی نالی –مەلا عەبدولکەریم 1970 ل317، دیوانی کوردی بڵاوکراوەی کوردی و مەریوانی 1931 ل17. ٦-لەبەینی پیرەمێردو بێسارانی. بڕوانە دیوانی پیرەمێرد-کۆکردنەوەی هاوار، 1970 ل7. ٧-لەبەینی بێخودونوری شێخ ساڵح- دیوانی بێخود 1971 ل136. بڕوانە گۆڤاری برایەتی ژ2 ساڵی 1 ل17. ٨-لەبەینی بلەو ع ع شەونم رۆژنامەی برایەتی21/3/1968. ٩-مەم و زینی خانی، هەژار کردوێتی بە موکریانی1960 ل21. ١٠-رۆحی مەولەوی- پیرەمێرد وەریگێڕاوە1935. ١١-پیرەمێرد هۆنراوەی ئەم شاعیرانەی لەهەورامیەوە کردوە بە سۆرانی: وەلی دێوانە، بێسارانی، خانای قوبادی، مەولەوی، بەڵام لەگەڵ هۆنراوەکانی خۆیا بڵاویکردۆتەوە، زۆرجاریش هۆنراوەی خۆی بەناوی ئەوانەوە بڵاوکردۆتەوە. هەندێ جاریش لای خەڵکی هۆنراوەی ئەوان بوە بە هی پیرەمێرد . ١٢- لە 19/6/1950کۆچی دوایی کردو لەگردی مامە یارە نێژراوە-دیوانی پیرەمێرد سەرچاوەی پێشو ل19. ١٣-پیرەمێرد بارەگای ژینی کردبوە جێگەی خۆی، ناوینابو قەلەندەرخانە لەسلێمانی گەڕەکی گۆیژە پشت مزگەوتی هەمزاغا. ١٤-لەساڵی 1926ەوە قوتابخانەی کەشتی نوح دەرئەکەوێ بڕوانە(بۆتان ئەگێڕمەوە) لێکۆڵینەوە لەسەر نەجمەدین مەلا نوسینی بەیاد عەبدولقادر چاپی سلێمانی 1979-1980 ل5. ١٥-ئەو یەکێتییە بارەگاکەی لەجادەی سابونکەرانبو، سەر بە کۆمۆنستەکانبوساڵانی 1958-1960لەسلێمانی. ١٦-بۆتا دەگێڕمەوە-سەچاوەی پێشو ل128. ١٧-سوجادیش کەڵکی لە دەسنوسەکانی نەجمەدین مەلا وەرگرتبو، لە مێژوی ئەدەبی کوردیا هەر ناوی نەهێناوە. ١٨-بەداخەوە ئەو ژمارەیەی ژینم بۆنەدۆزرایەوە. ١٩-ژین ژمارە 1508-11/2/1960ل5. ٢٠-لەسەر گێڕانەوەی هەندێ کەس کە پێیانخۆشنەبو ناویانبهێنم. ٢١-ئەتوانم بڵێم زوربەی ژمارەکانی ژینم دیوە، داخوازیی بابەتێکیترم نەدیوە لەلایەن خوێندەوارانەوە داوای دوبارەی بابەتێک بکەن خاڵۆکەی مەولەوی و ژیرنەبێ. یەکەمیان ژ1508 دوەمیان ژ1547-8/9/1960. ٢٢-رۆحی مەولەوی چاپی دوەم 1965. ٢٤-رۆژنامەی هاوکاری ژ6 شوباتی1971. ٢٥-کوردایەتی ژیر 1960. ٢٦-چوارینەی خیام- گۆڕینی سەلام 1951. شەهیدی گۆران و عەولە سیسەی ژیر لە بەراوردێکی ئەدەبی و ئاوێنەی راستی کێشەکەوە *** 1-سەرەتایەکی پێویست بۆ ئەم بەراوردە: پێش چونە ناو باسەکە، ئەم نوسینە بریتییە لە بەراوردێک لەنێوان دو هۆنراوەدا بۆ مەبەستێکی نەتەوەیی، بۆیە بەو ترازوە ئەیکێشین. ئەگەر جارجاریش لەبەراوردەکە دەرچوبین، کێشەکە سەپاندوێتی. ئامادەی هەمو بەرامبەرییەکیشین لەسنوری دنیای ئەدەبەوە. هەمو رەخنەیەکی بەجێش ئەسەلمێنین . 2-شەشی ئەیلولی 1930 جێگەی لەئەدەبی کوردیاو هۆنراوەی شەهید و عەولە سیسە. ئەوانەی سەرنجی شاعیری میللی قانیعیان دابێ، تانەیەکیان لەسەر چاوی بەدیکردوە کە لەدەمی خۆیا شەشی ئەیلول هێناوێتی بەسەر چاویا:لە کزیی کوردان گلاراومە- رۆژەکەی ئەیلول تانەی چاومە١١ 6ی ئەیلولی 1930جیگەیەکی دیاری هەیە لەخەباتی خوێناویی میللەتەکەمانا. هەرئەو راستییەشبو، شەشێ رەشی ئەیلولی بەسەدا بڕی، لەگەڵیا گەورەترین راپەڕینبو کە شاری سلێمانی قارەمان، شاری هەڵمەت و قوربانی بەڕوی داگیکەری ئنگلیزو دەسەڵاتی پاشایەتی عێراقا تەقییەوە بەشێوەیەک کە هەتەهەتایە جێێرێزو شانازیبێ. هەروەها ئەو راپەڕینە لەزەمینەی واقیعەوە پەرچدانەوەو بەدرۆخستنەوەیەکبو بۆئەو فەلسەفەیەی ئەڵێ (بیروباوەڕی نەتەوایەتی لەسیستمی سەرمایەداریا دروستئەبێ و بەنەمانی سەرمایەداری ئەویش نامێنێ٢) ئەو رۆژە شاری سلێمانی، زوربەی خەڵکەکەی بریتیبو لەچینی چەوساوە کە کرێکارو حەماڵ و کاسبکاری بچوک و موچەخۆرو فەرمانبەری پلە نزمبو. دەوڵەمەندە ناوەندییەکانیش لەپەنجەی دەست تێپەڕی نەئەکرد. هەمو بە: هەستێک، گیانێک، بیرێک هەڵسان و هاواریان بۆ کوردبو، کوردستان روگەیانبو، بیروباوەڕی لەدەرەوەهێنراو لەئاسمانی ئەو رۆژەدا بەدینەئەکرا. ئەگەر کەسێک بەئاستەمێ بۆنی بەکێگیراوی لێبهاتایە، راویانئەناو نەفرەتی شەرمەزارییان لێئەکرد وەک فایەقی فەرمانبەر کە بەهەزار تکاو کوڕنوش رزگاریبو لە کوشتن . کوردستانی چەوساوە لەو دەمەدا دوربو لەهەموجۆرە کارگەو فابریقەیەک چ خۆیی چ میری چ بیانی هەتا پیشەسازییە خۆماڵییەکان لە دوکانێکی ١٢م٢ زیاترنەبو. بەڵام بیروباوەڕی نەتەوەیی لەکۆمەڵەکانی پشتیوان، گزنگ، زەردەشت، کوردستان، بەرزیی وڵات٤ پەرەیسەندبو بەڕادەیەک وشەی کوردو کوردستان بەسەدەمی زۆرینەی خەڵکی ئەو سەردەمەوەبو. وەنەبێ ئەو شۆڕشە هەر وشەی سادەو ساکاری خەڵکەکەبوبێ، بەڵکو بنەڕەتەکەی لە پێنوسەکانەوە دەستیپێکردبو بەتایبەتی شاعیرەکان٥ کە هەتا ئەمڕۆش کڵپەی ئەو راپەڕینەیان دانەمرکاوەتەوە. هەریەکەش رویەکی گەشی ئەو راپەڕینەیان ئاشکراکردوە وەک د. شەوقی ضیف لەمبارەیەوە ئەڵێ (لەلێکۆڵینەوەی ئەدەبیی هەر نەتەوەیەک، پێویستمان بەشارەزاییە لەو کارەساتە کاریگەرانەی کاریکردۆتە سەر ژیانە بنەڕەتییەکەی، لەبەرئەوەی ئەدەب ئاوێنەیەکی بێگەردە لەدەرکەوتنی ژیانی ئەو میللەتە چ لەکارەسات و چ لە ژیانی خۆیی٦. گۆران و ژیر رویەکی راپەڕینەکەیان دیاریکردوە، ئەتوانین دەسنیشانی ئەو راستییە بکەین کە شاعیرانیتر هەستیان بەم لایەنە نەکردوە کە روی یەکەمی راپەڕینی شەشی ئەیلولە. هەر هۆنراوەیەکیان مەلحەمەیەکە لەنمونەی پاڵەوانێتی کە بون بەهاندەرێکیش پاڵیان بەمنەوەنا بۆ ئەم بەراوردە لەبەر روناکیی ئەم خاڵانەدا: 1-کام هۆنراوەیان چۆتە ناو واقیعەکەی شەش ئەیلولەوە هەر وەکو خۆی؟ 2-پاڵەوانی کام هۆنراوەیان قارەمانی راستینەی 6ی ئەیلولی 1930بوە بە ناو، پێناس، خێڵ، گەڕەک، کەسوکار،ئەمڕۆی گۆڕەکەی؟ کامیان رەمزییە؟ ئەگەر کارەسات رونبێ، رەمز دەوری هەیە؟ یا پوچئەبێتەوە. یا پێویستە لەو دەمەدا پەنا ببرێ بۆ رەمز؟ ئەگەر پەنای بۆبرا هەڵە نیە؟ 3-هەڵۆ بەگ کە پاڵەوانی هۆنراوەی شەهیدی گۆرانە، پاڵەوانێکی میللیبوە؟ یا ئەگەر بوبێ، دەوری هەبوە لەو راپەڕینەدا؟ یا ئەوانەی ناویاناوە پاڵەوانی میللی، چۆن پاڵەوانی میللیمان پێئەناسێنن؟ لەگەڵ رەسەنی ئەو هەڵۆبەگە؟ 4-کام هۆنراوەیان لەناخی کێشەکەوە هاتۆتە دەرێ؟ راستیی خەڵکەکەی ئاشکراکردوە؟ هیتافەکانی وەکو خۆی گواستۆتەوە؟ دروشمەکانی وننەکردوە؟ 5-جوانکاری (ابداع) کارێکی هونەرییە لەهۆنراوەدا، ئەگەر ئەو گیانەی تیانەبێ، پێزی تیانامێنێ و وەک نوسینێکی سادە کاڵوکرچ دەرئەچێ نەک پەخشانیش کە کارێکی هونەرییە بەڵام ناگاتە هۆنراوە کە لوتکەی هەمو کارێکی هونەرییە لەدنیای نوسینا. ئەو 2 هۆنراوەیە کامیان ئەو مەرجانەی تیایە؟ 6-هەڵسەنگاندنی ئەو دو شاعیرە لە ئاوێنەی راستی کێشەکەوە. بەتایبەتی گۆران کە بەناسراوترین شاعیرمان ئەژمار ئەکرێ. ئایا وەکو پێویست ئەرکی سەرشانی خۆی بەجێهێناوە بەدڵسۆزی و یەک چاوی بەرامبەر هەمو دەستەو چین و رێبازی نەتەوەکەی لەتەمەنیا؟ هۆنراوەکەی، شەهید، چ مۆرکێکی پێوە دیارە؟ پێشئەوەی هەنگاو بنێین بۆ ناو هۆنراوەکان، پێویستە پەردە لەسەر شاعیرەکان لادەین بەهۆنراوەکانیانەوە: یەکەم: بەناوی شەهیدەوەیە. ناوی کەس بەسەردێڕی هۆنراوەکەوەنیە. مێژوی دانانەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1932. واتا 2ساڵ دوای راپەڕینەکە.هۆنراوەی گۆران٧. هەندێ نوسەر بڕوانامەیان لەسەرهێناوە٨و بەبەرزی و لەئەندازەبەدەر هەڵیانسەنگاندوە، وەک کێشانی هۆنراوەی گۆران بەترازوی راستی٩ چڕنوکگرتنبێ یا بڤە! دوەم: بەناوی عەولە سیسەی قارەمانەوەیە. مێژوی دانانەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ 1960 واتا 30 ساڵ دوای راپەڕینەکە. لەهۆنراوەی کامیل ژیر کە لای کەسانی نەتەوەیی وەک مارسلیزێکی کوردیە. لاوانێکی زۆر لەبەریانکردوە. لەودەمەدا هەندێ گۆڤارو رۆژنامە بە ستایشەوە بڵاویانکردۆتەوە١٠. لەمەیدانی رەخنەدا دەستی بۆدرێژکراوە چ بەبایەخ چ بەلاوازی. هەرچەن حەمەی مەلا کەریم خۆی تاقیکردەوە، کۆمەڵە هۆنراوە نەتەوەییەکەی ژیری١١ دایە بەر نەشتەر بەڵام بەوەڵامدانەوەی زەردەشت١٢کەوتە دنیای بێدەنگییەوە. گۆران دەرفەتی دانانی ئەو هۆنراوەیەی لەو سەردەمەدابو. وەکو خۆی ئەڵێ هێشتا هەنگاوی بۆ بیروباوەڕی چەپڕەوی١٣ نەنابو. بەم رستەیەدا وادەرئەکەوێ لەوسەردەمەدا ئاڕاستەیەکی نەتەوەیی بوبێ. متمانەمان بەم راستییە هۆنراوەیەکێتی هەر لەو ساڵەدا کە بۆ سالمی وتوە: دەلیلی نەجم و هیلالە شەوی سلێمانی غروبی کردوە رۆژی شکۆهی بابانی بنو لە قەبرەکەتا، موستەریح بە سالم لە تۆ کوردترە ، نەزان هەتا عالم١٤. لەبارەی هۆنراوەوە، نەک هەر هەنگاوی نەنابو بۆدنیای هۆنراوەی نوێ، بەڵکو یەکەم قۆناغی هۆنراوەیبو، هەتا لەناو شاعیرە لاوەکانی ئەو سەردەمەدا دەرنەکەوتبو١٥. بەڵام دەرکەوتنی هۆنراوەی عەولە سیسە لەسەردەمی هەنگاونانی ژیردابو بۆ لوتکە وەک لەنامیلکەی کامەران و هۆنراوەی نوێی محەمەد سدیق عارف دەرئەکەوێ١٥.راستتر ئەوەیە دیوانی کوردایەتییەکەی بەرەو لوتکەیبرد، هەرچەن بەدوایا سستبو و بەرهەمیتری دەرنەکەوت. لەبارەی بیروباوەڕیشەوە، نەتەوەییەکی پێشکەوتنخوازبوە لە سەرەتای لاوێتییەوەو تائەمدەمە هەر بێ وچانە. (دەستەواژەی نەتەوەیی پێشکەوتنخواز، لەداهێنانی چەپەکانە ! نەتەوەییی،پێشکەوتنخوازو و پاشکەوتنخوازی نیە. نەتەوەیی هەر بەسروشتی ئەبێ پێشکەوتنخوازبێ. ئەگەر وانەبێ، ئەبێ ناوێکیتری لێبنرێ نەک نەتەوەیی. جگەلەوە، ئێمە مەبەستمان لەنەتەوایەتی، کوردایەتییە. کوردایەتیش زاراوەیەکی تایبەتە بەنەتەوەی کورد. ئەم زاراوەیە لەگەڵ بونی کوردا بەنەتەوە، سەریهەڵداوەو کوردو کوردایەتی شانبەشانی یەک هاوتەریبن و تاکورد بمێنێ کوردایەتیش ئەمێنێ. کەواتە کوردایەتی، وێنەیەکی لەبەرگیراوەی عروبەی عەرەبی و نازێتیی ئەڵمان و رەگەزپەرستیی تورک نیە وەک چەپەکانی کورد ئەیانەوێ بەوە لەکەداریبکەن. - ژیر) شەهیدی گۆران پێش عەولە سیسەی ژیربوە. یابەواتەیەکیتر، ژیر هۆنراوەکەی گۆرانی دیوە پێش لەدایکبونی هۆنراوەکەی خۆی، ئەمە راستە!! وەنەبێ ئەم راستییە سەرچاوەیەکبێ بۆ ژیر، ناتوانین بشڵێین نەبۆتە بیرێک بۆ هۆنراوەکەی. (بۆ پیشاندانی راستی، من ئەو هۆنراوەی شەهیدەم پێش هۆنراوەکەی خۆم نەدیوە. خۆ ئاساییە ئەگەر بمدیایە ئەموت دیومە. ئەوەی بو بەسەچاوەی ئیلهام بۆ هۆنراەکەی عەولە سیسە، ئەو چەندین جار گێڕانەوەیەی راپەڕینەکەی شەشی ئەیلول بو کە لەماڵی ئێمەدا چەنبارە ئەکرایەوە بەجۆرێکە واملێهاتبو خۆم لەو رۆژەی بەردەرکی سەرادا ئەدییەوە بێئەوەی تیابوبم یا لەدایک بوبم. جگەلەوە، من ساڵی 1958هۆنراوەی عەولە سیسەم تەواوکردوە، واشدێتەبیرم ساڵی 1957رەشنوسەکەیم نوسیوە.هۆنراوەی شەهید بۆ یەکەمجار لە تشرینی دوەمی 1959دا لە گۆڤاری هیوادا بڵاوکراوەتەوە کە من ئەو ساو چەن ساڵێکیش دوای ئەوە هەر نەمدیبوچونکە ئەو گۆڤارە لەو بەروارەدا کەوتبوە دەست کۆمۆنستەکان، من کاتی ئەوەم نەبو خۆم بە چاپەمەنی ئەوانەوە خەریکبکەم ------------------ ژیر). بەڵام جیاوازی و یەکنەگرتنەوەی عەول لەگەڵ شەهیدا، بریاری دوایی ئێمە پاشگەزئەکاتەوە. ئەگەر پیایانا بگەڕێین، بەهیچ شێوەیەک ناچنەوە سەریەک، تەنانەت پیتێک بەدیناکەین بۆ لەیەکچونی ئەو دو هۆنراوەیە لەڕوی: قافیە، کێش، بابەت، مۆسیقا، رێبازی هۆنراوەکە. 6-تا ناوی هۆنراوەکان، یەکەمیان شەهید، بێ دیاریکردنی ناوی شەهید لە ناونیشانی هۆنراوەکەدا، هەرچەن خەڵکەکە خۆی ناوی هەڵۆ بەگی بەسەردابڕیوە. بەڵام عەولە سیسەی ژیر، ناوێکی دیاریکراوی هۆنراوەکەیەو هەربەناوی خۆبەختکەرەکەوەیە بەپێچەوانەی هۆنراوەکەی گۆران. 7-تا ئەم دەمە کەس پەنجەیەکی رانەکێشاوە بۆ لەیەکچونی ئەو دو هۆنراوەیە. * 3-شاعیرەکان لەدیاریکردنی قارەمانداو دەوری قارەمان لەڕاپەڕینی 6ی ئەیلولا. وەک لەپێشەوە باسمانکرد هۆنراوەی یەکەمیان شەهیدە- گۆران. پاڵەوانەکەی هەڵۆبەگە، بێئەوەی لەفەرهەنگی 6/9/1930دا کەسێک بەو ناوەوە هەبوبێ. گۆران ناوی سەرکردەشی لێناوە! بەڵکو قارەمانێکیشنیە، بگرە هەر ناویشینیە لەو راپەڕینەدا، بەپێچەوانەی شانۆفەوە کەئەڵێ: (لەشەشی ئەیلولی ئەو ساڵەدا، هەڵۆ بەگ خۆپیشاندانێکیکرد دژی هەڵبژاردنێکی ساختە لەشاری سلێمانی١٨) بەداخەوە غەفوری میرزا کەریم١٩ و حەمەی مەلا کەریم٢٠ وشیرکۆ بێکەس٢١ دوای شانۆف کەوتون لەکاتێکا ئەمانە خەڵکی سلێمانین و نەئەبو شوێن قسەی ئەو بێگانەیە بکەون و هەڵەکەی ئەو بکەنەوە. عیزەدینیش هەڵۆ بەگی بە پاڵەوانی میللی داناوە!٢٢. پاڵەوانی میللی کەسێکی دیاریکراوە کە دەماودەم قارەمانێتی ئەگێڕرێتەوە وەک مامەیارە٢٣، شەریف رەندانی هەمەوەند٢٤، وەستا رەجەبی رەواندز٢٥. هەرچەن ئەو راپەڕینە هەڵۆ بەگی بەخۆیەوەنەدیوە، شەهیدەکانی خۆی وننەکردوە، وەک: عەلە گونسوتاو، عەزەی پینەچی، عەولە سیسە، ئەحە رەش، عەلیی سویجگەرفرۆش، حەمەی قالە ئاغا، عەزیزی کورتاندرو، حەمە چاوشین و حەمەی خولە٢٦ کە ناوەکانیان لەمێژوی میللەتەکەمانا بەنەمری ماوەتەوە. ئەشێ هەڵۆ بەگ کارێکی رەمزیبێ. پرسیار ئەوەیە بۆ گۆران پەنای بردۆتە بەر رەمز بۆ ناوی قارەمانەکە؟ لەدەمێکا راپەڕینەکە لەهەمو رویەکەوە دیارو ئاشکرایە، گۆران خۆی بەئاشکرا ناوی حکومەت، عەسکەر، زابت، شەستتیر، مەترەلۆز، حقوق، کەئەوانە زۆر زیاتر چەقۆیان لەسەرە وەک لەناوەکە. بۆیە پرسیا ئەوەیە: تۆبڵێێ گۆران مەبەستی لە هەڵۆ بەگ، خۆیبێ!؟ بەڵێ ئەمە ئەگەرێکی نزیکە بەبەڵگەی ئەوەی لەزۆر هۆنراوەیتریا هەر من منێتی و بە راناوی من ئەدوێ وەک: من ئەو دیلەم کە دیلکەری زۆردارم دڵی لەبەر گوڕی ناڵەم ئەلەرزێ (گۆران ل271) کوڕی ساوای حەوت ساڵانم ئەتناسێ ناوت ئەبات وەک هی مامی دراوسێ (گۆران ل279) بێ هەست ئەمکەن بەزاوای بەردەمی بوک دەم بۆ ماچت ئەبەم مۆسکۆی ئێسکسوك (گۆران ل305) لەگەل کۆتر شوێن روناکیی رۆژ کەوتم نە رۆژ نە شەو نەخەوتم (گۆران ل306) دەرچوم، دەرچوم بەندم پسان لەگەڵ هاوڕێ و برادەران (گۆران ل440) ئەم دیاردەیە لەهۆنراوەی شاعیرانی ترا دەگمەنە، بەڵام لە کامەران موکریا٢٧ زیاتر خەستبۆتەوە. ئەم پەنابردنەی گۆران بۆ هەڵۆ بەگی رەمز، چەند خاڵێک ئەگەیەنێ: 1-گۆران خۆی بەگزادەبوە٢٨، لەودەمەشا خێڵەکێتی باوبوە، بەتایبەتی لەنێوان شێخانی سلێمانی و بەگزادەدا. لەوانەیە گۆران لەو روەوە روانیبێتیە کێشەکە، یابۆ بەربەرەکانیی شێخان ئەو ناوەی بەکار هێنابێ، یا سروشتە بەگیەکەی خۆی بەسەریا زاڵبوبێ و سەرکردایەتی راپەڕینەکەی دابێتە دەس بەگێ! ئاشکراشە گۆران توخنی شێخان نەکەوتوە لە هیچ سەردەم و دۆخێکا. 2-جێگەکردنەوەی بەگزادە لەمەیدانی کوردایەتیا کە لەوسەردەمەدا هەتا کۆچی دوایی شێخ مەحمودی نەمر، سەرکردایەتی ئەو مەیدانە بەدەس بەرەی شێخانەوەبوە لەناوچەی سلێمانی، هەر بەو هەستەوە دژی شێخانبون، هەرچەن دوژمنایەتییەکەیان پێش هاتنی شێخانبو بۆمەیدانی کوردایەتی، خۆیلەخۆیا ئەم دوژمنایەتییە هەمو شێخان و بەگزادەی گرتبوەوە، بەڵام لەنەوەی کاک ئەحمەدی شێخ و بەگزادەی جافا دەرئەکەوت، بەتایبەتی لەسەردەمی عادیلە خانما٢٩ ئەو دوژمنایەتییە قوڵتر بوەوە لەبەرئەوەی خانم متمانەی ئنگلیزەکانبو٣٠، هەرچەن ئەگەر شێخانیش کوردایەتییان نەکردایە، خانم ئەو رێبازەی هەرنەئەگرت لەبەرئەوەی خۆی پەروەردەی گیانێکی فارسی و ئێرانی بوە٣١. نەمانی عادیلە خانم، گەڕانەوەی بەگزادەبو بۆ مەیدانی کوردایەتی. ئەم راستییە لەبەشداریی عیزەت بەگی وەسمان پاشاو حەمە عەلی بەگدا٣٢لە راپەڕینی شەشی ئەیلولاو هاوبەشی داود بەگی فەتاح بەگ٣٣ لەشەڕی ئاوباریکا باشترین نمونەیە بۆگەڕانەوەی بەگزادە بۆ ئەو مەیدانە. هەرچەن ناتوانین بڵێین ئەو خەبات و هاوبەشیکردنە، نزیکبونەوەبوە لەشێخان. بەلکو هەر یەکەو ئەرکی نەتەوایەتی خۆی بەجێهێناوە. کەواتە پەنابردنەکەی گۆران بۆ رەمز 2 هۆیە: - خۆییە کەمەبەستی خۆیەتی –خێڵەکییە کە ئەگەڕێتەوەبۆ بەگزادە. لەوبارەیەوە گۆران بلیمەتانە بۆمەبەستەکەی چوە، ئەگەر خۆی بەشداری ئەو راپەڕینەی بکردایە، لەجیاتی هەڵۆ بەگ، عەبدوڵا بەگ ئەبو! *** هۆنراوەی دوەمیان، عەولە سیسەی کامیل ژیرە. پاڵەوانەکەی قارەمانێکی راستینەی راپەڕینەکەیە، نیشانەی قارەمانێتیی هەر لە شەشی ئەیلولا وەرگرت و لەپێناوی نیشتمانەکەیا گیانی بەخشی. پاڵەوانی هۆنراوەکە لاوێکی چەوساوەی ئەم میللەتەبوە. شاعیرەکەی خۆیەتی نەکردوە بچێ شێخێ هەڵبژێرێ بەوەی خۆی شێخە٢٤. پەناشی نەبردوە بۆ رەمز. روداوەکەو پاڵەوانەکەی وەک بەکامێرایەکی سینەمایی گرتبێ وایە، بێ کەموزیاد پیشانیداوە. ئەو پاڵەوانە گۆڕەکەی ئێستەش لە گردی سەیوان دیارە. زیندوە بەشداربوەکانی ئەو راپەڕینە ئەتوانن ماڵی شەهیدەکان بدۆزنەوە. لەناخەوە ئەڵێم ژیر رێبازێکی ژیرانەی گرتوە چ لە ناوەرۆک چ لە هەڵبژاردنی قارەمانا. پاڵەوانیی هەژارێکی نەناسراوی لەچینی هەرە خواری چەوساوەی ئەم میللەتەی وننەکردوە، وەکو خۆی خستوێتییەبەرچاو. بەرامبەر ئەمکارە، مێژونوسەکانی نەتەوەو مێژونوسانی چینی چەوساوەی دنیا، نابێ ئەم شاکارەی ژیر فەرامۆشبکەن، هەرچەن ئەو نوسەرە کوردانەی خۆیان بەلێکۆڵینەوەی ئەدەبییەوە خەریک کردوە، لایەنە چەپڕەوییەکەیان هەمو شتێکی لێشێواندون و گرنگییان بە ژیر نەداوە لەبەرئەوەی نەتەوەییە. ژیریش هەر ئەو بیرە پاڵپێوەنەریبوە بۆ ئەو هۆنراوەیەو عەولی قارەمانی وننەکردوە. عەولیش هەر گیانە نەتەوەییەکە هاندەریبوە بۆ ئەو بەشدارییەی لەڕاپەڕینەکەداو ئەو هەڵمەتەی کردییە سەر مەترەلۆزەکەو بەخشینی سەری. گیانی عەول و کەسێتیی ژیریش ئاوڕیکیان لەو پێنوسە لەرزۆکانە نەداوەتەوە. بەڵکو ژیر خۆی ئەکا بەقوربانی عەول و ئەڵێ: دەی قوربانی کوڕبم عەول ئەوەی تاوانی وا لەمل ماوە نەدەی نەکو دەچێ ئەم خوێنە زۆرەی تیابچێ (کوردایەتی ل54) دەرخستنی دەوری قارەمان لەو کارەساتەدا، هۆیەکی بنەڕەتییە بۆ سەرکەوتنی شاعیر لەهۆنراوەکەیا. ئەوەی جێی سەرنجبێ، ناخی هۆنراوەکان ئەگەڕێتەوە بۆ قارەمان. ئێمەش لەکڵاوڕۆژنەی ئەو بیرەوە ئەڕوانین بۆ قارەمان و لەناوەرۆکی هۆنراوەکانەوە بەم راستییانە قارەمان دیاریئەکەین: 1-شاعیرەکان بە چ واقعێک دەوری قارەمان دیاری ئەکەن. ئەو دەورە لەڕاپەڕینەکەدا رویداوە، یا بە واتایەکیتر چۆتە ناخیەوە؟ 2-پلەی قارەمان لەڕاپەڕینەکەدا، سەرکردە یا خۆپیشاندەربوە لای شاعیرەکان و بەراوردی لەگەڵ راپەڕینەکەدا وەکو خۆی کوتومت، یا راپەڕینەکە سەرکردەیەکی تەنیای هەبوە؟ لەم راستیانەوە ئەڕوانین بۆ راپەڕینەکە بە 2 سەرنج: 1-کارەساتەکە 2-هۆنراوەکان. لای گۆرانقارەمان لەڕاپەڕینەکەدا سەرکردەبوە، ئەو راپەڕینەکەی دروستکردوە: هەڵۆ بەگ ئەو جوانە پڕ دلیبو، بۆ وەتەن ئاوات لەپێش جەمعێکەوە تا بەر سەرا روی هاڵمەتی هانی (گۆران ل265) ئەم دو دێڕە وائەگەیەنێ هەڵۆ بەگ هاتوە خەڵکی کۆکردۆتەوەو پێش ئەو خەڵکە کەوتوەو سەرکردایەتیی کردون بەرەو بەردەرگای سەرا بەخۆپیشاندان و هەڵمەتبردن. بە دو رستەیتر هاتوە حسابێکی ماتماتیکی پیشانداوە بەو حسابە هەمو جەماوەر = بە هەڵۆبەگ: لەگەڵ یارانی ئەیوت : ئەی حکومەت تانەکەی تەسبیت حقوقی کوردەواری، کورد نایانەوێ ئینتیخاباتت (گۆران ل265) درێژبونەوەی هۆنراوەکەی گۆران، جەماوەر لەهەمو مافێک روتئەکاتەوە. ئەو رەشوڕوتە ئەسپێرێ بە هەڵۆ بەگ و نیمچە ژیانی دەرەبەگیەکە پیشآنئەداو ئەشیسەپێنێ بەسەر خەڵکەکەدا!. دەوری بەگی گوێزاوەتەوە لەدیوەخانەوە بۆ مەیدانی خەبات بەهەمو خۆپەسندییەکی رژێمی دەرەبەگایەتییەوە لەکاتێکا ئەو راپەڕینە سەرکردەیەکی دیاریکراوی نەبوە هەتا ئەو سەرکردەیە بەگزادە بوبێ. ئیتر نازانین گۆران ئەم سوپەرمانەی لەکوێوە هێناوە!؟ ئەم راستییانە هەموی پرسیارن لەئاست ئەوانەی ئەڵێن گۆران جیهانی رەخنەنیە. با ئەم مەبەستە رونبکەنەوە لەگەڵ دەیەها پرسیاریتر تەنیا لەسەر ئەم هۆنراوەیە نەک لەسەر هەمو هۆنراوەکانی!! هۆنراوەی شەهید ئەگەر مۆری گۆرانی پێوەنەبوایە، چەپەکان چەنجارێ شاڵاویان بۆئەبرد. بەڵام ناوی گۆران کۆتایی بەهەمو شتێک ئەهێنێ لای ئەوان! قارەمان لای ژیر لە شەشی ئەیلولا دروستبوە، راپەڕینەکە دروستیکردوە نەک ژیر. قارەمان لەناو واقیعەکەوە چاوی هەڵهێناوە. بەپێچەوانەی گۆرانەوە، قارەمان خەڵکی کۆنەکردۆتەوە هەتا پێشیانبکەوێ. لەهەڵمەتبردنیشا، وەکو خۆپیشاندەرێکبوە نەک سەرکردەیەک. مێژوی راپەڕینەکەش ئەو راستییە ئەگێڕێتەوە کە ژیری شاعیر ئەڵێ: لەم شوێنە پڕ مەترسەدا لەم کاتە توش و ترسەدا سێ لاوی ئازای قارەمان وەکو شێری نەڕی مەیدان دەس بەخەنجەری روتەوە بەدەم:بابژی کوردەوە (کوردایەتی ل53) تەنانەت تا ئەم رستەیە پێناسی ئەو 3 قارەمانە ئاشکرانیەو ئەگەر عەول لەگەڵ دوانەکەیتر گیانی لەدەسبدایە،نەناسراوئەبو. ژیریش ئەم راستییەی وننەکردوە: ئەی داخ ئەوا دوانیان کوژرا تەنها عەولە سیسە ئەڕوا (کوردایەتی ل53) ئەو سەرکەوتنانەی ژیر بەدیی هێناوە، گواستنەوەی راپەڕینەکەیە وەک خۆی . ئەشتوانین بەم خاڵانە دەسنیشانی ئەو راستیانە بکەین لەگەڵ بەراوردیان بە هەڵۆ بەگی گۆران: 1-راپەڕین قارەمانی دروستکردوە بە پێچەوانەی گۆرانەوە کە قارەمانەکە راپەڕینی دروستکردوە. 2-هەڵمەت بە3کەسی خەنجەر بەدەستەوە بۆ سەر مەترەلۆزەکە، نزیکترە لە سوپەرمانییەکەی گۆران. 3-کارە سەرەکییەکەی عەولی کرد بەقارەمان ، کوشتنی سەربازی سەر مەترەلۆزەکەبو لای ژیر نەک هەڵمەتەکە. عەول کەسێكی راستینەبوە، هەڵۆ بەگ، دروستکراوی گۆران.بڕوانن: پەلاماری کەدا بۆ زابتێ یەک زللە خپ خستی دەمانچەی سەنگ لەدەستی وئاگریدا تاوەکو توانی بەڵام فیشەک نەما هەر زابت و یەک دو نەفەر کەوتن لەپاشا عەسکەریش دەستڕێژی لێکردو بەلاداهات (گۆران ل266) ئایا ئەم رستانە وەک فلیمەکانی هۆڵیۆدو داستانی ئەمیر ئەرسەلان نانوێنن!؟ بەمەرجێ پێشتر ئەڵی: هەڵۆ بەگ گوللەیی ئەوەڵ لە رانیدا دوەم دەستی کەخۆی و قەومەکەی وادی بەچەشنی شێر نرکانی تەنیا کەسێک بەدەست و قاچێکی پێکراوەوە پەلاماری زابتێک بداو دەمانچەکەی لێبسێنێ و بە زللەیەک بیخاو دو نەفەریتریش بکوژێت...هتد ئەمە ئەچێتە چ ئەقڵێەوە!؟ لەدەمێکا لەو راپەڕینەدا هیچ ئەفسەرێک نەکوژراوە! کوژراو تەنیا سەربازێکبوە ئەویش بەدەستی عەولە سیسە. قارەمان لای ژیر، سوپەرمان نیە، بەڵکو واقیعە روتەکەیە، ئەو هەڵمەتەی عەول بۆسەر سەربازی مەترەلۆزەکە، زۆر جاریتریش هەڵمەتی لەوجۆرە رویداوە: دەی قوربانی کوڕبم عەول ئەوەی تاوانی وا لەمل ماوە نەدەی نەکو دەرچی ئەم خوێنە زۆرەی تیابچێ بژی عەول، ئەوا گەیشت دەستم شکێ ئەویشیان کوشت ئای بەسەزمان عەولی کڵۆڵ خوێنی گەش تێکەڵبو بەخۆڵ نەخێر عەول هەڵسایەوە دیسان تەوژمی دایەوە نیشتەسەر مەترەلۆزتەقێن جەستەی کردە خەڵتانی خوێن دەی بەقوربانی دەستتبم فیدای باوەڕو هەستتبم مردن هەردو بەسەر یەکا تەقەو کوشتار نەماو وەستا (کوردایەتی ل54) لێرەدا، ئەبێ ئەو راستییە پشتگوێ نەخەین کە لەبەینی رستەی یەکەم و دوەم، دەی قوربانی کوڕبم عەول،لەنگی بەدیئەکرێ.(هەردو رستەکە لەسەر کێشی پەنجەی 8 بڕگەییە بەمجۆرە: دەی 1قور 2 با 3 نی 4کوڕ 5 بم 6عە 7 ول 8 ئە 1 وەی 2 تا 3 وا 4 نی 5 وا 6 لە 7 مل8 کەواتە هیچ لەنگییەک بەدیناکرێ ----------------- ژیر) بەڵام بەرزیی مەبەستەکە ئەوە ئەگەیەنێ لەپێناوی مانادابێ کەئەمەش شتێکی گونجاوە. ئنجا بڕوانە ژیر چۆن پەڕەیەکی کوڵۆڵیمان بۆئەگێڕێتەوە. کەساسیی میللەتێکی وەکو کوردی بێ پەناو دەرەتان ، چۆن خوێنی رۆڵەکانی ئەڕژێ! بلیمەتی ژیر لەکەوتن و هەستانەوەی عەولا بەشێوەیەکی واقیعیانە دەرئەکەوێ و پەنای نەبردوە بۆ کاری سوپەرمانانە. ژیر عەولی هەڵسانەوە، ئەگەر بهاتایە دەرهێنەرێکی سینەمایی بوایە، زۆر سەرکەوتو ئەبو، بەتایبەتی لەبەکارهێنانی وشەکانی دواییا کەدەریهێناوە،مۆری شاکاری ئەدەبی کوردیی پێوەیە. لەگەڵ ئەم سەرکەوتنانەدا لەهۆنراوەکەدا چەن لاوازییەک بەدیئەکرێ. ئەبوایە ژیر بەسەریا تێنەپەڕیایە، هەتا لەڕوی گەشی هۆنراوەکەی کەمکردۆتەوە کە بەم شێوەیە لەسەرەتای هۆنراوەکەدا ئەڵێ: لولەی شەستیرو مەترەلۆز (کوردایەتی ل52) لەدەمی هەڵمەتبردنی عەول بەم شێوەیە: بەرەو شەستیر تەکان ئەدەن (کوردایەتی ل53) بەگەیشتنیعەول بو سەر چەکەکە ئەڵێ: نیشتە سەر مەترەلۆزتەقێن جەستەی کردە خەڵتانی خوێن (کوردایەتی ل54) لەم جێگەیەدا پرسیارێک خۆی ئەسەپێنێ بەم خاڵانە: یەکەم : شەستیرو مەترەلۆز دوەم : هاتە سەر شەستیر سێیەم : دێتە سەر مەترەلۆز بەمەرجێ هەموی لە یەک هۆنراوەو هەڵوێستێکابێ، ئەم جیاوازیانە لەپەسندی هۆنراوەکە کەم ئەکاتەوە. بەدوای ئەم رستانەی ژیرا لاوازییەکیتر ئەدا بەدەستەوەشایانی رەخنەیە کە ئەڵێ: مردن هەردو بەسەر یەکا تەقەو کوشتار نەماو وەستا (کوردایەتی ل54) ئەم رستانە گێژاوێکی تەماوی بەسەر هۆنراوەکەدا ئەگرێ، چۆن بەکوشتنی تەنیا کەسێک کەلەسەر مەترەلۆزەکەبو، بو بە هۆ بۆ وەستانی تەقەو کوشتار!؟ لەدەمێکا لەپێشەوە باسی چەن شەستیرو مەترەلۆز ئەکا بەکۆمەڵ بەلای کەمەوەلە 4-5 تێپەڕئەکا وەک ئەڵێ: لولەی شەستیرو مەترەلۆز کەوتە دروێنەی بەری هۆز (کوردایەتی ل52) ئەی چۆن بەکوشتنی تەنیا کەسێکی سەر یەکێ لەمەترەلۆزەکان یا شەستیرەکان تەقەو کوشتار ئەوەستێ!؟ بەرەوڕوی ژیر ئەبینەوەو بەرپرسیارە بەرامبەر ئەم لاوازیانە. شاعیر ئەبێ هەمو لایەنەکان وەکیەک بگرێ ئەگەر لایەنێکی فەرامۆشکرد بۆشاییەکی گەورە دروستئەکا روی هۆنراوەکە ئەشێوێنێ. (بەرامبەر ئەو خۆپیشاندانە، شەستیرو مەترەلۆزیش بەکارهێنراوە. ناوبردنیان بەو جۆرەی سەرەوە، دروستە. سەبارەت وەستانی تەقە وەک لەهۆنراوەکەدا ئاماژەی بۆکراوە، ئاساییە لەکاتی کوشتنی سەربازی سەر مەترەلۆزەکەدا، تەقە وەستابێ. چۆن؟ لەهەمو خۆپیشاندانێکا کە گەیشتبێتە ئەوەی تەقەی لێبکرێ و کوژراو و بریندار هەبێ، خۆپیشاندەرەکان بڵاوەیانکردوە. ئەوەش ئاساییە چونکە بەرامبە گوللە، بەدەستی بەتاڵ هیچناکرێ. کەخەڵکەکە بڵاوەیانکردو شەقامەکە یا پانتاییەکە کەسی تیانەما، ئیتر تەقە ئەوەستێ. یا هەرئەبێ بوەستێ، کە کەس نەما، تەقە لە کێبکرێ!؟ وەک ئەو پرسیارەی مامۆستایەک کردی: (ئەگەر 20 چۆلەکە لەسەر درەختێکبێ، بەگوللەیەک یەکێکیان بکوژرێ، چەندی ئەمێنێتەوە؟ قوتابیی یەکەم وتی 19 ! دوەم وتی هیچ، جونکە چۆلەکەکانیتر ئەفڕن) لە شەشی ئەیلولیشا هەر بەوجۆرە، دوای تەقەکان، هەر کوژراوو هەندێک لە بریندارە سەختەکان لە پانتاییەکەی بەردەرکی سەرادا کەوتبون. کەسیتر نەمایەوە تا تەقەی لێبکرێ. بەڵام کە عەول هەڵسایەوەو خەنجەرەکەیدا لە سەربازەکە، دوا تەقە لەعەول کراو ئیتر تەقە نەما. ئەمە هەر بەڕاستی وابوە. من ئەمەم لەچەند کەسێک بیستوە کە لەو خۆپیشاندانەدابون. یەکێک لەوانە مامم (ا. ب. هەوری) ئەیوت کە تەقە کرا، من خۆمکرد بە بینای دائیرەی پۆستەکەداو لەوێوە چاوم لێبو تا شەهیدکردنی عەول، ئیتر تەقە نەما. دوایئەوە خۆم گەیاندە ماڵی دۆستێکم لەو نزیکانەو تا ئێوارە گلیاندامەوەو نەیانهێشت بڕۆم. باوکیشم ئەیوت: کە ئەبو بەکر تا درەنگ نەهاتەوە ماڵێ، وامانزانی کوژراوە، چوین بۆ خەستەخانە سەیری کوژراوو بریندارەکانمانکرد، ئەوی تیانەبو، وتمان ئەبێ گیرابێ، بەڵام ئێوارە گەڕایەوە ---ژیر) * 4-هەوێنی بیری هۆنراوەکان لەدروشم و دەنگی خۆپیشاندەرەکاندا گۆران ئەڵێ: هەڵۆ بەگ ئەو جوانەی پڕ دڵی بو، بۆ وەتەن ئاوات لەپێش جەمعێکەوە تا بەر سەرا روی هەڵمەتی هانی (گۆران ل265) مرۆڤ بڕوانێتە ئەم هۆنراوەیە، شریتێکی سینەمایی دێتە بەر چاو، تەنیا کەسێک بەدیئەکا لەپێش کۆمەڵێکەوەبەرەو مەڵبەندێکی گشتی ئەڕۆن، ژمارەیان لە 100 کەسێک تێپەڕناکا. وەک جەمعەکەی گۆران.جەمع بەهەمو زانستێک لە 4 کەس بەرەوژورترە ، ئەگەر لەرادەیەک تێپەڕی و بەچاو نەژمێرا، ئەوا مانای جەماوەر ئەگەیەنێ، تا ئەمدەمەش بۆ خۆپیشاندان و مانگرتن بە زوبانی سادەی ساڵی 1932ی هۆنراوەکەی گۆران، موزاهەرە وتراوە. ئەو خەڵکەی ئەنجامیانداوە پێیان نەوتون جەمع وەک گۆران ئەڵێ، بەڵکو پێیان وتون جەماوەر. لەراستیا ئەو رۆژە زوربەی جەماوەری سلێمانی بەشداریی ئەو راپەڕینەی کردوە نەک جەمعیک . راپەڕینی 6ی ئەیلول گەورەترین راپەڕینی نەتەوەیی بوە لەمێژوی قارەمانێتیی نەتەوەی کوردا وەک هەمو سەرچاوە مێژوییەکان ئەیگێڕنەوە چ نوسەرە کوردەکان، چ گەڕیدە بیانییەکان. لەوڕۆژەدا زوربەی خەڵکی شاری سلێمانی بە پاڵەو رەنجبەرو ئاغاو رۆشنبیرو کاسبکارو قوتابی و لاوانەوە، رژابونە بەر دەرگای سەراو دەستەویەخەبون لەگەڵ فەرمانڕەوادا. گۆران لەئاست هەمو قارەمانێکی نەتەوەکەمان چاوی داخستوە. ئەگەر جارجارێ ناوی کوردی هێنابێ، ئەوە بەتانوتەوەبوە، وەک لەساڵی 1951واتا 19ساڵ دوای هۆنراوەی شەهید، لەهۆنراوەیەکیا لەژێر ناوی(لاوکی سور بۆ کۆریای ئازا) بەگەلی کۆریائەڵێ: ئەیەوێ ئازاد یەکگرتو بژی نەک وەک کوردی نوستو (گۆران ل240) بۆ کورد نوستوە!؟ ئەودەمەی گۆران ئەو هۆنراوەیەی وتوە، کوردستان خوێناویتربوە یاکۆریا؟ دیارە ئەگەر گۆران بمایە ئەیوت کۆریا! لەبەرئەوەی خۆی لە کوردستانا نەبوە کاتێ شنۆو نەغەدەو گردی مامەشەو سەردەشت و بادلیان وکێوی پێرس و هەودیان و مەزنە خوێناویبون. ئاگاداری سێدارەی قازییەکان لەمهابادو سێدارەکانی سەقزو بۆکان و سێدارەکانی بەغدا بۆ قارەمانەکانی کوردستان شەوی 18و رۆژی 19ی حوزەیران نەبوە. ئامادەش نەبوە گوێ لەگێڕانەوەی خۆپیشاندانەکانی سلێمانی و هەولێرو کۆیەو کەرکوک و خانەقین و هەڵەبجە بگرێ بەحوکمی بەگزایەتییەکەی. هەروەها ئاگاداری ئەو ئاگردانەی شێخمەحمودی نەمر نەبوە کە لەداریکەلیا نەکوژابوەوە. راستە کورد نوستوە بەلای گۆرانەوە لەبەرئەوەی ئەو لەخوێنڕژانەکاندا لەسەر دەریای ناوەڕاستبو و لەدەمی خۆپیشاندانەکاندا لەهاوینەهەوارەکانی بحەمدون بێروتبو. ئەو دەسەڵاتەی ئەوی کردبو بەبەڕێوەبەری ئیستگەی کوردی لەفەلەستین هەر ئەو دەسەڵاتە شێخ مەحمودی خزاندبوە داریکەلییەوە٤٨ولەزیندانەکانی بەغداشا چوار ئەفسەرە قارەمانەکەی کوردی خنکان!! دوای ئەو هەمو تێکۆشانە، کورد لای گۆران نوستوبو! خۆیشی تا کۆچی دوایی کردنی، بۆ جارێک لەدەزگایەکی پۆلیسەوە بانگنەکرابو لەسەر کورد! بەندییەکانیشی یا هۆی خۆییبوە یا لەسەر ئەو لایەنانەبوە کە پەیوەندییان بەبزوتنەوەی نەتەوەیی کوردەوە نەبوەو٤٩ لەسەنگەری کوردایەتیدا جێگەیان بۆدیاری نەکراوە کە چەپڕەوە عێراقییەکان ئەگرێتەوە. هۆنراوەی شەهید نقومبوە لەدنیای رەخنەداو تائەمڕۆ هاوڕێیانی رەخنەو لێکۆڵینەوە لەئاستیا بێدەنگن، بەڵام بەرپرسیارن لەئاستیا زیاتر لەگۆران کە ویستوێتی مەودای راپەڕینی شەشی ئەیلول تەسکبکاتەوە کەئەو مافەی نییە. هەمو پێنوس و هەستێک، لەوانە شاعیریش، ئەوەندە جێگە رێزن کە لەئاوات و خواستی نەتەوەکەیاندابن. ئەگەر دەرچون، ئەوا مافیان بەکێشەکەوە نامێنێ. * ژیر وەک رابەرێکی نەتەوەیی ئەڕوانێتە راپەڕینەکە، جەماوەری کردوە بەکەرەسەی راپەڕینەکە نەک کۆمەڵێ. هەمو شاری خرۆشاندوە وەک چۆن لە 6ی ئەیلول ا رویداوە. نە بەگ دەوری تیایە نە شێخ. تەنانەت دەسنیشانی سەرکردەیەکی نەکردوە. هەمو رێپیشاندەرو سەربازبون بۆ ئەو بڕوایەو هەڵمەتبەربون بۆ بەردەرگای سەرا هەروەکو ژیر ئەڵێ: بڕوانە شاری خرۆشاو دیمەنی دایکی کوڕکوژراو هەر هێرشەو شەپۆلئەدا بەرەو باخی دەرکی سەرا (کوردایەتی ل51) بەڵام گۆران دەوری جەماوەری پشتگوێخستوە. کۆیکردۆتەوە لەکۆمەڵێکا، ئەو کۆمەڵەش لەتەنیا کەسێکا، کەسەکەش هەڵۆبەگە!! ئەو کۆمەڵ و کەسەش، بڕوایان ئاشکرانیە. کەواتە، بەواتەی گۆران راپەڕینەکە لەبیروباوەڕێکی نەتەوەییەوەنەبوە، گەوهەرێکی نەتەوایەتیشی لە هەڵۆ بەگدا پیشاننەداوە، هەروەک پێشتر وتمان مەبەستی گۆران خۆیی و خێڵەکی بوە. هەر ئەو هۆیانەش مەبەستەکەی لەبەردەمی گۆراندا ونکردوەو پاڵەوانەکەشی، شێوەی قارەمانێکی نەتەوەیی نەهێناوەتەدی و دوابزەی ئەو قارەمانەی وەک دەرەبەگێ یا بۆرژوایەک گەیاندە باوەشی ئافرەتێک، هەر بەرگێکی کردبێتە بەری. واشپیشانئەدا ئەو هەمو خۆبەختکردنەی لەپێناوی ئەودابوە. ئیتر هەمو کێشەکە هێڵێکی راستوچەپی بەسەرداهاتوەو وڵاتەکەی ئەو ئافرەتەی بۆدروستنەکردایە، خۆی لەپێناویدا بەختنەئەکرد!! نیشتمان و نەتەوەو باوەڕ بەپلەی دوەم دائەنێ لەبەردم ئەو بوکە یەکشەوەدا! ئەم وشانەش وشەی رەنجبەرێکی رێی خەباتنیە، بەڵکو وشەی میرێ یا بەگێ، ئاغایەک یا شێخێکی دەسڵاتدارە. لەمەیدانی تێکۆشانا چاوی لەمافی چەوساوەو چارەنوسنیە بەڵکو چاوی بڕیوەتە پایەو ئافرەتی جوان: بڵێ بەو بوکی تازە یەکشەوەم گەر هاتە سەر نەعشم نەڵێ خۆی بۆ وەتەن کوشتو لەڕێی عەشقی منا نەژیا وەزیفەمبو لەپێناوی وڵاتێکا سەرم بەخشم کە تۆی پەروەردەکرد بۆ من لەداوێنی چیاو کەژیا (گۆران ل267) واتا ئەگەر ئەو وڵاتە ئەو بوکی یەکشەوەی بۆ هەڵۆبەگ پەروەردە نەکردایە، ئەو سەری نەئەبەخشی، یا ئەو وەزیفەیەی نەئەبو!! ئەم پەیامەی گۆران نامەیەکی خۆپەرستییە، لەفەرهەنگی خەباتی چارەنوسا جێگەینابێتەوە. گۆران ئەگەر لەسەرەتادا یەک دو جار ناوی نیشتمانو گەلەکەی هێنابێ، ئەوا بەو رستانە کۆتایی بەهەموی هێناوەو جەماوەر، میللەت، راپەڕین، باوەڕ لای گۆران هەموی هەڵۆ بەگە. هەڵۆ بەگیش بەپێی بۆچونەکەی گۆران، لەپێناوی ئافرەتێکا سەری بەخشی نەک لەپێناوی میللەتا، بۆیە تۆڵەی دوایی داوەتە دەس هەتیوەکەی: ئەگەر خوا بەخشی پێت هەتیوێ پێیبڵێ رۆڵە لەمن فرمێسکی ویست باوکت لەتۆش داوائەکا تۆڵە (گۆران ل267) ئەی نەتەوە!؟ کە خاوەنی مەبەستەکەیەو دروستکەری گۆرانی دروستکەری هەڵۆبەگە!؟ * بەپێچەوانەی گۆرانەوە، ژیر باوەڕی بە میڵڵەتەکەی و شارەکەی زۆر لە عەول زیاترە، هەتا تۆڵەی خوێنەکەی داوەتە دەس هاوبیرەکان و دڵسۆزەکانی عەول و هەمو شەهیدەکان. ئەم راستییە لای گۆران بەدیناکرێ، بەڵام لای ژیر ئاشکرایە: ئەی شارەکەی عەولە سیسە بەڵێنبێ ئەو دەستە پیسە کە هەروا بەدەستی ئانقەست جۆگەلەی خوێناوە هەڵبەست ئەبێ ئێمەی دڵسۆزی تۆ ئێمەی کوردی نەوەی ئەمڕۆ پشتوێنی تۆڵە ببەستین نەیکەینەوەو رانەوەستین تا تێکڕا ئەم خاکەپاکە خاکی ئەم کوردە چالاکە ئەخەینبەدیار یەک تەنوپۆ بەدەوڵەتێکی سەربەخۆ (کوردایەت ل54) لای ژیر هەمو شتێ سڕاوەتەوە تەنیا خاک و نەتەوەو باوەڕەکەی نەبێ. ئافرەت و خۆشەویستی و جوانیی ئافرەت،لەهۆنراوەی عەولەسیسەدا جێگەیاننەبۆتەوە. ئەم مەبەستەش ئەوە ناگەێنێ دنیای ژیر دوربێ لەدنیای ئافرەت و جوانی. بەڵکو هەر بەردێک لەجێگەی خۆیا سەنگینە. لێرەدا چەوسانەوەی نەتەوەکەی، ئەوەی بەسەر ژیردا سەپاندوە کە نمونەی کێشەکەبێ لەم هۆنراوەیەدا. هەر لەو بیرەوە رێز لە عەول و هەمو شەهیدانیتر ئەنێ: ئەوسا تۆزێ وچانئەدەین پەیکەر بۆ نەمرەکان ئەکەین پەیکەرێکیش جوانتر لە گوڵ ئەکەین بۆ یادی کاک عەول لەژێریا بەخامەی زێڕین ئەنوسین وێنەی نەبەزین (کوردایەتی ل55) *** گۆران نەیتوانیوە دروشمی راپەڕینەکە دەسنیشان بکا. لەبەینی دو رای بێ سەروپێدا گیری خواردوە. رای یەکەم: روی راستی راپەڕینەکە باسئەکاو ئەڵێ: لەگەڵ یارانی ئەیوت ئەی حکومەت تانەکەی تەسبیت حقوقی کوردەواری نایەوێ کورد ئینتیخاباتت (گۆران ل267) ئەم رستانە، لەناوەخنەکەی بکۆڵیتەوە دروشمی راپەریوەکانبو. بەڵام گۆران خستویەتیە سەر زمانی هەڵۆ بەگ، واتە دەنگی راپەڕینەکەی وننەکردوە، هەرچەندە لای ژیر زیاتر رەنگیداوەتەوەو راپەڕینەکەی فراوانتر کردوەو وەک کەسێکی ناوجەرگەی خۆپیشاندەرانی راپەڕینەکە ئەڵێ: ئەڵێن ئێمەی کوردی بێکەس نامانەوێ پەیمان و دەس نامانەوێ هەڵبژاردن پەڕلەمانی مل کەچکردن (ژیر ل54) بەڵام گۆران لەسەر رای پێشوی سەقامگیرنابێ و لەڕای دوەما کێشەکە تەسکئەکاتەوەو ئەگاتە ئەنجامێ داخوازییەکەی (شانۆف) ئەهێنێتەدی کەئەڵێ: خەڵکەکە لەهاوارەکەیانا وتویانە رازینابین نۆکەران نوێنەری میللەتەکەمانبێ، ئەوانە هەڵنابژێرین میللەت روتئەکەنەوەو بەکرێگیراون٥٠ . بەلای شانۆفەوە بهاتایە نوێنەرەکان لەمیللەتبونایە، هەڵبژاردن سەربەستبوایە، ئیتر ئاو بە ئاگردائەکرا. بەڵام بەپێچەوانەوە راپەڕینەکە زۆر لەوە گەورەتربو لەسەر شێوازی هەڵبژاردن یا لەنوێنەرێکەوە بۆ نوێنەرێکیتر بگۆڕێ٥١. گەر بڕوانینە ئەو سەرچاوانەی لەبارەی ئەم راپەڕینەوە نوسراون و داخوازییەکانی ئاشکراکردوە، مافی بە نوێنەرو چونێتی هەڵبژاردنەوە نەبوە. گۆران نەیتوانیوە مەبەستەکە لەبەشی دوەمی هۆنراوەکەیا بهێنێتەدی وەک لەبەشی یەکەمیا چوبوە ناخیەوە. لەبەشی دوەما پوکاوەتەوەو لەچآرەنوسەکە پاشگەزبۆتەوە، هاتوە دەسنیشانی ئەموئەو ئەکاو بیانوی خستۆتە سەر هەڵبژاردنەکەکەمافی بەو راپەڕینەوە نەبوە: ئەوانە بانگکران و تۆبەقوەت دەوریان ئەگری دەنی و قازانجپەرستن، هیچنەبێ پێیان موبالاتت (گۆران ل265) گۆران مەبەستی لەوانەیە کە خۆیان پاڵاوتوە. وەکو کێ!؟ تەنیا فایەقی تاپۆبو. بەڵام کەجەماوەر پێیانزانی، هەر نەیزانی بۆکوێ دەرچو. راستە لە هەڵبژاردنەکانی 1948 ٥٢ 1954 ٥٣ کێشە لەسەر نوێنەرەکانبو. بەڵام لە 1930دا نوێنەر دەورینەبو. بەڵام گۆران هەر پێدائەگرێ و ئەڵێ: ئەوانە کەی لەمیللەتبون هەتا تەمسیلی رەئیکەن حوکومەت! ئێمە کوردین وائەڵێن نامانەوێ نوواب کە داوێنی غەرەزبگرن بەهەردو دەست وەتەن بەردەن نەکەی، مەشروعنییە، دەرکە لەسەر سەودایی ئینتیخاب (گۆران ل265) ئاخر کەنواب نەبێ ئیتر داوێنی غەرەزگرتنی چی؟! ئەوەی پەڕەیەکی لە 6ی ئەیلول هەڵدابێتەوە، ئەم وشانە لەسەرەتاوە تا کۆتایی رەتئەکاتەوە، بێجگە لەو کەسانەی لەگۆرانەوە سەیری کوردئەکەن! نەک بەپێچەوانەوە. هۆنراوەکەی ژیر دەنگی راستی راپەڕینەکەی ئاشکراکردوە، بایەخی بەهەڵبژاردنەکە نەداوە، کێشەکەی لەدەرکردنی بێگانەدا چڕکردۆتەوە: ئێمە کوردین بۆکورد ئەژین کوردستانی جوانی بەرین هی خۆمانەو بۆ خۆمانە بەدەربێ نێروی بێگانە (کوردایەتی ل54) گۆران رستە بەدوای رستەدا راپەڕینەکە لەهەمو شۆڕشگێڕییەک روتئەکاتەوە. وشەکانی لەگەڵ بەیانەکەی 21/ئەیلولی 1930 کە دەسەڵاتی ئەوسا دەریکردبو، جیاناکرێتەوە٥٤. جەماوەرەکە لەپێناوی چارەنوسا راپەڕیبون بەبێ چەک. بەڵام دەسەڵات هێزی چەکداری جۆراوجۆری هێنایە سەریان. خۆپیشاندەران زیاتر کڵپەیان ئەسەند، سنوقی دەنگدانیان٥٥ سوتان و هێزەکانی میرییان راونا بۆ ناو سەرا. جەماوەر کەوتە پێشێلکردنی دامودەزگاکانی هەڵبژاردن. کاربەدەستان فەرمانی تەقەیاندا بە مەترەلۆزو شەستیرەکان بێئەوەی بتوانن لەورەی ئەو خەڵکە کەمبکەنەوە. ئەو راپەڕینە ئەگەڕێتەوە بۆ هەست و بڕوا نەتەوەیەتییەکە کەئەودەمە لاوان و رۆشنبیران نمایندەیانئەکرد لە رێکخراوێکی نەتەوەییا٥٦. گۆران وای پیشانئەدا کە روداوێکی کاتیی لەپڕبوە، ئەڵێ ئەو جەماوەرە تەجاوەزی ئەمنیەتیان نەکردبو. بەڵام بەپێچەوانەی گۆرانەوە، نەک تەجاوەزی ئەمنیەت، بەڵکو داوای چونەدەرەوەی هەمو هێزە داگیرکەرەکانی ئەو رۆژەیان کردوە لەکوردستان و جێبەجێکردنی بریارەکانی کۆمەڵەی گەلان و داوای رزگاری و سەربەخۆییان ئەکرد بە پێچەوانەی گۆرانەوە کە ئەڵێ: ئەمە جوملەو قسەو ئامالی یارانی هەڵٶ بەگبو نەنامەشروعی تیابو، نە تەجاوەزبو بەئەمنیەت (گۆران ل265) لەم دەمەدا وشەی (سڵ) لەئاست رستەیەکی ژیرا، رامانئەوەستێنێ. ئەو وشەیە نزیکی (تەجاوەزی ئەمنیەتەکەی گۆران بۆتەوە) بەهەر گیانێکەوەبێ، ئێمە بە خۆبەدەستەوەدانی ئەزانین. شاکار هەرچەن بەرزبێ زۆرجار وشەیەک هەموی ئەسڕێتەوە. ژیر ئەڵێ: بڕوانە کوشتاری بێ هۆ (کوردایەتی ل٥١) چۆن بێ هۆیە؟! ئایا لەداگیرکەر داوای سەربەستی و سەربەخۆیی بکەی هۆ نییە!!! ئەی هۆ چیە؟ ئەگەر ئەو هۆیە نەبوایە گوللەیەک لەمیللەتانەوە بەرەوڕوی داگیکەران نەئەتەقی؟!! لای داگیرکەر، دزی بکەی، ماڵ تاڵان بکەی، بەرتیل بخۆی، هەرچی بێڕەوشتییە بینوێنی، هۆ نیە!!!بۆئەوەی بگیرێی تیا ئازاربدرێییا بکوژرێی یا بەکۆمەڵ تەقەت لێبکا !! تەنیا هۆیەک نەبێ داوای چارەنوس و سەربەستی بکەیت!!! (لێرەدا سەبارەت بەو هۆیە، ئەڵێین: دو جۆر هۆ هەیە. هۆی رەواو هۆی ناڕەوا. بۆ نمونە، هۆی رەوا ئەوەیە کەسێک بکوژرێ و بەفەرمانی دادگا ئەو کەسە بکوژرێتەوە. بەڵام کەسێک داوای قەرزەکەی لە قەرزارەکەی بکا، یا داوای مافی رەوای خۆی یا میللەتەکەی بکاو بکوژێ، ئەوە هۆیەکی ناڕەوایە. مەبەستی من هۆیە ناڕەواکەبوە. جائەگەر ئەو کوشتارەی داگیرکەران ئەیکەن بەرامبەر داگیکراوان، هۆی رەوابێ! ئەوا ئەبێ هەمو میللەتە داگیرکراوەکە بکوژرێ! کە یاسای نێودەوڵەتی رێگەی ئەوە ناداو بە کوشتنی رەوای نابینێ، بەڵکو ئەوە هەر هۆ نیە بۆ ئەو کوشتنە. ئێمەی کورد، لەگەڵ ئەو بێکەسییەشمانا، ساڵی 1991 ناوچەی دژە فڕینمان بۆ دیاریکرا، ساڵی 2014ەش فڕۆکەکانی هاوپەیمانان بونە هۆی ئەوەی کورد قەلاچۆ نەکرێ.. نمونەی لەو جۆرەش لەدنیادا زۆرە- جگەلەوەش، خۆپیشاندەرەکانی ئەو راپەڕینە،نە چەکیان پێبو نە کەسیشیان لە پیاوانی دەسەڵات کوشتبو. خۆپیشاندانێکی خوێناوی نەبو لەلایەن کوردەوە. خۆپیشاندانێکی لەوجۆرە، نابێ وەڵامی بەچەک بدرێتەوە، کە بەچەک کوشتاریان لێکرا، ئەوە کوشتارێکی بێهۆیە، خۆپیشاندەران هەر داخوازییەکیان هەبێ. جائەگەر ئێمە بەدەمی خۆمان بڵێین ئەو کوشتارە هۆی هەبوە!! ئیتر چییتیا ئەمێنێتەوە!؟ ----------- ژیر ) بەڵام ژیر ژیرانە فریای کەوتوەو درێژەی بە خۆبەدەست دانەوەکەنەداوە،وەک گۆران . بەڵکو بەشێوەی تیسکەی تفەنگ تێئەپەڕێ و بەدەنگی خۆڕزگارکردن لەو وشەیە هاوار ئەکاو ئەڵێ: بڕوانە قوڵپی خوێنی گەش دیمەنی سوری جەستەو لەش گوێ شلکە بۆ زایەڵەی زەنگ شریخەو جەزرەبەی توفەنگ (کوردایەتی ل51) ژیر بەدوایا سەرکەوتوە بەشێوەیەک هۆنراوەکەی گەیاندۆتە لوتکەو لەو لوتکەیەوە، بەدوای 30 ساڵ بەسەر شەشی ئەیلولی 1930دا وەک لاوانی ناوجەرگەی راپەڕینەکە ئەقیژێنێ و ئەڵێ: گوێ شلکە بۆ نەڕەی لاوان بۆ داوای مافی کوردستان هەر هێرشەو شەپۆل ئەدا بەرەو باخی دەرکی سەرا (کوردایەتی ل51) کەواتە مەسەلەکە لەوەدەرچوە (بێ هۆ)بێ، یا تەجاوەزی ئەمنییەتبێ. مەسەلە مەسەلەی چارەنوسە، مافی نەتەوەیەکە، خۆشەویستیی خاکە، سەردانەوانە بەداگیرکەر، ئەم زەمینەیان هەژاندبو هەتا لەزەوی دەرچوبو وەک کورد ئەڵێ: کەشکەلانی فەلەک. چ لوتکەیەک، چ کەشکەلانێک ئەگاتە بەرزایی ئاسمان. ئایا لەم گەردونەدا لەئاسمان بەرزتر هەیە؟ بۆیە ژیر ژیرانە پەنا بۆئەو بەرزی و کەشکەلانە ئەباو لەو ناخەوە ئەڵێ: نەڕەی بەرزی هێرشبەران ئەگاتە لای هەوری ئاسمان ئەڵێن ئێمەی کوردی بێکەس نامانەوێ پەیمان و دەس (کوردایەتی ل51،52) ئەم هۆنراوەیە، هۆنراوەیەکی کامەران موکری هێنامەوە بیر: کە ئەستێرەی ئادەم نشین لەجێ خۆی وەرگەڕێ بەتین هەراش هەراشبێ لەتەما ئەوسا من ئەڵێم کورد نەما٥٨ 5-دیمەن و جوانکاری (الابداع) لەهۆنراوەکانی شەهیدو عەولە سیسەدا: دیمەن و جوانکاری روی گەشی هەمو کارێکی هونەری و ئەدەبییە، بەتایبەتی لەهۆنراوەدا لەبابەتەکانیتری ئەدەبا زیاتر دەرئەکەوێ. دیمەن کارێکی سەرەکییە لەهۆنراوەکانی شەهیدو عەولە سیسەدا، بەتایبەتی لەگواستننەوەو وێنەگرتنی راپەڕینەکەدا هەروەکو خۆی و دیاریکردنی ئەندازەی پلەی سەرکەوتنی هەریەک لەهۆنراوەکان. لەزەمینی راپەڕینەکەوە بڕوانین، وەک فلیمێکی سینەمایی بیخەینە بەرچاو وەک دەماودەم ئەیگێڕنەوە، یاسەرچاوە مێژوییەکان بەتایبەتی چیم دی و شۆڕشەکانی کورد٦٠و رۆژنامەو گۆڤارە کوردییەکان بەدوای 14ی تەموزدا کە روناکییەک بەدیکرا بۆ باسکردنی ئەو راپەڕینە، ئەوە بەدیئەکەین یا وەک لەفلیمەکەدا دەرئەکەوێ: شآرێک زوربەی دانیشتوانی خرۆشاوە، راپەڕیوە، خۆپیشاندانە، چەپڵەلێدانە، هۆنراوەو وتاری ئاگرینە بۆمافی نەتەوەیەکی دیل و ژێردەستە هاوارە، ئاگر ئەبارێ، لاشە تێکەڵ بەخوێنە، چونەپێشەوەیە، گەڕانەوەیە...ئەم راستیانەو زۆر دیمەنی کاریگەرتر دێتە بەرچاو. بەهەستێکی بێلایەنەوە بڕوانین بزانین کام هۆنراوەیان ئەم راستییانەی گوێزاوەتەوە وەک خۆی، لەگەڵ دیاریکردنی پلەی سەرکەوتنی هەریەک لە هۆنراوەکان لەمبارەیەوە. بەدوایا لەئاوێنەی ئەم رستەیەی عەبدول وەهاب بەیاتییەوە ماف بەهۆنراوەکان و شاعیرەکان بدەین کەئەڵێ: ( ئەو شاعیرەی هەڵوێستی خۆی بەئاشکرا بۆئەو رۆژگارەی تیایا ئەژی دیارینەکا، لەریزی چەوساوەکانی گەلەکەیا شوێنێ بۆخۆی نەکاتەوە، مافی ئەوەی نیە شەرەفی پاشەڕۆژو رێزگرتنی گەلەکەی بدرێتێ٦١ ) لەم رێبازەوە رێگا ئەگرین بۆناو هۆنراوەکان بزانین کامیان ئەو راستییەی نەخشاندوە؟ لەڕێگەوە سەرنج بۆ هۆنراوەکەی گۆران رائەکێشین کەئەڵێ: ئەمە جوملەی قسەو ئامالی یارانی هەڵۆ بەگبو نەنامەشروعی تیابو نەتەجاوەزبو بە ئەمنیەت کەچی عەسکەر بەمەترەلۆز بۆ قەتڵی عام دەرچو درایە بەر شەقەی شەستیر رجاو ئامالی میللیەت (گۆران ل265،266) باوەڕبکەن لەبارەی جوانکاریی وشەو ناوەرۆکیشەوە، ئەم چوار رستەیە هۆنراوەی گۆران نەبوایە، کەس بە وتەی بەنرخیش نەیئەخەمڵان، نەک هۆنراوە. بایەخێکیشی نەئەبو لەئەدەبی کوردیدا. لەگەڕانەوەدابۆدەقی هۆنراوەکە، پرسیارێک خۆیئەسەپێنێ: بۆ عەسکەر دەوری سەرەکیی درایە لای گۆران!؟ لەکاتێکا گۆران ئەوەی زانیوە ئەگەر چەکەکە لەتەقە بوەستایە، هۆیەکی تەکنیکیئەبو، بەڵام ئەگەر عەسکەرەکان نکولییانبکردایە، ئەوانیش ئەخرانە بەر مەترەلۆزەکە. ئایا گۆران بۆ پەنجەی درێژنەکرد بۆ گەورەی عەسکەرەکان!؟ لەدەمێکا ناوی حکومەتی هێناوە کە چەقۆی زیاتر لەسەربوە. لەگەڵ ئەوەدا دوژمنە گەورەکە ئیمپریالیزمی بەریتانیبو!. کەچی بۆ خوێی چێشتیش ناوی لەهۆنراوەکدا نەهاتوە کە لەپشکنەری داد( المفتش الاداری )دا-گاون٦٢ خۆیئەنوان، ئەوەی دوایی وەفدی کوردستانی دروستکرد بۆ دڵنەوایی فەیسەڵی یەکەم، کە پیرەمێردی نەمر لەوبارەیەوە وتی: پەردەی تارای سور بەرن بۆ ئەمیر بڵێن دوای کوشتار هێشتا تۆی دڵگیر!؟٦٣ ئەو راپەڕینە لەدایکبوی خۆپیشاندانێکی کتوپڕنەبو وەک گۆران ئەڵێ: هەزارو نۆسەدو سیبو شەشی ئەیلول کە رۆژ هەڵهات قریوەی ویستنی هەق کەوتە ناو شاری سلێمانی(گۆران ل265) شەشی ئەیلول تەقینەوەیەکبو کە ریشەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ خەباتێکی نەتەوەییانەی دورو درێژ. بیروباوەڕی کوردایەتی رۆژی لێهەڵهاتبو. هەربەوراستییەوە کڵپەی دەرونی خەڵکەکە تاوی سەندبو. متمانە بەدامودەزگای ئەو رۆژە نەمابو. ئەم هەستە لای گۆران بێبایەخبو. بەچەند وشەیەکی جێگەنەگرتوی پاڕانەوە لەدوای دو ساڵ بەسەر کارەساتەکەدا ئەڵێ: درایە بەر شەقەی شەستیر رجاو ئامالی میللیەت (گۆرانل 266) ئەگەر گەڕیدەیەکی بیانی بڕوانێتە ئەم رستەیە، تێبینییەک ئەکا: کۆمەڵێک بە نمایشەوە سکاڵایەکیان داوە بە فەرمانڕەوا، ئەویش لولەی شەستیری تێکردون. راپەڕنەکە ئەو رستانە پوچەڵ ئەکاتەوەو هێڵێکی راستوچەپ بەسەر هۆنراوەکەدا ئەهێنێ. لەلایەکیترەوە ، هیوای میللەت ناکەوێتە سەر تکا وەک گۆران باسی رجاو ئامالی میللیەت ئەکا! بەڵکو مافی میللەت ئەسێنری و نادرێ وەک ساڵح هەژار ئەڵێ: میللەتێ مێژوی بەخوێن نەنوسرێ چۆن تۆڵەی ژینی دواڕۆژ وەرئەگرێ یا کەی سەربەستی بەکەس دراوە هەر بەخەبات و تۆڵە ئەسێنرێ شەشی ئەیلول راپەڕینێبو هەمو چینەکانی میللەتی گرتبوەوە وەک سوجادی ئەڵێ: (ساڵی 1930 تەنگی بە هاتنەپێشەوە هەڵچنی، ساڵێکی سەیربو بەرامبەر کوردەواری ، بۆنی خوێنی لێئەهات زیاتر بەرامبەر ناو شاری سلێمانی٦٥.لەمساڵەدا پەلەقاژەیەکی زۆر کرا لەپێناوی خواستەکانی میللەتەکەمانا، بەڵام یەک وشەی بڕینەکردوەو لەجێی خۆیا کپکرا. جەعفەر عەسکەری٦٦و وەکیلی مەندوبی سامی٦٧کوردستان گەڕان، باسی چارەنوسی کوردیان ئەکرد، بەڵام دەهۆڵیان بەخۆڕایی ئەکوتاو ئەیانویست کورد پێشێلبکەن و بریاری پێشێلکردنەکەش هەر بەکورد بدەن. بەڵام کورد بەگشتی و سلێمانی بەتایبەتی زۆر دەمێکبو لەنیازەکەیان گەیشتبو، هەر ئەو تێگەیشتنەبو لەسلێمانی پیایانا تەقینەوەو روبەرو پێیانوتن: وشەکانتان بخەنەوە جەواڵەکانتان و بیبەنەوە بۆ بەغدا، جارێکیکە ئێمە دەسخەڕۆی ئێوە نابین٦٨. بەم هەستەوە راپەڕینی شەشی ئەیلول بەرپابو، نەک لەدایکبوی ئەو رۆژی شەشە بوبێکە گۆران ئەڵێ: هەزارو نۆسەدو سیبو شەشی ئەیلول کە رۆژ هەڵهات قریوەی ویستنی هەق کەوتە ناو شاری سلێمانی (گۆران ل265) ئەو رۆژە دواییهێنانی متمانەی کوردبو بەدەسەڵاتداری بەریتانی و بریارەکانی کۆمەڵەی گەلان٦٩ بەپێچەوانەی گۆرانەوە کەئەڵێ لەشەشی ئەیلولدا قریوەی ویستنی هەق کەوتە ناو شاری سلێمانی، یا رجاو ئامالی دایە بەر تەقەی مەترەلۆز. ئەم هەستە لەکوردایەتی روتبۆتەوە وەک لەزوربەی هۆنراوەکانی گۆران دوای 14ی تەموز دەرئەکەوێ. بۆنمونە: چیرۆکی برایەتی، بێشکەی مناڵ، تیرو کەوان، بۆ لاوان، شۆڕشگێڕ، تاسەی دیدار، وەڵامی پرس و هتد. بەمەرجێ پەنجەمان رانەکێشاوە بۆ ئەو هۆنراوانەی بەبۆنەی 14ی تەموزو رژێمی کۆماری و برایەتی کوردو عەرەب و مۆسکۆو یەکێتی سۆڤێت و لنینەوە وتوێتی. ئەتوانین بڵێین، لەدوای 14ی تەموزەوە، بەبٶنەو میهرەجان و بیرەوەرییەوە نەبوبێ، هۆنراوەیەکی بۆکوردنەوتوە. بۆنمونە: نەورۆزی 60و61، بەرەو کۆنفرانس٧٠، ئاوابونێك، بۆ رەفیق حیلمی، یادی بێکەس و یادی پیرەمێرد. لەمبارەیەوە ئەوەندە بەسەو مشتێک نمونەی خەروارێکە. روانینی دوەم بۆ هۆنراوەکەی عەولە سیسەی ژیرە. بزانین تا چ رادەیەک ئەو دیمەنەی نەخشاندوە؟ بە چ شێوەیەک ئەیهێنێتە بەرچاو، یا چۆن ویستوێتی راستییە روتەکە رۆشنبکاتەوە لەهۆنراوەکەدا. لێرەدا ئەم رستانەی ژیر وریامانئەکاتەوە کە ئەڵێ: ئای لەم دیمەنە سامناکە لەم کوردە ئازاو بێباکە لولەی شەستیرو مەترەلۆز کەوتە دروێنەی بەری هۆز هەر کەللەیەو گوللە ئەیبا هەر لاشەیەو دێ بەلادا (کوردایەتی ل52) بەپێنوسی رەخنەگرانە بڕوانینە ئەم رستانەی ژیر، توشی هەندێ وشەی ساکار ئەبین، وەک: لەم، هەر، هۆز . دو رستەی دواییش یەک مانا ئەبەخشێ. (بۆچی ئەبێ ئەو سێ وشەیە ساکاربن!؟ وشە ساکارو ناساکاری بۆنییە. گرنگ ئەوەیە وشە لەجێگەی خۆیا بەکاربهێنرێ، ئەوسا ئەو وشەیە ئەبێ بەو بەردەی لەجێی خۆیا سەنگینە.. دو رستەکەی دواییش، ئەنجامەکەی، یەک مانا ئەبەخشێ. بەڵام پێکانی کەللەو پێکانی لەش، دو شتی جیاوازن – ژیر) بەڵام لەبارەی کێش و لەنگەرو مۆسیقاو وشەوە، ئەو سێ وشەیەی لێدەرچێ، زۆر دەوڵەمەندە. بۆ جوانکاریش؟ ئەوە پێوانە ناکرێ ئەوەندە جوانکاریی تیایە. لەلایەکیترەوە، لەشەشی ئەیلولەوە تێبڕوانین، ئەوەی دێتە بەرچاو، دیمەنێکی ئاگراوی، بەسام و خوێناوییە. دەرهێنەرێکی سینەمایی، تەنیا لەم چەند رستەیەدا، فلیمێکی پڕبەپێستی کارەساتەکە، دەرئەهێنێ، وەکو خۆی ئەیهێنێتە بەرچاو، بەوپەڕی سەرکەوتنەوە، رێزو ستایش پێشکەش ژیر ئەکرێ کەئەڵێ: لەناو خڵتانی خوێناوا تەپاوتلیەو لەناکاوا هوروژمی پێ بەسەریادێ زامی گەرمی لێدێتە سوێ بەئاستەمێ نوزە تیاماو ئەناڵێنێ بۆ تۆزێ ئاو (کوردایەتی ل52،53) سەرکەوتنی سەرەکی ژیر ئەوەیە، گرنگیی بە سەربازی سەر مەترەلۆزەکە نەداوە. هەتا لەم کاتە ناهەموارەدا، ئەو سەربازە لەهەر بەرگێکا بوبێ، دنیای کێشەکە ناگۆڕێ. لەبەرئەوەی ئامێرێکە هەڵئەسوڕێنرێ، نەک ئەو!! ژیر مرۆڤێکی سادە نیە، خاوەنی بیروباوەڕە. بەرامبەر هەمو وشەیەک، ژمارەی تەواوی خۆی بۆ وتوە. لەراستییەک گەیشتوە: راپەڕین لەپێناوی مافا، پێویستیی بەخوێنە، بەخۆبەختکردنە لەڕێگای ئامانجا. ئەگەر ئەنجام سەرکەوتنبو، ئەودەمە میللەت خۆی تاوانبار دیاری ئەکا و لەدادگای گەلا بەسزای یاسایی خۆی ئەگا. لە سەرنەکەوتنیشا، پشتوێنی تۆڵە ئەبەستێ و لەڕێی ئامانج و چارەنوسانەبێ نایکاتەوە تا ئەگاتە ئەنجام. ئنجا گەر بدرێتە بەر تۆپ و بۆردومانی فڕۆکەش، هەر ئامادەیە بۆ راپەڕینیتر : بۆ تۆڵەی خوێنی رژاوت کوردستای زەوتکراوت پشتوێنی تۆڵە ببەستین نەیکەینەوەو رانەوەستین تاتێکڕا ئەم خاکە پاکە خاکی ئەم کوردە چالاکە ئەخەین بەدیار یەک تەنوپۆ بەدەوڵەتێکی سەربەخۆ (کوردایەتی ل54و55) وشەی پاڕانەوە لەفەرهەنگی ژیرا نیە، دەربەستی خوێنی رژاو نیە، لەباتی پاڕانەوە یەخە ئەگرێ، یاخی ئەبێ و ئەڵێ: ئەی شارەکەی عەولە سیسە بەڵێنبێ ئەو دەستە پیسە کەهەروابەدەستی ئانقەست جۆگەلەی خوێناوی هەڵبەست (کوردایەتی ل54) لەفەرهەنگی ژیری شاعیرا، رۆژێکی نەتەوەکەی نەبوە بێ راپەڕین . مێژوەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ، لەهەر رۆژێکیشا مافی پێشێل کرابێ، راپەڕیوە، بێ وچان لەکاروانایەو ئەڕوا . ژیریش چاوی لە خۆرە هەرئەبێ هەڵبێ. وەنەبێ هۆنراوەکەی ژیر رازاوەنەبێ بەمۆسیقاو وشەی ناسک. رستەی بەهێزیش روی هۆنراوەکە ئاشکرا ئەکاو ئەبێتە ستایش و بەشێوەی لێزمەی بارانی بەهار، بەسەر ژیرا ئەبارێ. 6- هەڵسەنگاندنی سەراپا هۆنراوەکان بەگشتی بە هەردو لایەنی ئەرێنی و نەرێنییەوە: هۆنراوەی شەهیدو لایەنە سەرکەوتوەکانی: 1-لەبارەی حەماسەوە، زۆر بەهێزە، هەتا لەعەولە سیسەی ژیر بەهێزترە. لەهۆنراوەی خیتابی ئەژمێردرێ. 2-لەنگی لەهۆنراوەی شەهیدا بەدیناکرێ بەپێچەوانەی هۆنراوەکەی ژیر لەنگی تیا ئەبینرێ. ( لە هۆنراوەکەی شەهیدی گۆرانا، ئەم لەنگی و ناتەواویانە بەدیئەکرێن: هۆنراوەی شەهید، لەسەر کێشی هەزەجی هەشت هەنگاوی وتراوەو کێشانەکەی بەمجۆرەیە: هەزارو نۆسەدو سیبو شەشی ئەیلول کە رۆژ هەڵهات ب - - - ب - - - ب - - - ب - - - مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن واتا هەر هەنگاوێ، بڕگەیەکی کورت و سێ بڕگەی درێژە بەپێی دەستوری عەروز، ئەبێ هەمو هۆنراوەکە بەوجۆرەبێ. گۆرانیش هەوڵیداوە بەوجۆرەبێ. بەڵام هەوڵەکەی شکستیهێناوە! بەوەی لەپێناوی ئەوکێشەدا، زمانە کوردییەکەی شێوانوە! بابزانین چۆن؟ لە سێیەم دێڕی هۆنراوەکەیا ئەڵێ: هەڵۆ بەگ ئەو جوانەی پڕ دڵیبو بۆ وەتەن ئاوات ب - - - - - - مفعولن ب - - - ب - - - ئەبینین هەنگاوی دوەم (جوانەی پڕ) تەنیا سێ بڕگەی درێژە کەئەبێتە (مفعولن) جا بۆئەوەی ئەویش بکرێ بە چوار بڕگە، گۆرانسەپانوێتی بەسەر خوێنەرەوەدا کەدەنگەکە بەمجۆرە دەربڕێ (جو وانەی پڕ، ب - - -) واتا ئەبێ واوێک زیادکرێ! ئەمەش شێواندنی وشەکەیە. کورد ناڵێ (جو وان) هەر ئەڵێ (جوان) . لە دێڕی دوازدەهەما ئەڵێ: نەکەی،مەشروع نی یە دەرکە لەسەر سەودای ئینتیخاب ب - - - ب - - - ب - - - - - -مفعولن ئەبینین هەنگاوی چوارەم (ئینتیخاب) تەنیا سێ بڕگەی درێژە، بۆئەوەی ئەویش بکرێ بە چوار بڕگە، گۆران (سەودای) کردوە بە (سەودایی) و یای دوەمی داوەتە پاڵ (ئینتیخاب)و کردوێتی بە (یئینتیخاب) کە ئەمە لەڕوی زمانەوانییەوە دروستنیە، چونکە ئەوە (ی)ی خستنەپاڵ (اضافە)یەو تەنیا یەک (ی)یەو نابێ بکرێ بە دوان. لە دێڕی حەڤدەهەما ئەڵێ: شەقەی شەستی رو قرچەی دەست رێژو هەڵ مەتی سونگی ب - - - ب- - - - - -مفعولن ب - - - ئەبینین هەنگاوی سێیەم (رێژو هەڵ) تەنیا سێ بڕگەی درێژە! جا بۆئەوەی ئەویش بکرێ بەچوار بڕگە، ئەبێ بەمجۆرە دەنگەکە دەربڕین (ت رێژو هەڵ، ب - - - ) واتا ئەبێ دەنگێک زیادکەین لە نێوان پیتی (ت، ر)کەدا کە بە عەرەبی بەو دەنگە ئەوترێ (کسرە مختلسە) بە نوسینی لاتینیش (i) دائەنرێ. ئەمەش شێواندنی وشەکەیە. کورد وشەی (دەست رێژ) بە دو دەنگ دەرئەبڕێ نەک بە سێ دەنگ. بەڵام گۆران ئەو هەڵەیەشی سەپانوە!. لەدێڕی بیستەما، لەجیاتی وشەی (ئازاد) وشەی (ئازادە)ی بەکارهێناوە! واتا بزوێنێکی زیادکردوە بۆئەوەی لەگەڵ وشەی (سەرجادە) بگونجێ! وشەی (ئازادە) لەزمانی کوردیدا، بونی نیەو هیچ واتایەک نابەخشێ. نەما پیرێ لە ریزی گوللە بوبێ قەلبی ئازادە ........................شەپۆلی خستە سەرجادە لەدێڕی بیست و دوەما، هەمان (کسرە مختلسە) لەنێوان: (شێرو نرکانیدا) دوبارەئەکاتەوە! کە خۆی و قەومەکەی وا دی، بە چەشنی شێر نرکانی لەدێڕی بیستو حەوتەما، هەربەجارێ خومەکە ئەشێوێنێ و ئەڵێ: لەسەر دەریای یی خوێنبو کەشتی یی عومری بەرەو مردن ئەبینین دو جار (یی) زیاد ئەکا! بۆئەوەی کێشە لەنگەکەی راستکاتەوە! لەدێڕی سیوسێیەمی هۆنراوەکەیا ئەڵێ: خوا کەی بولبولی باغی سەرا هەرچەندە پاییزە ............................لەدەورم مەیتیان ریزە ئەبینین وشەی (پایز)ی بە دو (یی - ز) نوسیوە! بۆئەوەی لەگەڵ سەروای (ری - ز)دا بگونجێ! هەمو ئەوانە نیشانەی ناتەواوی و لەنگین لەو هۆنراوەیەدا کە گۆران ویستوێتی بەو پینەوپەڕۆیە راستیانکاتەوە! جا ئەگەر لەپێناوی هۆنراوەیەکا، بەوجۆرە زمان بشێوێنرێ! هەمو کۆلکە خوێنەوارێکی بێ بەهرەش، ئەتوانێ هۆنراوە بڵێ........ ژیر) هەندرێن لەسەر نوسینەکەی ئەڕواو ئەڵێ: 3-زۆر رستەی بەهێزی تیایە بەڕادەیەک هەندێکی گەیشتۆتە لوتکە لەئەدەبی کوردیا، بۆنمونە: خواکەی بولبولی باغی سەرا!! هەرچەندە پاییزە بەخوێنی خۆم گوڵت بۆ ئاو ئەدەم سا بۆم بلاوێنە لەگەڵ ئەو جوانە پاکانەی لەدەورم مەیتیان ریزە لەخوێنا وێنەی شێواویان بە دایکمان بناسێنە (گۆران ل266،267) (دێڕی یەکەمی ئەم پارچە هۆنراوەیە، هیچی بەسەرهیچەوەنیە!. وشەی یەکەم (خواکەی) لە جێگەی خۆیانیەو هیچ واتایەک نابەخشێ! وشەی (پاییز)یش لە دو روەوە هەڵەیە. یەکەم: 6 ی ئەیلول ئەکەوێتە هاوینەوە نەک پایز. دوەم: وشەکە بە یەک (ی) ئەنوسرێ نەک دو. ئەگەر لەجیاتی ئەو دێڕەی سەرەوە، بیوتایە (دەسا ئەی بولبولی خەمبار کەتۆش ئێستا دڵت زیزە) ئەوسا رستەکە بەهێزئەبو، لەنگیی تیانەئەما، لەوەش رزگاریئەبو کە 6ی ئەیلول ناکەوێتە پایزەوە، ناچاریش نەئەبو پایز بە دو(ی) بنوسێ ------ ژیر) ئەوەتا، ب. هەندرێنیش ئەڵێ: هەرچەندە 6ی ئەیلول ئەکەوێتە هاوینەوە یان 15رۆژی ماوە بۆ پایز بە پەیڕەوی نەورۆز لەبەر ئەوەی 21ی ئەیلول پایزە. ئەبوایە گۆران تێبینی ئەم راستییەی رەچاوبکردایە لەبەرئەوەی زیاتر لەهەمو شتێک خۆی بە سروشتەوە بەستۆتەوە. هەرچەن ئەم هەستە لەساڵەکانی دوایی ئەم هٶنراوەیە لەگۆرانا سەری هەڵدا. وەنەبێ شاکاریتریشی نەدابێ بەدەستەوە. لەهۆنراوەی شەهیدا ئەم چوار رستەیەش ئەگەر لەلوتکەدا نەبێ بە شاکار ئەژمێردرێ کەئەڵێ: لەباوەشتا پشوی عومرم نەدی تاوێ بەسەربەستی هەتا مردن زڕەی زنجیری دیلیبو لە گەردنما ژیانم عارو زیللەتبو لەژێر پێڵاوی دوشمنما بە خوێنبێ و، گڵ هەڵی لوشێ، کەوابێ هەیکەلی هەستی (گۆران ل266) لەم پارچە هۆنراوەیەشدا، بەکارهێنانی وشەی (عار) لەدێڕی سێیەما، لەجێیخۆیانیە! عار، واتا: ئابڕوچون، نەنگی، شورەیی. ئەوە بۆ تێکۆشەرێ نابێ بە عار کەبکەوێتە ژێر پێڵاوی دوژمنەکەیەوە. بەڵکو ئەوە بە سەربەرزی ئەژمارئەکرێ بۆی. بۆنمونە: ژیانی ئەو زیندانە سیاسیانەی لەژێر پۆستاڵی جەندرمەکانی بەعسدابون و نەڕوخان یا شەهیدبون، نەبوە ئابڕوچون و شورەیی و نەنگی بۆیان، بەڵکو بوبە لاپەڕەیەکی گەش بۆیان. جائەگەر گۆران بیوتایە، بۆ نمونە : (ژیانم سەخت و زیللەتبو لەژێر پێڵاوی دوژمنما) ئەوا ئەو چوارینەیە ئەوەی هەڵئەگرت پێیبڵێی شاکار ------- ژیر) هەندرێن لەسەر وتەکانی ئەڕواو ئەڵێ: 4-هونراوەیەکی شاکاری مەلحەمییە بەلایەن سەردەمەکەیەوە، ئەگەر بهاتایە لەدەرفەتی خۆیا بڵاوبکرایەوە، سەرکەوتنێکی گەورەی بەدیئەهێنا بەتایبەتی لەروانینا بۆ رەمز کەلەودەمەدا چاوی هەڵنەهێنابو لەئەدەبی کوردیا. هەرچەن هۆنراوەکە خۆیی و خێڵەکییە زیاتر لەئەوەی رەمزیبێ وەک لەجێگەیەکیتری ئەم باسەدا پەنجەمان بۆراکێشاوە. 5-هۆنراوەی شەهید پێش عەولە سیسەی ژیر کەوتوە چ بەمێژو چ بەبڵاوکردنەوە. 6-لەهەندێ جێگەی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا دەسنیشانی هەندێ لایەنی بەهێزی هۆنراوەی شەهیدمان کردوە، بەپێویستینازانم دوبارەی بکەمەوە. بەپێی بۆچوونی بەراوردەکەمان نۆرە دێتە سەر عەولە سیسەی ژیر. لایەنە سەرکەوتوەکانی دیاری بکەین بەپێی بڕکردنی پێنوسەکەمان: 1-رێبازی هۆنراوەی نوێی گرتوە، هەوڵدانێکی تەواوی پێوە دیارە لەبارەی بەکارهێنانی وشەی ناسک و کوردیی پەتییەوەو مۆسیقاوە تەواو رازاوەتەوە. ئەم راستییانە لەشەهیدا بەدیناکرێ هەرچەن ساڵ و سەردەم دەورێکی باڵای هەیە لەئەم روەوە. 2-سەرکەوتنێکی چابوکانەی بەدیهێناوە لەگوێزانەوی راپەڕینی 6ی ئەیلولا بۆ هۆنراوە چ لەناوەرۆک چ لەلایەنە هونەریەکەدا. سەرتاپای هۆنراوەکەی شاکارە لەئەدەبی کوردیا، بەڵام بەلای ئەوانەوە هەڵئەستن بەلێکۆڵینەوەیئەدەبی کوردی، لەبەرئەوەی ژیر هەڵگری بیروباوەڕی لەدەرەوەهێنراو نیە، خراوەتە پشتگوێ و لەهۆنراوەکانی نەکۆڵراوەتەوەو نیشانەی شاکاری بۆنەکراوە. 3-هۆنراوەکە لەسەچاوەی بیرێکەوە هەڵقوڵاوە کە کوردایەتییە وەک بیروباوەڕو فەلسەفەیەک پیشانی ئەدا. هەست و گیانی راپەڕینەکەو خۆپیشاندەرەکان هەر ئەبەستێتەوە بەو بیروباوەڕەوە کە واقیعەکەی وابوە، بە مو لەدروشمی خۆپیشاندەرەکان لاینەداوە. 4-سەرانسەری ئەم بەراوردە بریتییە لەلایەنە سەرکەوتوەکانی عەولە سیسە. نامەوێ بۆجارێکیتر ئەو وشانە دوبارەبکەمەوە. وەک چۆن پلەی سەرکەوتنی هەریەک لەو هۆنراوانەمان دیاریکرد، پێویستە وەک رەخنەگرێک دەسڕاکێشین بۆ لایەنە لاوازەکانیان، هەرچەن ئەم راستییە لای هەندێ لەو کەسانەی خۆیان بەلوتکەی لێکۆڵینەوەی ئەدەبی کوردی ئەزانن، وا پیشانئەدەن جیهانی گۆران جیهانی رەخنەنیە! بەڵام ئێمە ئەم ئەفسانەیە بەتاڵئەکەینەوەو ئەچینە دنیای گۆرانەوە، نەک هەمو هۆنراوەکانی، تەنیا هۆنراوەیشەهید. ئەڕوانین بۆ ئەو لاوازیانەی تیابەدیئەکەین: 1-پڕە لە وشەی سادەوساکارو قسەی روتی ناوبازاڕو سەر دەمی خەڵکی نەک ئەدەبی. دورە لەپەیڕەوی زمانەوانیی کوردییەوە. ئەم وشانە مشتێکن لە خەروارەکەی هۆنراوەی شەهید: (غریوە، قریوە،جەمع،حکومەت، تەسبیت، ئینتیخاباتت، قوەت، دەنی، قازانج، هیچ، موبالات، تەمسیل، رەئی نواب، غەرەز، دەرکە، شەق، مەشروع، جوملە، ئامال، تەجاوز، ئەمنیەت، عەسکەر، قەتڵی عام، رجا، جادە، نەیسمی، دەور قەڵب، قەومەکەی، زابت، قرچە، زەلا، خپ، سەنگ/ سەند، نەفەر، خواحافیز، عومر، عار، زیللەت، مەیت، گڵ هەڵی لوشی، نەعش، وەزیفە، هەتیو، ئەو وەل) ئەم وشە لاوازانە لەهۆنراوەی شاعیرانیتری ئەوسەردەمە بەدیناکرێ وەک شێخ نوری شێخ ساڵح،پیرەمێرد، بێ کەس، سەلام،حەمدی، ئەخۆل، ئەحمەد موختار بەگی جاف، عەلی باپیر ئاغا، عەلی کەمال. بگرە ئەو شاعیرانەی ناوبانگیان بە شاعیرانی کلاسیکی و بەکارهێنانی وشەی بێگانە هەیە وەکو بێخود، زێوەرو رەمزی مەعروف تا شاعیرە میللییەکانی وەکو مەلا حەمدون و قانیع و موفتی پێنجوینی خۆیان دورەوپەرێزگرتوە لەم وشە لەنگ و کاڵوکرچ و وشکانە ئەگەرچی هەرکامیان لەپلەی سەرەتای هۆنراوەیاندا بوبن. بەڵام ئەو هەڵوێستانە بو بەهۆی ئەم سەرنجانە: ا-زوربەی ئەوانەی خۆیان بەپسپوری لێکۆڵینەوەی هۆنراوەی کوردی ئەزانن، ئەم هۆنراوەیەیان لەڕیزی لوتکە٧١ی هۆنراوەی کوردیا داناوە هەتا نەک هۆنراوەی گۆران. ب-بەو بایەخەوە نەکەوتۆتە بەر رەخنە، ئەگەر کەسێک ویستبێتی رەخنەیەک بگرێ، سوپەرمانەکانی لوتکە داویانەتە بەر ئەو چەکەی (گۆرانی لوتکە گۆرانی رەخنەنیە) هەر ئەوەش بۆتە هۆی ئەوەی پەنجەی رەخنەی بۆدرێژنەکرێ. 2-هەندێ رستەی هۆنراوەکە وەک هۆنراوەیەکی کلاسیکی وایە کەشاعیر دڵدارەکەی بە شەهێن و باز ئەچوێنێ و بەوەش مافی بەواقیعەوە نامێنێ. گۆرانیش ئەڵێ: شەقەی شەستیرو قرچەی دەستڕێژو هەڵمەتی سونگی بەخوێنی وردی بێتاوان شەپۆلی خستە سەر جادە نەما جوانێ کە سونگی نەیسمیبێ سەدکەڕەت سنگی (گۆرانل 266) گۆران مەبەستی لە هەڵمەتی سونگی چێبێ؟ شەڕی دەستەویەخە؟ سونگی وەک خەنجەر و شمشێر شەڕی دەستەویەخەی پێئەکرێ. ئەو پێش سونگی باسی شەستیرو دەستڕێژ ئەکا. ئەگەر ئەو رستەیە شیتاڵ بکرێتەوە، ئەوەیە فەرمانڕەوا لەپێشەوە تەقەیکردوە ، دوایئەوە سەربازو پۆلیسەکان شەستیرەکانیان داناوەو هاتون بەسونگی لەجەماوەرەکە بەربون!!! یاخود بەسونگی هەرزەکارەکانیان کوشتوە وەکو گۆران ئەڵێ: (نەما جوانێ کە سونگی).بۆ پیرەکانیش شەستیریان بەکارهێناوە!! ئەمەش دەسکردی ئێمە نییە، گۆران خۆی ئەڵێ (نەما پیرێ لەڕیزی گوللە بوبێ قەلبی ئازادە!!) راستییەکەی، جەماوەر یەخەی فەمانڕەوایگرت لەپێناوی چارەنوساو ئەویش گوللەی بەکارهێنا بۆدامرکانەوەی خۆپیشاندانەکە. ئەگەر سونگی بەکاربهێنایە، ئەوا جەماوەرەکە بەخەنجەر ئامبازیانئەبون وەک خەنجەرەکەی عەولە سیسە! جارێکیتریش ئەڵێین ئەو رستانەی گۆران لەفەرهەنگی 6ی ئەیلولا بەئاستەمێکیش بەدیناکرێ. بابچیەنەسەر شیکردنەوەی چوار رستەکە: گۆران لەسەرەتای هۆنراوەکەیا ئەڵێ: (هەڵۆ بەگ لەپێش جەمعێکەوەهەڵمەتی هانی) پێشتر وتمان جەمع لە 100 کەسێک تێپەڕناکا. دوایی ئەڵێ (وردو جوان و پیر) کە رەگەزی مێش ئەگرێتەوە، ئەوەش مانای هەمو جەماوەرە. دە ئەوە دورە لەواتای 100 کەسێک! 4- نامەوێ جارێکیتر دوپاتی ئەو لاوازی و کەموکوڕیانە بکەمەوە کە پێشتر پەنجەم بۆراکێشاون. * وەنەبێ بەرامبەر شەهیدی گۆران، عەولە سیسەی ژیریش لەلاوازی و کەموکورتی بێبەریبێ. یا رزگاریبێ لەداسی پێنوسەکەمان : 1-زۆر وشەی لاواز لەهۆنراوەکەدا دەرئەکەوێ کەکارئەکاتە سەر هەمو هۆنراوەکە. بۆنموەنە ئەم دو رستەیە: ماوە نەدەی نەکو دەرچێ ئەم خوێنە زۆرەی تیابچێ (کوردایەتی ل54) سەرەڕای لەنگی ئەم وشە لاوازانە رەچاوئەکرێ وەکو(نەکو، دەرچێ، بچێ)لەبارەی زمانەوانییەوە لەجێگەی خۆیانییە بێجگە لەساکاری گیانی مۆسیقاشی تیانیە. 2-زۆر وشەی بەکارهێناوە پەیڕەوی رێنوس و رێزمانی تیا نەکردوە بۆ نمونە: لەجیاتی دەرگای سەرا ئەڵێ دەرکی سەرا یا پەیمان و دەست ئەڵێ پەیمان و دەس یا دەرچێت ئەڵێ دەرچێ یا بچێت ئەڵێ بچێ یا نەوەک ئەڵێ نەکو جەستەو لەش هەردوکیان بەمانای لەش دێت 3-دو رستەی بەکار هێناوە لەهۆنراوەکەیا لەجێگەی خۆیا نیەو بۆشاییەکی فراوانی خستۆتە هۆنراوەکەوە کە ئەڵێ: پەیکەرێکیش جوانتر لە گوڵ ئەکەین بۆ یادی کاک عەول (کوردایەتی ل55) جوانی گوڵ بۆ رەگەزی جوان ، وەک عەرەب ئەڵێت بۆ جنس الجمال بەکار دێ کە ئافرەت و شتەکانیتر ئەگرێتەوە . بەڵام بۆ پەیکەر، هەڵئەسەنگێنرێ و رێزی لێئەگیرێ . لەرێزلێنانیشدا نرخی مادەکە دیاری ئەکرێت وەک کامەران موکری ئەڵێ: ئاخۆ کەیبێ کورد لە گەوهەرلە یاقوت بۆی بکا پەیکەر٧٢ رێز لێنان بەم رەنگە دیاری ئەکرێ نەک بە جوان گرتن- ئافرەت، یا گوڵ، یا دیمەن هەتا مرۆڤیتر بە جوانی دیاری ئەکرێ بەڵام قارەمانێک یا سەرکردەیەک، شاعیرێ، نوسەرێ، هونەرمەندێ، شەهیدێ بەقارەمانییەکەیان دیاری ئەکرێن. لە رێزلێنانیشا بەپێی نرخی مادەکە راستییەکان خۆیان ئەسەپێنن نەک رتوش بکرێبەجوانی. لەمبارەوە ژیر سەرکەوتنی بەدی نەهێناوە لەئەم رستانەدا، هۆنراوەکەی شایانی رەخنەیە وەک چۆن دیوە شاکارەکانمان دیاریکرد. 4- بێجگە لە ئەم خاڵانە، لەهەندێ جێگەیتری ئەم بەراوردەدا بەشێوەیەکی رەخنەسازی چەن لاوازییەکی هۆنراوەی عەولە سیسەمان دیاری کردوە. بەپێویستی نازانم جارێکیتر بینوسمەوە تەنیا سەرنجی هەمو لایەکی بۆ رائەکێشم تا پیا بچنەوە. ( بۆ ئەوەی کەس بەهەڵەدا نەچێ، بەپێویستی ئەزانم لەبارەی ئەو رەخنانەوە، ئەم رونکردنەوانە پیشانبدەم، پێشتریش لەجێگەی خۆیا وەڵامی رەخنەکانیتریم داوەتەوە : 1-سەبارەت-لەنگی- پێشتر ئاماژەیەکم بۆکردو لێرەشا زیاتر پێ لەسەرئەوە دائەگرم کە لەهیچ هۆنراوەیەکی منا لەنگی نیە. من هۆنراوەم بەهەڕەمەکی نەوتوە. خوێندنەوەو شارەزاییم لە کێشی عەروزو کێشی پەنجەدا هەیە. ئنجا کاک لەتیفی رەوانشاد هیچ بەڵگەیەکی پیشاننەداوە بۆ لەنگی یا پەنجەیەکی نەخستۆتە سەر لەنگییەک. هەر لەبەربورە ئەڵێ لەنگە! ئەگەر ئەوەی بکردایە، منیش قسەی خۆم ئەبو. هۆنراوەی عەولە سیسە، لەسەر کێشی پەنجەی 8 بڕگەییە، هەمو دێڕەکانی ئەو هۆنراوەیە هەشت بڕگەیەو لەنگییان تیانیە. لە وەڵامێکی پشترما ئەم لایەنەم زیاتر رونکردۆتەوە. 2-بۆ وشەکانی: (نەکو، دەرچێ، بچێ)ش، ناڵێ بۆچی لاوازن یا ناتەواوی زمانەوانیان چیە، تامنیش بڵێم ـ وایە یا وانییە. پێشتریش وتم: گرنگ ئەوەیە وشە لەجێگەی خۆیا بەکاربهێنرێ، بەوە ئەبێتە ئەو بەردەی لەجێگەی خۆیا سەنگینە. 3- من نەم وتوە : پەیکەرێکیش لە گوڵ یا وەکو گوڵ. وتومە جوانتر لە گوڵ. جا جوانتر لەگوڵ، ئەشێ برۆنز، یاقوت، گەوهەر، یائاڵتونبێ. . وشەی جوان یا جوانی، مەرجنیە هەر بۆ ئافرەت بەکاربهێنرێ. بۆ نمونە ئەوترێ: باڵەخانەیەکی جوانە، یا باخێکی جوانە، یا کراسێکی جوانە، یا رەوشتی جوانەو...هتد ئەشتوانی بڵێی پەیکەرێکی جوانە، واتا جوان دروستکراوە. یا پەیکەرێکی جواننیە، واتا جوان دروست نەکراوە گەرچی لەئەڵماسیش دروستکرابێ. چەن دەیەیەک لەمەوپێش لەشەقامێکی سلێمانی پەیکەرێک بۆ رێزلێنان لەپیرەمێردی نەمر دروستکرا، ئەوەندە ناشیرین دروستکرابو، خەڵکی ناویاننا مەیمونەکەی فڵان شەقام. شارەوانی بەپەلە لایبرد! 4-سەبارەت کێش و مۆزیک کە لەهەندێ شوێنا ئاماژەی بۆکراوە، ئەڵێین: کە هۆنراوە، کێشی تەواوبو، واتا مۆسیقای تەواوە. واتا ترپە (ایقاع)ی تەواوە.کێش و ترپە یەک واتایان هەیە. ئەم راستییە زیاتر لە کێشی عەروزا دەرئەکەوێ. ئەو هۆنراوانەی (زەحاف و عیلەل) یان تیابێ،ناڵێین ترپەیان تیانیە، بەڵامترپەکەیان ساز نیە. ئەمە باسێکی درێژە. ساڵی 1990 بەشی یەکەمیم لەگۆڤاری رۆشنبیری نوێدا ژمارە 126 بڵاوکردەوە. دوای ئەوە گۆڤارەکە لەدەرچون وەستا. ئنجالەپاشبەندی دیوانی (هەڵبەستەکانی ژیر)ا- چاپی سوید، 1993 کە دەزگای چاپەمەنیی رۆژ لەسوید لە 463 لاپەڕەدا کۆیکردۆتەوەو لەچاپیداوە، لە لاپەڕەی 429 تا460وەک وتارێ بەناونیشانی پراوەکانم لەهەڵبەستداو وانەیەک لەبارەی هەڵبەستەوە، بەدرێژی لەوبارەیەوە دواوم. لەکۆتایی ئەم پەرتوکەشا، پەراوێزی ژمارە 102 بەهەندێ دەسکارییەوە، کورتەیەکی دوبارەئەکەمەوە، ئەمەش بەپێویست ئەزانم، چونکە ئەو دیوانە، بەهۆی گەورەیی قەبارەکەیەوەو قورسیی کێشەکەیەوە ، تەنیا 20 دانەیەکی گەێشتە کوردستان، واتا کەم کەس بینیوێتی، بابەتەکەش بۆئەوانەی ئەخوازن زانیارییان لەسەر زانستی هۆنراوە هەبێ، بەسودە١٠٢. 5-لەبارەی بەردەرکی سەراوە،خەڵکی سلێمانی ناڵێن بەردەرگای سەرا، هەر ئەڵێن بەردەرکی سەرا، مەرجنیە بەردەرکی سەرا، لەبەردەم دەرگای سەراوە هاتبێ.خۆئەگەر لەویشەوە هاتبێ، ئەوا گۆڕانی بەسەرا هاتوە. پێشگری(بەر) واتایتریش ئەگەیەنێ وەک: بەرهەتاو(واتا لە ژێر هەتاوا نەک لەبەردەمی هەتاوا)یا بەرزنجە، بڕوانن ئەو پێشگرە چۆن وشە ئەگۆڕێ. ئەشێ ئەو وشەیە لەنەژادا (زنج یا زنجەکە)بوبێ، بەڵام کە پێشگری (بەر)ی چۆتەسەر، بوە بە (بەرزنجە) واتا، زنج یا زنجەکە، گۆڕانی بەسەرا هاتوەو بۆتە زنجە، دواییش: بەرزنجە. . کورد لەجێگەی تریشا وشەی دەرک بەکارئەهێنێ وەک لەم هۆنراوە فۆلکلۆرییەدا بەکارهاتوە (ئەو کچە لەو ماڵە قەولیداوە پێم دەرکی دەروازەی داخراوە لێم). لە دیوانی سەرجەمی بەرهەمی گۆرانیشا، لاپەڕە 265 نوسراوە (شەڕی بەردەرکی سەرا). 6-بۆ وەڵامی رەخنەکانیتری، ئەڵێین: پەیمان و دەس، راستترە لە پەیمان و دەست. دەست واتا یەد، دەس لەدەسیسەوە هاتوە واتا پیلان و دزەکردن.. پیتی ت کە ئەکەوێتە کۆتایی وشەوە وەک (دەرچێت، بچێت)راستە وایە ئەوە نەژادی وشەکەیە. بەڵام بۆ کورتکردنەوە ئەتوانرێ هەندێجار بقرتێنرێ. بەتایبەتی ئێستە هەمو شت بەرەو کورتکردنەوە ئەڕوا، ئەوە جگەلەوەی ئەو وشانە بەبێ ئەو تێیە، مۆزیکی خۆشترە، خەڵکیش گێل نییەو ئەزانرێ وشەکە لە بنەڕەتدا چٶنبوە. هەر بەوجۆرە، لەجیاتی دەنکێک، باشتر وایە بنوسی دەنکێ. لەکاتی خۆیدا، بنوسی لەکاتی خۆیا، مەگەر لەناچاری و بۆپێویستیی زمانەوانی، ئەوپیتانەی وەک (ت،ک،د) بەکاربهێنرێن.. لەجیاتی نەوەک، نەکوش ئەوترێ، هەردوکیان راستن.. جەستەو لەش، راستە یەک واتایان هەیە، بەکارهێنانی هەردوکیان پێکەوە لەو هۆنراوەیەدا، واتای جەخت- تەئکید ئەگەیەنێ. 7-لەجیاتی بەکارهێنانی 2 واو، 1 واو بەکاربهێنرێ باشترە. من لەم پەرتوکەدا هەمو 2 واوەکانم کردوە بە 1 واو، ئەشزانم 2 واوەکە راستترە، بەڵام 1 واوەکە، جێ کەمترئەگرێ. خوێنەرەوەی ئەمڕۆش ئەوەندە وریایی هەیە کە ئەو راستییە بزانێ . هەوڵیشئەدەم ئێستەودوا هەمیشە 1 واو بەکاربێنم. با وانەیەک لەڕێنوسی عەرەبی وەرگرین کە سەرو بۆرو ژێر نانوسن لەبەر هەمان هۆ و خوێنەرەوەش لەخوێندنەوەی وشەکانا ئەو سەرو بۆرو ژێرانە بەدەنگ دەرئەبڕێ ....ژیر ) * ب. هەندرێن دێتە سەر بابەتی حەتەم :- 7-لەبەردەم رەخنەگرانا نزار قەبانی لەپەڕاوەکەیا، قصتی مع الشعر، بەرامبەر یەکەم کۆمەڵە هۆنراوەی، قالت لی السمراء ٧٣، نوسیبوی: (یەکەم چاپی بڵاوکرایەوە، هەر لەگەڵ لەدایکبونی، مێژوییەکان دژم وەستان، رەتیانکردەوە، لەیەکەم وشەوە بۆ دوا رستە. هەتا ناونیشانەکەی، ناوەخنەکەی، وێنەی بەرگەکەی! بەدڕندەیی هەڵمەتیان بۆهێنام! ئەز گۆشتەکەم ناسک و ئەوان چەقۆکانی دەستیان تیژو کاریگەربو. روشان و زام زیاتر ورەیان پێدام و ئەوەندەیتر قینیان پێگرتم و پێنوسەکەیان پێ تیژکردم و پێموتن: ئێمە ئەنوسین و رەچەڵەک ئەشکێنین، شکاو ئەبێ بقیژێنێ و بەرگری لەخۆیبکا٧٤) لەلێکۆڵینەوەی ئەدەبیی کوردیا، پەنجەڕاکێشان بۆ دنیای گۆران، بەو شێوەیەی نزار، ئەبێ نوسەرەکە چاوەڕوانی چەقۆی تیژو کاریگەرو پلاری ناشیرینبێ! ئەوانەی لەدنیای لێکۆڵنەوەی ئەدەبیی کوردیا، پلەی لوتکەیان گرتوە، گۆرانیان لەسەر رەفەیەک داناوەو ئەڵێن ئەبێ لێکۆڵینەوەی رەخنەیی لەدەرەوەی هۆنراوەی گۆرانبێ. پێنوسەکانی خۆشیان تەرخانە بۆ پیاهەڵدانی گۆران!. ئەگەر خوانەخواستە پەنجەیەک بەڕەخنەوە درێژبو بۆ ئەو دنیایە، بەهەمو پەلاماریئەدەن و بەچەقۆیەکی زۆر تیژ ئەیبڕن! هەتا جارێکیتر سەرهەڵنەداتەوەو توخنی هۆنراوەی گۆران نەکەوێ لەبەرئەوەی گۆران گۆرانی لوتکەیە!! ئەگەر ئەو پەنجەیە بەلێکۆڵینەوەیەکی زانستانە هەمو دنیای گۆران یەکاڵابکاتەوەو بەڕەخنەکانی قنیات بەهەموکەسبکا، ئەوان هەر پەتی بۆهەڵئەواسن وەکو حەلاج (انا الحق)٧٥یشبێ هەر ئەیخنکێنن. گۆران وەک شێرکۆ بێکەس ئەڵێ (گۆرانی لوتکەیە)٧٦ وەنەبێ دنیای لوتکە دنیای رەخنەنەبێ. ژیر لەپێشەکیی نازەنینا، گرنگی بەگۆران لەهەمو شاعیرانی کورد زیاترداوە٧٧ لەدەمێکا گۆران لەناوجەرگەی مارکسیەتابوەو ژیر هەنگاوی بەرەو بیروباوەڕی نەتەوەیی ناوە . گۆران پێش هەمو وشەیەک گەورەترین شاعیری ئەم سەردەمەیەو ناسراوێکی جیهانییە، خاوەنی کودەتایەکە لەهۆنراوەی کوردیاو پێیئەڵێن خوای قوتابخانەی هۆنراوەی نوێ. بەمانا ئەبێ لەکوردەوە دەسپێبکەین بۆ گۆران، نەک لەگۆرانەوە بۆکورد. لەبارەی (بڕوا)وە بەهەرلایەکا سوڕابێتەوە ئەوەندە تاپۆکراوی ئەو لایەنەیە لەدەرونەوە بڕواکەیان فەرامۆشنەکا، لەوەزیاتر هەمو شتێکیتر مافی نەتەوەیە. نەتەوە باوەڕی بە لوتکەیی گۆران هەیە لەگەڵ دانپیانان بەو لوتکەیەدا لەکەمترین هەڵەی گۆران نابورێ و وەکو خۆی ئەخرێتە بەرچاو. بۆسەلماندنی ئەم راستییە، گەڕانەوە بۆ گۆران خۆیەتی بە‌هەڵسەنگاندنی پیرەمێرد بە دو شێوە: یەکەمیان: پیرەمێردی کەڵە شاعیری کوردی گەیانە لوتکە، لەنامەیەکیا لە4/نیسانی/1932دا نوسیبوی:استادی محترم، رەنگە لەبیریشتان چوبێت هاوینی رابوردو لەدوکانی حمە ئاغای عطار بە ملاقاتێکی بچوکتان فیضی گەورەم چنگ کەوت بە ملکە شعرم لە ضمنی تشریق متفائل بوم..هەرچەن ئەم التفاتەم حرفیا بە جدی وەرنەگرت بەڵام لەشخصێکی صلاحیدارو تجربەدیدەی شعرەوە صادربوبو ، حاشاناکەم قوەتێکی موثری بەهیوام بەخشی)٧٩. لەو قۆناغەدا گۆران رێبازی پیرەمێردی بەقوتابخانەیەکی گەورە زانیوەو پیرەمێرد بەمامۆستایەکی مەزن. دوەمیان: لەساڵی 1961دا گۆران پاشگەزبوەوە! لەنامەیەکا هەتا دان بەشاعیرێتی پیرەمێردانانێ! بەڕێکخەری داناوە نەک شاعیر! وەک ئەڵێ: پیرەمێرد لەئەستەمبوڵبو، زیاتر شێعری مەولانا خالیدو مەولەویی تەرجومەئەکردو بڵاویئەکردەوە. شێعری پیرەمێرد فۆڵکلۆری کورردی هەڵبەستی شێوەی گۆرانی تەئسیری تێکرد، پیرەمێرد قوتابخانەیەکی تایبەتی نەبو)٨٠. لەسەر ئەم رستانە کەس لەگۆران رانەپەڕی، بەئەوپەڕی سنگفراوانییەوە بۆیانبڵاوکردەوە. بەڵام د. عیزەدین لە پەڕاوەکەیا ئەڵێ: (کامەران لەڕێبازی هۆنراوەی نوێدا رێگای هۆنراوەی پیرەمێردو گۆرانی گرتوە٨١. لەدەمێکا ئەم رستەیەی عیزەدین دوای مەرگی گۆران بە 5،6ساڵبوە٨٢ دوایئەوە لەساڵی 1970دا ئەو رستانەی گۆرانی٨٣ دیوە بەڵام تائەمڕۆ ساڵی 1982 پەنجەیەکی بۆئەو رایە درێژنەکردوە چ بەهەڵسەنگاندن چ بەرەخنە! بەمەرجێ عێزەدین پیرەمێردی پێش گۆران خستوە لەپەڕاوەکەیا! هۆنراوەی شەهید دەرفەتەکەی لەگەڵ ئەو نامەیەدا بۆ پیرەمێرد، تەنیا 5 مانگیان جیاوازە. مانای کۆرپەی ئەو سەردەمەیە کەسەرەتای سەرهەڵدانی گۆرانبوە لەهۆنراوەدا نەک لەڕێبازی هۆنراوەی نوێ و باوەڕی چەپڕەوی. بەڵام لەساڵی 1961دا گۆران گەیشتە لوتکەو پیرەمێردی رەتکردەوە! ئایا ئەبێ باوەڕ بەگۆران نەکەین کە مەبەستەکەی لەواقیعەوە هەڵهێنجاوە!؟ لەلایەکیترەوە ئەگەر پیرەمێرد شیاوی رەخنەبێ ! لەلایەن گۆرانەوە کە رۆژێ بە استادی داناوە! ئەی گۆران بۆ شایانی رەخنەنەبێ؟ لەدنیای رەخنەدا پاشگەزیی رەخنەش هەیە. ئەو پاشگەزییە رەخنەی زۆر فراوانکردوە. بۆ نمونە بەدوای کارەساتی 5 حوزەیرانی 1967عەرەبا، نزار قەبانی هۆنراوەیەکی بڵاوکردەوە بەناوی(هوامش علی دفتر النکسە)٨٤ دنیای عەرەبی هەژان!! بەڵام نزاری شاعیری گەرمنەکرد! گەیشتە رادەیەک هۆنراوەکە بەندکرا! لەسنوردا گرتیان! لەزوربەی وڵاتانی عەرەبا، وەک قاچاخچی تلیاک و هێرۆیین، لەگەڵیا جوڵانەوە! کۆماری عەرەبی یەکگرتو، میسری ئیمڕۆ، یەکێبو لەو وڵاتانەی پەساپۆرتی تێپەڕبونیان لێسەن! لەو دەمەدا نزار نامەیەکی بۆ جمال عبد الناصر٨٥ نوسی و لەگەڵ دەقی هۆنراوەکەدا بۆینارد. دوای پیاچونەوە بە هۆنراوەکەدا لەلایەن عبد الناصرەوە، هەمو ئەفسانەکانی بەتاڵکردەوەو بەربەستەکانی لەبەردەما شکان. رەخنەگرەکانیش کەناریانگرت، هۆنراوەکە گەیشتە لوتکەو دەستاودەستی پێئەکرا، هەمو وڵاتە عەرەبییەکان باوەشیان بۆکردەوەو لەهۆڵە گشتییەکاندا دەسکرا بەخوێندنەوەی. لەرەخنە تێپەڕی و بەرزبوەوە بۆ هەڵسەنگاندن و هەڵوێست! راستی هەڵوێستیش ئەوەیە نوسین نابێ لەگێژاوابێ، بەڵکو ئەبێ هەڵبسەنگینرێ ئەودەمە بریاری لەسەربدرێ. ئێمە وەنەبێ دنیای گۆرانمان خستبێتە ژێر باری رەخنەوە، بەڵکو تەنیا هۆنراوەیەکیمانبەناوی شەهیدەوە بەراوردکردوە لەگەڵ هۆنراوەی شاعیرێکیترا بۆیەک مەبەست و روداو وتراون، بەڵام لەسەنگا سەرەوخوار ئەوەستن .بەمانای هۆنراوەی دوەم کە عەولە سیسەی ژیرە، زۆر قورسترە لەهەمو بارێکەوە. هەر ئەو سەنگەش هۆنراوەکەی گۆرانی گەیانە رەخنە لەسەرانسەری ئەم بەراوردەدا. لەلایەکیترەوە گۆران خۆی رێگای تەختکردوە بۆڕەخنە لەم هۆنراوەیەو هاودەمەکانی لەدەرفەتی خۆیاو لەپێشەکی دیوانەکەی بەهەشت و یادگارا کەئەڵێ:(لەکاتی نوسینەوەو ئامادەکردنی ئەم نامیلکەیەدا بۆچاپ، لەشێعرە کۆنەکانا هەندێ وشەی تعبیری چەوت توشهاتم ئەمتوانی بیانگۆڕم بەوشەی کوردیی پەتی یان بەچەشنێکی پەسندتر دڵگیرتر دەسکاریانبکەم، بەڵام ئەمە لەباری سەرنجی ئەو کەسانەوە کەبەشوێن لێکۆڵینەوەی تەئریخی ئەدەبی کوردی و چونیەتی گەشکردن و گۆڕانی زمانی کوردیا ئەگەڕێن زیانی زۆرترە لە سود٨٦) هەرچەن بەهەشت و یادگار هۆنراوەی شەهیدی نەگرتبوەخۆی بەڵام لەریزی ئەو هۆنراوانە ئەبژێردرێ بەپێی ساڵ کەهاودەمی سییەکانن هەروەها راگەیاندنێکی رۆژنامەیی گۆران کەوتبوی (تادەوروبەری ساڵی 1938 بەرەو سەرتر بەتایبەتی شێخ نوری و رەشید نەجیب و من پێکەوە بە ئەدەبی متاسیربوین پێکەوە ئەماننوسی تەنها شێخ نوری شێعرەکانی بڵاو ئەکردەوە من بڵاوم نەئەکردەوە٨٧) ئەم راستیە رامانئەکێشێ بۆ سەپاندنی شەهید لەسەر ئەو هۆنراوانە پێش گەشەکردنی گۆران یا هەنگاونان بۆڕێبازی نوێ. ئەو هۆنراوەیە ساڵ 1932بوە، گۆران هەتا ساڵی 1938 هۆنراوە تازەکانی بڵاونەکردۆتەوە هەرچەن هۆنراوەی شەهید بۆیەکەمجار ساڵی 1959بڵاوکراوەتەوە٨٨. لەلایەکیترەوە ئەگەرچی ئەو هۆنراوەیە لەبارەی ناوەرۆکەوە بڕوانێ بەلای رۆمانسێەتا، بەڵام لەکێش و قافیەدا هەتا رستەو وشە نەک بڕوانێ بەلای کلاسیکیەتا بەڵکو دەقاوەەق کلاسیکییە . ئەوەی ئاشکرابێ گۆران لەهۆنراوەی کلاسیکیا سەرکەوتنی بەدینەهێناوە هەروەک لەپێشەکی بەهەشت و یادگارا خۆی پەنجەی بۆ راکێشاوەو ئەڵێ: (بابێزاری خۆشم لەولاوە بوەستێ لەتەقەلای شاردنەوەی خەوش و ناتاواویەکاناـ بەچەشنێکی لەئەندازەبەدەر٨٩). ئەم وشانە تێڕوانینی گۆران خۆیەتی پێوانەکەی لەجێگەی خۆیایەتی، بەڵام بەلای هەندێ رەخنەگران و خاوەن لێکۆڵینەوەکانەوە هێشتا مۆری شاکارو لوتکەیان بەهۆنراوەی شەهیدەوە نوسانوە بەبێ شیکردنەوەیەک و چونەناوەوەیەک. جائەگەر پێنوسێ درێژبو بۆ ئەو دنیایە، ئەوا ئەکەوێتە بەر لێزمەی ئەو نوسەرە لەرزۆکانە. زۆرجاریش مایەپوچ ئەبن و ئەکەونە پەلاماری ناشیرین. بەڵام ئێمە بەدەرونێکی فراوانەوە لەبەردەم ئەو نوسەرو رەخنەگرانە، هەمو وشەیەکیان وەرئەگرین وەک خۆی بەمەرجێ لەجێگەی خۆیابێ نەک سپی رەشبێ و رەش بەپێچەوانەوە. ئەگەر نوسین گەیشتە ئەو پلەیە، لەئاست ئەو تێکدەرانەدا بێدەنگنابین و وەک کێوە سەرکەشەکانی کوردستان بەرامبەریان ئەوەستین هەتا راستییەکە بەسەریانا ئەسەپێنین، چونکە کورد ئەڵێ شەڕەو یەخەت ئەگرێ ئەگەر نەیکەی خوا ئەتگرێ. دڵنیاشبن لەو مەیدانەدا ئەلفێک ناخرێتە پشت گوێ، هەمو شتێ وەک خۆی ئەخرێتە بەرچاو. بۆجارێکیتر ئەیڵێینەوە هەمو رەخنەیەکی بەجێ ئەسەلمێنین وەکو خۆی. وەنەبێگۆران خاوەنی هەڵوێست نەبوبێ و لەو هەڵوێستانەدا لەخۆبوردن و قارەمانێتی نەنواندبێبەڵکولەهەندێکیا وەک پاڵەوانێ تەقیوەتەوەو بۆتە شانازیی نەتەوەکەمان بۆ نمونە: 1-ساڵی 1954 بەپارێزگاری سلێمانیا تەقییەوە بەوپەڕی سەربەرزییەوە لەئاستیا ملی کەچنەکرد٩٠. 2-هاوینی 1960 لەرێی بەشداریکردنی کۆنگرەی دوەمی مامۆستایانی کورد لەشەقڵاوە، فرمانەکەیان دوایی پێهێنا بەڵام ئەو سڵینەکردەوە٩١. 3- هەر لەکۆنگرەی دوەمی مامۆستایانا پشتگیریی پێشنیارێکی مامۆستا کوردستانیەکانیکرد لەسەر یەکگرتنی نوسینی شێوەکانی زمانی کوردی. هەر بەهۆی ئەوەوە، کۆمۆنستەکان بێدەنگبون هەتا پشتگیرییانکرد، بەمەرجێ ئەو بەرەیە لەکۆنگرەی یەکەمی مامۆستایانی کوردا لەهاوینی 1959دا دژی وەستان. ئەم راستییە لەهۆنراوەکەیا(بەڕێگادا بەرەو کۆنفرانس) دەرئەکەوێ: ئەوسا خانی، خانیی سەردەم بە زمانێ ئەنوسێ مەم کە پێیئەدون نالی و مەحوی وەک قوبادی، وەک مەولەوی ئا بۆ گەیشتی بەو کاتە بەو ئاواتە لەکورتترین رێی رونەوە مامۆستایان کۆبونەوە٩٢ 4-نابێ ئەو خزمەتە بێپایانەی ونبێ کە بە محازەرە پسپورییەکانی لەبەشی کوردیی کۆلێجی ئادابی زانکۆی بەغدادا دای کەهەتا ئەمڕۆ بناغەیەکی بەهێزە بۆنوسینی کوردی و لەئاسمانی زانستا ئەدرەوشێتەوە. لەوانەیە زۆر قارەمانی و هەڵوێستیتری بوبێ و نەگەیشتبێتە لای ئێمە تاهەڵیبسەنگێنین وەکو خۆی و بەرزی و رێز پێشکەش بە گۆران بکەین. لەگەڵئەوەدا بەهەڵهاتنی 14/تەموزو گەڕانەوەی بۆ کوردستان و سلێمانی و بەربونەکەی، نەتەوەی هەژان٩٣! هەر لەشاخی حەمرینەوە تا بەردەرگای ماڵەکەی لە سلێمانی، بەیەک وشە، شاعیری کورد، کورد هەڵیسەنگان. بەڵام بەداخەوە بەپێجەوانەی ئەو پێشوازییەوە کەنەتەوە لە گۆرانی کرد، ئەو کەڵە شاعیرە پەنای گرت و بەلایەنێکەوە خۆی بەستەوە کە هەتا خاوەنی رەگێنین لەم خاکەدا!. گۆران هەمو میللەتەکەی خستە پشتگوێ لەپێناوی ئەوانا. ئێمەش لەڕێبازی هەڵوێستەوە ئەم خاڵانەمان لەسەر تۆمارکرد بەهەمو مەرجێک و سەرچاوەی باوەڕپێکراوەوە ئەڵێین: 1-کۆمەڵی خوێندکارانی کورد لەئەوروپا تەنیا کۆمەڵێکی ئەو سەردەمەی کوردبو لەدەرەوەی وڵات و هەموجۆرە باوەڕێ لەو کۆمەڵەدابو، بۆڕاژەی کورد ئەو کۆمەڵە ساڵی 1958 بروسکەی پیرۆزبایی بەربونیان بۆگۆرانکرد تەنیا بەوەی شاعیرێکی کوردە، بەڵام گۆران بروسکەکەی خستە پشتگوێ و وەڵامینەدایەوە هەر لەبەرئەوەی کۆمۆنستنەبون! 2-ساڵی 1958 یادی دە ساڵەی فایەق بێ کەسی نەمر کرایەوە لەلایەن لاوانی کوردستانەوە لەسلێمانی کە تائەودەمە میهرەجانی وا نەکرابو، لەگەڵ بانگکردنیا بۆئەو بیرەوەرییە، ئامادەنەبو! کەبۆ یادی بێ کەسی هاوڕێیبو، لەبەرئەوەی لایەنەکە سەر بەحیزبەکەی ئەونەبو! لەدەمێکا گۆران خۆی پێشنیاری یادکردنەوەی کەڵەپیاوانی کوردی کردبو. لەودەمەدا میهرەجانێکی گەورە کرابو بۆ رەسافی شاعیر لەبەغدا٩٤.گۆران زۆر تێکۆشابو بۆ یادکردنەوەی حاجی قادری کۆیی٩٥ بەڵام سەرینەگرت، هەرچەن ئەگەر میهرەجانێلەو میهرەجانەی رەسافی گەورەتر بکرایە بۆ حاجی قادری کۆیی، بەڵام تەنیا مۆری کۆمۆنستەکانی پێوەنەبوایە، وەک بیرەوەرییەکەی بێ کەس، هاوبەشیی نەئەکرد. 3-یەکێتیی نوسەرانی کورد زۆردەمێکە ئاواتی پێنوسە شۆڕشگێڕە لێهاتوەکانی نەتەوەی کوردەبوە، ساڵی 1958 کەیەکێتی ئەدیبانی عێراق دامەزرا، زوربەی پێنوسە دڵسۆزەکانی کورد توخنی نەکەوتن و داخوازییان دامەزراندنی یەکێتی نوسەرانی کوردبو. داخوازیشیان پێشکەشکرد٩٦ رێگەنەدران، بەڵام بێپەروا لەتێکۆشاندابون بۆ ئەو نیازە. ئەوەبو گۆڤاری رۆژی نوێ٩٧ کەلەو سەردەمەدا ریزی هەرە پێشەوەی بزوتنەوەی نیشتمانی و نەتەوەیی کوردی گرتبو، پرسیارێکی لە گۆران و چەن نوسەرێکیتری کورد کرد لەبارەی دامەزراندنی یەکێتی نوسەرانی کوردەوە، زوربەی ئەوانیتر وەڵامی بەجێ و بەسوربون لەسەر مافی کوردیاندایەوە.بەڵام گۆران وەک وەڵامی نەدایەوە، یەکەمین کەسبو چوە یەکێتی ئەدیبانی عێراقەوە نەک دنیای بێدەنگی گرتبێ بەڵکو بەشێوەیەکی گەرم دژی یەکێتی نوسەرانی کورد وەستاو لەگەڵیا هانی هەمو پێنوسێکی کوردی ئەدا بۆ چونەناو ئەدیبانی عێراق و دژ بەنوسەرانی کورد، لەگەڵئەوەدا چەن کەسێک کەژمارەیان لەپەنجەی دەس تێپەڕینەئەکرد، بەپیر بانگەوازەکەیەوە رۆیشتن کە بریتیبون لەمانە: محمەد مەلا کەریم، عیزەدین مستەفا رەسول، ئەحمەد دڵزار، مستەفا ساڵح کەریم، رەزاق بیمارو هەندێکیتر. تەنانەت هەندێکیان وەک تەپڵی کرێگرتە لێبدەن، کەبەرهەمەکانیان بڵاوئەکردەوە، ئەیاننوسی: ئەندامی یەکێتی ئەدیبانی عێراق! هەرچەن تەمسیلی 20% ی ئەدیبانی عێراقیان نەئەکرد. لەدەمی خۆیا زەردەشت٩٨ پەردەی لەسەر لابردن و ئەمڕۆ سەرنجی خوێنەرەوە بۆئەو سەرچاوەیە رائەکێشین و هیچیتر. 4-ساڵی 1959 بەوەفدێکی ئاشتیخوازی، شێخ لەتیفی شێخ مەحمودو گۆران ئەچنە مۆسکۆ. شێخ لەتیف وەکو کوردێ ئەیەوێ کێشەی کورد لە خرۆشۆف بگەیەنێ بەڵام گۆران١٠٠بەشیوەیەک لە شێخ لەتیف رائەپەڕێ کە ئەبێتە هۆی دڵتەنگی شێخ، هەرچەن لای گۆران بهاتایە ناوی کۆریا یا گەلێکیتری بهێنایە بێجگە لەکورد، ئەوا گۆران پشتگیرییئەکرد! ئەم راستییانە رستەیەکی ژانژاک رۆسۆی هێنامەوەبیر کە وتبوی: سوکرات لەهەمو کەس زیاتر وریاتربو، بەڵام لای کاتۆکان وەک خوای سەر زەوی وابو چونکە نیشتمانپەروەرو نەتەوەییبو .. گۆرانیش هەرچەن زیرەک و بەتواناو هوشیاربو، نمونەی هۆنراوەکانی لەڕیزی شاعیرە جیهانیەکانبو، بەڵام ئەگەر بهاتایە لەگەڵیا قاڵبوی بڕوای نەتەوە بێدەرەتانەکەیبوایە، ئەودەمە وەکو مەزنێک تێیانئەڕوانی. هەرچەن لەسەر نوێنی ماڵئاواییدا چاوی بەهەڵەکانیا گێڕایەوەو دانی بەهەڵەکانیا یەکەیەکەناو ئامۆژگاریی زۆر کەسیکرد کە ئەو رێگایە نەگرن ئەو گرتبوی . لەکۆتاییا ئەڵێم، وشەم زۆرمابو، بیر یادگاری ئەگێڕایەوەو وەک شریتێکی سینەمایی ئەو دنیایەی تازەئەکردەوە، شریتە تۆمارکراوەکان لەسەر هەمو تۆمارکەرێک وشەیەک ناپەڕێنن، بەهەمو پەنجەپیانانێ لەسەرەتاوە ئەیڵێنەوە . بەڵام گەڕانەوەی گۆران، دوایی بەهەمویهێنا. ئێمەش ئەڵێین با دیزە بەدەرخۆنەبێ، یا وەک کەڵە شاعیری نەتەوەی کورد حاجی قادری کۆیی ئەڵێ: گەلێ قسەم لەدڵابو ، حیکایەتم مابو کەچی لەبەختی کەچم خامە لێرە نوکی شکا ** پەراوێزەکان: ١-دیوانی قانیع 1979ل351. ٢-گۆڤاری رۆژی نوێ ژ6 1961ل6. ٣-شۆڕشەکانی کورد-عەلائەدین سوجادی 1959ل125. ٤-ا-سۆڕشەکانی کورد-سوجادی ل125. ب- چیم دی- ئەحمەد خواجە1970ل30. ج-یاداشت-رەفیق حیلمی1957ل69. د-دیوانی سەلام1958ل11. ٥-شاعیرەکانی سلێمانی:حەمدی، پیرەمێرد، فایەق بێکەس، سەلام، عەلی کەمال باپیر ئاغا، گۆران، قانیع، ئەخۆل. لەشاعیرە نوێکان: کامیل ژیر، شێرکۆ بێکەس. دەرەوەی سلێمانی: ساڵح یوسفی، هەژاری موکریانی. ٦-الادب العربی المعاسر- د.شوقی ضیف1957 ٧-گۆران ناوی عەبدوڵابەگە کوڕی سڵێمان بەگە لە بەگزادەی میران بەگی 1904/1905لە هەڵەبجە لەدایکبوە، ناسراوترین شاعیری کوردە لەئاستی جیهانی، 1962کۆچی دواییکردوە لەگردی سەیوانی سلێمانی نێژراوە. ٨-ا- الواقعیە فی الادب الکوردی-د. عزالدین مستفی، رسالە دکتورا، زوربەی تەرخانە بۆ گۆران. ب- عبداللە گوران-حسین علی شانوف، نقلە من الازربایجانیە شکر مستفی1957. ٩-ئەمانە رەخنەیان لەگۆران گرتوە: ا- مەنگوری، لەگۆڤاری شەفەق ژ4 ساڵی 1958 ب-کامیل بەسیر- گۆڤاری رۆژی نوێ1960 ج- حەمەی مام ئەورەحمان، پرۆژەی رەخنەی 1979 ل 5،6،15،35. ١٠-رۆژنامەکانی خەبات، رای گەل، دەنگی کورد بڵاویانکردەوە، هەوەها نوری عەلی ئەمین ئەیلولی1960 لەرادیۆی کوردی بەغدا بڵاویکردەوە. ١١-کوردایەتی ژیر لەژێر نەشتەری یەکاڵاکردنەوە- محمد ملا کریم 1960. ١٢-کوردایەتی بزوتنەوەو بڕواو رژێمە-زەردەشت 1960 ١٣-گۆڤاری بەیان ژ2ساڵی 1970ل2. ١٤-سەرجەم بەرهەمی گۆران 1960ل117. ١٥-نامەیەکە گۆران بۆ پیرەمێرد4/4/1932 دیوانی پیرەمێرد-هاوار1970ل83. ١٦-کامەران و هۆنراوەی نوێ-محەمەد سدیق عارف،1958ل23. ١٧-گۆڤاری هیوا ژ1 1959ل9. ١٨-عبداللە گۆران- الشاعر الکوردی المعاصرل78. ١٩-رۆژنامەی هاوکاری ژ283-1975ل3. ٢٠-گۆڤاری بەیانژ29-1975ل60. ٢١-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژ64ل60. ٢٢-الواقعیە فی الادب الکوردی ل142. ٢٣-مامەیارە ناوی یار ئەحمەدە خەڵکی شارباژێڕبوە، لەلەشکری بابانا تۆپچی بوە. لەشەڕی کۆیەدا هەتا دوا گوللە بەرگریی کرد کە گیرا سەری شۆڕنەکرد بەرامبەر نەجیب پاشای قوماندەی عوسمانییەکان، لەسەر ئەو ئازایەتییە یەکدو گوندی پێبەخشرا. بەڵام بەئاستەم لەکوردایەتی لاینەدا هەتا کەمردیش وەسێتیکرد لەگردی گوڵان بمنێژن بالەوێ تەنیابم چونکە نامەوێ گۆڕیشم نزیکی گۆڕی ئەرشەکەرەکانی کۆیەبێ. دوایی گردەکەش بەناوی مامە یارەوە ناونرا. بڕوانە یادگاری لاوان- غەفوری میرزا کەریم 1978ل46تا48. ٢٤-دو شەریف رەندانی هەمەوەندی هەیە: یەکەمیان: لەدەوروبەری 1252کۆچیدا بوە. دوەمیان: ئەمیش بە هەمان ناو، رەفیق چالاک ئەڵێ هەمەوەندە بەڵام لەپرسیارێکی زۆردا ئەڵێن کافرۆشییە، کەسوکاری ماوە لە دەرگەزێن و شێخی هەمەوەند دائەنیشن. دوای گرتنی شێخ مەحمود، رێگای کەرکوک-سلێمانی گرت و کەوتە کوشتنی ئنگلیزو کاربەدەستانی ئەو سەردەمە، مۆرێکی هەڵکەندبو لەسەری نوسرابو خوا هەقە، کورد هەقە-رۆژنامەی برایەتی 20/10/1967. ٢٥-وەستا رەجەب دروستکەری ئەو تۆپانە کە پاشماوەکانی لەسەرای رەواندزو مۆزەخانەی بەغدا ماوە . لەنێوان 1223-1259کۆچی دروستکراوەو مۆری پاشای رەواندزی پێوەیە-رۆژنامەی عێراق1/6/1983. ٢٦-گۆڤاری رۆژی نوێ ژ6-1961ل14. ٢٧-دیوانی کامەران ئاوات و رەنج1968، زەبری هۆنراوە1973. ٢٨-سەرجەم گۆران ل.545 ٢٩-عادیلە خانم کچی عەبدولقادر بەگی ساحیب قرانە لەبنەماڵەی بابان 1860 لەسنە لەدایک بوە.1895 شویکردوە بە عوسمان پاشای جاف، بە خانمی وەسمان پاشا ناویدەرکردوە، بەزیرەکی جڵەوی لەدەس مێردو برای مێردەکەی مەحمود پاشا سەندوە دەورێکی خێڵەکی و سیاسیی باڵای هەبوە. 1924 لە عەبابەیلێ نێژراوە. بڕوانە ئافرەتە ناودارەکانی کورد جەبار جەباری 1969ل19. ٣٠-ویلسن موعتەمەدی ئنگلیز 1919 چوە هەڵبجەو بوبەمیوانی عادیلەخانم ،لەپاداشی رزگارکردنی حاکمی ئەو دەمەی هەڵەبجە لەدەس هەورامییەکانی سەر بەشێخ مەحمود، خانم بەدزیەوە ناردبویە خانەقین، لەقەبی بەهادری وەرگرت لە ژەنەراڵ فرێزەردوای ئەوەی لاشەی کوردو شێخ مەحمودی شێلا لەبازیان. ئەو مەدالیایەی نرا بەسنگی عادیلەخانمەوە بو بەلەکەیەک بەناوچەوانی جافەوە. بروانە یاداشتی رەفیق حیلمی بەرگی دوەم 1956ل116،117،118. ٣١-رحلە متنکر الێ بلاد مابین النهرین- مێجر سۆن ترجمە فوئاد جمیل الجزءالاول1970ل290،291. ٣٢،٣٣-شۆڕشەکانی کورد ل127،138. ٣٤-کامیل ژیر لەسلێمانی پێشئەوەی بەو شێوەیە بناسرێ، بەشێخ کامیل ناسراوە، کوڕی شێخ نیزامەدینە 1934لە سلێمانی لەدایکبوە. لەهەمو جۆرە نوسینێکا بەشدارییکردوە(وتار،چیرک، شانۆیی، لێکۆڵینەوە، رۆژنامەنوسی، هەتا ئەکتەریشبوە بەڵام بە شاعیر ناوی دەرکردوە. لەچاپکراوەکان: 1-ئافرەت و نوشتە-شانۆیی، چاپی بەغدا، 1956خراوەتە سەر شانۆ لە سڵێمانی 2-نازەنین1957هۆنراوە. 3-کوردایەتی، هۆنراوە 1960. ٣٥-سەرجەم- گۆران ل235. ٣٦-گۆڤاری بەیان ژ321975ل11،121. ٣٧-گۆڤاری نوسەری کورد ژ61981ل18. ٣٨-گۆڤاری رۆژی کوردستان ژ411976ل37. ٣٩-هەلبژاردە لەگۆڤاری رۆژی کوردستان1977ل81،82. ٤٠-الادباء المعاصرون رجا النقاش1972ل225،226. ٤١-مع الاعوام-عزیز الحاج 1981ل58. ٤٢-پایزی جاران- دیلان 1973ل39. ٤٣-رەفیق چالاک، رۆژنامەی برایەتی ژ13 ، 1972ل4. ٤٤-سەرجەم-گۆران ل83. ٤٥-رۆژنامەی برایی ژ201 ، سالی 1967لەبارەی گۆران لە کۆمۆنستییەوە بۆ نەتەوەیی. ٤٦-شۆڕشەکانی کوردل127. ٤٧-مەبەست لەپێشوازییەکانی سلێمانییە لە جەنازەی مستەفا خۆشناو و محەمەد قودسی و هەڵچونی ئەو شارە قارەمانە لە18تا23ی حوزەران، بەتایبەتی شاعیرەکان بێ کەس و پیرەمێردو هەردی و کامەران و ع ح ب. ٤٨-ئەدمۆنز کە راوێژکاری وەزارەتی ناوخۆبو لەعیراق، رێگەی لە شێخ مەحمود گرتبو لەداریکەلیەوە بچێ بۆ سلێمانی. هەر ئەویش گۆرانی کردبو بەبەڕیوەبەری ئیستگەی فەلەستین. بڕوانە رۆژنامەی برایەتی ژ13-17/8/1972ل4 یاداشتی رەفیق چالاک کە ئەویش لەو ئیستگەیەبو. ٤٩-سەرجەم گۆران ل547. ٥٠-حسین علی شانوف ل79و80. ٥١-شۆڕشەکانیکورد ل116و129. ٥٢-1948و1954 سلێمانی بەشداریی هەڵبژاردنیکرد بە پێچەوانەی 1930یەوە. ٥٣-مارف بەرزنجی لەنوسینێکا بۆ مارف خەزنەدار: ساڵی 1954لەنوێنەرانی بەرەی نیشتمانیبوم لەسلێمانی من و ئیبراهیم ئەحمەد بەرامبەر نوێنەرەکانی حکومەت علی کمال و ماجد مستەفا وەستاین کە ئێمە نزیکەی 2000 دەنگمان هەبو لەناو شارا، ئەوان زۆرەکەیان 117بو بەڵام بەدزی ناوچەکانی دەرەوەی شار، میری پڕیکردوەبۆیان. پێش هەڵبژاردن بریاری تەوقیفمان دەرکرا. ئیبراهیم ئەحمەد گیراو من بەردەسنەکەوتم-دەفتەری کوردەواری ژ3مایسی1970ل.157 ٥٤،٥٥،٥٦،٥٧-شۆڕشەکانی کورد-ل126،127،130،131. ٥٨-ئاگرو ژیلەل3 ٥٩-سەرجەم گۆران ل352–جەمال بابان، گۆڤاری هیوا ژ5 ل 83 -ئەحمەد هەناری- دوارۆژی دەهاک 1960 -کامەران موکری -کاوەی ئاسنگەر شانۆیی، چاپنەکراوە 1959 خرایە سەر شانۆ لە سلێمانی -ئەمین میرزا کەریم، داسەکەی شاسوار، شانۆیی 1971ل83 شێرکۆ بێ کەس کاوەی ئاسنگەر شانۆیی بەهۆنراوە چاپی 1971. ٦٠-چیم دی- بەرگی سێیەم ل50تا95. -شۆڕسەکانی کورد- ل114تا141. ٦١-ر.هاوکاری ژ. تایبەت-1/1/1972ل26. ٦٢-شۆڕشەکانی کوردل125،127. ٦٣-دیوانی بێ کەس ل58 ٦٤-دەرەبەگی-ساڵح هەژار 1959. ٦٥-شۆڕشەکانی کوردل114. ٦٦-جەعفەر عەسکەری لەو دەمەدا جێگری سەرەک وەزیران و وەزیری بەرگریی عیراقبو- شۆڕشەکاکی کوردل120. ٦٧-میجەر یانغ وەکیلی مەندوبی سامیبو لە بەغدا –شۆڕشەکانی کوردل121. ٦٨و٦٩-شۆڕشەکانی کوردل92،93،121. ٧٠-سەرجەم گۆرانل311. ٧١-الواقعیە ل142 - شانوف ل78 –غەفور مرزا کەریم، هاوکاری ژ283 س1975ل3 -گۆڤاری بەیان ژ29س1975ل6 –شێرکۆ بێ کەس رۆشنبیری نوێ ژ64س1978ل65. ٧٢-ئاگرو ژیلەل7. ٧٣-قالت لی السمراء، اول دیوان شعر قبانی 1944 ٧٤-قصتى مع الشعر- قبانى 1973ص 88ز89ز90 ٧٥-دیوانی مەحوی 1977 ل149 ٧٦-رۆشنبیر ژ64 ل65، 77،78 ٧٧،٧٨-دیوانی نازەنین 1958 ل : و،ه،ل،ز- ل٨ ٧٩-دیوانی پیرەمێرد 1970ل83 ٨٠-گۆڤاری بەیان ژ2، 1970 ل3 ٨١-الواقعیە ل11 ٨٢-مەبەست لە الواقعیە فی الادب الکردی 1967چاپکراوە بەڵام گۆران 1961کۆچی دواییکردوە، 6 ساڵ جیاوازە. واتا دوای ئەو کۆچە چاپکراوە ٨٣-مەبەست لێدوانەکەی گۆرانە لە گۆڤاری بەیان 1970بڵاوکراوەتەوەبەڵام تا ئەمڕۆ دوکتۆر ئەو رستەیەی گۆرانی هەڵنەسەنگانوە کە ئەیتوانی دەسنیشانیبکا. ٨٤-هوامش علی دفتر النکسە- نزار 1967 ٨٥-قصتی مع الشعر-نزار ل273، 240 ٨٦-سەرجەم گۆران ل4. ٨٧-گۆڤاری بەیان ژ2 س1970 ل3. ٨٨-گۆڤاری هیوا ژ1 س3 تشرینی دوەم 1959ل9،10. ٨٩-سەرجەم گۆران ل4. ٩٠-ژین ژ1404 ئابی 1958. ٩١-کاروانی شێعری نوێ کاکەی فەلاح1978 ل73. ٩٢-سەرجەم گۆران ل316. ٩٣-گۆڤاری هیوا ژ2 س3 ئابی 1958 ل89-95. هەروەها هیوا ژ3 س3 ئەیلول 1958 ل29-36. ٩٤-ژین ژ1410، 25/9/1958 ل5. ٩٥-ژین ژ1408 س11/9/1958 ل2. ٩٦-رۆژنامەی پێشکەوتن ژ109 س1960 ل2. ئەوانەی داوایانکردبو: شێخ محەمەدی خاڵ، شاکیر فەتاح، ئەحمەد هەردی، کامەران موکری، رەمزی مەعروف، موحەرەم محەمەد ئەمین، حەسیبە محەمەد، حسەین رەشوانی، ساڵح یوسفی، ئەنوەر مائی، بورهان قانیع، رۆستەم نافیع فەتاح، محەمەد تۆفیق وردی، محەمەد مستەفا کوردی، محەمەد حەسەن برزو. ٩٧-گۆڤاری رۆژی نوێ ژ1 س1 نیسان 1961 ل46. ٩٨-کوردایەتی زەردەشت 1960 ل 7،8. ٩٩-مجلە فکاهە 1963 ل19. وێنەیەکی تیایە خرۆشۆف، شێخ لەتیف، گۆران، ناجی یوسف، ثمینە ناجی یوسف دەرئەکەون. ١٠٠-اعادە التوازن الی المیزان المختل– مسعود محەمەد 1977ل62،63. ١٠١-گۆڤاری هیوا ژ5 س3 1960ل18. ١٠٢-وانەیەک ................. وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە کامیل ژیر بەڵگەنەویستە کە بازاڕی هۆنراوە لەم سەردەمەدا، روی لەنوشوستییە، هۆکاری ئەوش ئەگەڕێتەوە بۆ چەند خاڵێ. لەوانە: 1-پاڵەپەستۆی تەکنەلۆجیا- ئێستا هەرلەتەمەنی چوار ساڵییەەوە، یارییە ئەلەکترۆنییەکان ئەخرێنە بەردەم مناڵ. لەگەڵ گەورەبونیا: مۆبایل، ئایفۆن، ئایپاد، کۆمپیوتەر، تی ڤی و داهێنراوەکانیترئەبنە خولیای مرۆڤ لەمناڵییەوە تا پیری، بەجۆرێ کە کاتی نەمێنی بۆ توخمە وێژەییەکان بە هۆنراوەشەوە. خۆ یارییەکانی تۆپێن، ملیاران خەڵکبەلای خۆیانا رائەکێشن و کاتیان ئەبەن. 2-باری ئابوری و فەنتازیاکان- کە تائەبێ سەختترو زیاترئەبن بەجۆرێ خەڵکی لە کۆششی دابینکردنیاندان و نایانپەرژێتە سەر بابەتە وێژەییەکان. 3-خراپبونی جۆرێتیی هۆنراوە خۆی- بەرامبەر شاڵاوی ئەو دو هۆکارەی سەرەوە، ئەبو جۆرێتی هۆنراوە باشتر بکرایە تا بیتوانیایە بەرەنگاری ئەو شاڵاوەببێتەوە، کەچی بەپێچەوانەوە، زوربەی جۆری هۆنراوەی ئەم سەردەمە، لەخراپەوە بەرەو خراپترئەچێ! وەک لەم بابەتانەی خوارەوەدا تیشکیان ئەخەینەسەر: هۆنراوەو کێش (وزن) یەکێ لەو هۆیانەی هۆنراوە بەرەو نوشوستیئەبا، وازهێنانە لەکێش. کێش لەهۆنراوەدا ترازوە. بەهۆی ئەو ترازوەوە، هۆنراوە لە لەنگی رزگاریئەبێ. ئەشتوانین کێش بەدەستور ناوبنێین بۆ هۆنراوە. بەبێ ئەو دەستورە، هۆنراوە ئەبێتە ئاژاوەو ئاوازی خۆشی تیانامێنێ و ناساز دێتە گوێ و لەجیاتی خۆشی و هەژاندن، گرژی و بێزاریمان تیا دروستئەکا! جۆرەکانی کێش لەهۆنراوەی کوردیا، کێشی پەنجە یا بڕگەو کێشی عەروزە. بەڵام ئەمڕۆ هەندێ لەوانەی هۆنراوە ئەنوسن، بەناوی گۆڕانکارییەوە، وازیان لە کێش هێناوە! کەلەڕاستیا ئەوە گۆڕانکاری و بۆپێشەوەچوننیە. وازهێنان لەکێشی هۆنراوە وەک وازهێنانە لە ترپە (ایقاع) لەمۆزیکا کەبەوە ئەبێتە مۆزیکێکی ناخۆش و ناساز دێتە بەرگوێ. هۆنراوەش هەروایە. هەندێ ئەڵێن، کێش و سەروا، کۆت و زنجیرن بۆ هۆنراوە! ئەگەر لابران، هۆنیار(شاعیر) ئازادئەبێ و دەستی کراوەترئەبێ وهۆنراوە زیاتر ئەڵێ و هۆنراوە پێشترئەکەوێ!. کەچی ئێمە تائێستا هۆنراوەی کام هۆنیارەی ئەڵێن باڵادەستە لەهۆنراوەی بێکێشا، نەدیوە کەبەپەرێزی هۆنراوەیەکی کێشداری ئەو هۆنیارە خۆی یاهۆنیارێکیتری هاوشانی خۆیا بڕوا ئەگەر بەهرەمەندبن لەهۆنراوەدا. کێش و سەروا، کۆت و زنجیرنین. دو پێویستین هۆنراوە خۆش و جوانئەکەن. بازنگ و پاوانەی زێڕن بۆ هۆنراوە. بەڵام ئایا کێش و سەرواش وەک هەر بوەیەکیتر لەگۆڕانکاری (تطور)دا نابن؟بێگۆمان با. بەڵام گۆڕانکاری هەرگیز ئەوەنیە واز لەو دو رەگەزە رەسەنەی هۆنراوە بێنین. ئەگەر دەستورێ بۆ وڵات کۆن و خراپبو، چار ئەوەنیە واز لەدەستور بهێنرێ و ئاژاوەو پاشاگەردانی بەرپاببێ! چار ئەوەیە ئەو دەستورە هەمواربکرێ یا بگۆڕرێ بە دەستورێکی باشتر. وازهێنان لەو دو رەگەزە، وەک وازهێنانی ئەندیازارە لە راستەو پەرگاڵ و مەترەو تەنیا بەهەڵسەنگاندنی چاو نەخشە بکێشێ! راستە ئەگەر هۆنیار وازی لەکێش و سەروا هێنا، ئەتوانێ هۆنراوەی زیاتر بڵێ. بەڵام ئەوسا وەک ئەو بەنایەی لێدێ کە بەبێ تەناف و شاوڵ و ترازو، لەجیاتی 2 مەتر دیوار، 4 مەتر هەڵئەسێنێ، بەڵام دیوارێکی لارو خواروخێچ! کەواتە گرنگ چەندێتینیە، گرنگ چونێتییە. ئێمەش هۆنیاری ئەوتۆمان هەبوە، لەجیاتی دیوانێک، دە دوازدە دیوانی بێکێش و سەروای رەشکردۆتەوە، بەڵام کە دەرئەکەوت، ئەوانەی چێژ لەهۆنراوە وەرئەگرن، کەناڵی تەلەفیزیۆنەکەیان ئەگۆڕی!! یەکەم مەرجێ کە (کۆلڕچ 1771-1834) دایئەنێ بۆ بڵیمەتی ئەو کەسەی بە هۆنیارێتی لەدایکئەبێ، (هەستکردن بە خۆشیی مۆزیکی هۆنراوەکەیەتی١ هەروەها مۆزیکی هۆنراوە بریتییە لەکێش و رێکخستنی دەنگەکان و مۆزیکی هۆنراوە ئەبێتە فراوانکردنی واتاکەی٢. رەخنەگرانیش گەیشتونەتە ئەوەی ئاوازو مۆزیک رۆڵێکی گەورەو کاریگەر ئەگێڕن بۆ فراوانبونی واتای هۆنراوە٣). ئەی گۆڕانکاریی کێش؟ ئەبێ دان بەوەدابنێین کە ئەوانەی وازیان لەکێشهێناوە، هەمویان لەبێدەسەڵاتییانەوە نیە لەکێشا. تیایانا هەبوە خەڵەتاوی چەمکی گۆڕانکاری (تطور)ەکەیەو وائەزانێ گۆڕانکاری لەهۆنراوەدا واز‌هێنانە لەکێش! تیایشیانا هەیە، بوە بەوشەی کۆتوزنجیرەکەوە! هەشبو وەڕسبو لەو کێشە دەقگرتوانەی ساڵەهای ساڵبو هۆنراوەی لەسەرئەوترا، ئا لێرەدا پێویستیی گۆڕانکارییەکە دروستبو. ژمارەیەک لە هۆنیارانی کورد وازیان لەکێشی عەروز هێناو پەنایان بۆ کێشی بڕگەبرد.ئەم کێشەش بەشێوە ساکارەکەیەوە نەوەستا، ئەوەبو سەرەتا هۆنراوەکانی شێوەزاری هەورامان و هۆنراوەکانی یەکەم قۆناغی گواستنەوە لەعەروزەوە بۆ بڕگە، سەرتاسەری هۆنراوەکە لەسەر یەک کێشی بڕگە ئەهاتەخوارێ. واتا ئەگەر کێشی دێڕی یەکەم 10 بڕگەییبوایە، هەمو هۆنراوەکە بە 10 بڕگەیی ئەهاتەخوارێ وەک هۆنراوەکانی مەولەوی. دوایی وایلێهات کە بگونجێ کێشی دێڕێک بۆنمونە 4 بڕگەبێ، دێڕەکەی دوای ئەو چەندجارەی 4 بڕگەبێ وەک: من هەمیشە 4بڕگە وەکو لێمبوبێتە پیشە 8بڕگە لەناو کاتا، لەناو شوێنا 8بڕگە نەتەوەکەم 4بڕگە رەچاو ئەکەم٤ 4بڕگە. یا: ئێستا ئەوان بەهەرجا بێگانەن 11بڕگە ئەمانەی خۆمان کە مشتۆی هەمانەن11بڕگە بەڵێ مەڕە لاتەکان 7بڕگە لێناگەڕێن، رێنمان 5 7بڕگە ئیتر بەوجۆرە ئەگونجێ هەر دو دێڕەو لەسەر کێشێبێ. ئنجا ئەوە من نەک هەر لەکێشی بڕگەدا کردومە، بەڵکو لەکێشی عەروزیشا ئەو گۆڕانکارییەم کردوە. لەهۆنراوەی نیگای دیلا بۆنمونە وتومە: لەشەرمی ئەفسونی لێوی پڕو پڕخوێن و پاراوی لەترسی ونبونی کێویدڵی نامۆ لەدو چاوی ب-ب- -ب-ب ب ب - - ب - - - مەفاعیلون فاعیلاتو فەعەلاتون مەفاعیلن نیگای دیلی پەشۆکاو لەسەر هێڵی قژی خاو ب - - ب ب-- مفاعیلو فەعولان لەبەرزەوە راماخزا بۆڕانی بەلەرزەوە داما رژا دۆڕانی6 ب – ب ب - - ب - - - - مەفاعیلە موستەفعیلن مەفعولن ئەم دەرچون و خۆڕزگارکردنانە لەکێشە دەقگرتوە کۆنەکان، یا بڵێین ئەم تازەکارییانە لە کێشا، مەیدانێکی فراوان بۆ هۆنیار دروستئەکا کەبەئارەزوی خۆی یاری و ئاڵوگۆڕ بەکێشەکان بکا بەبێئەوەی مۆزیکی هۆنراوەکە تێکبچێ. ئەمەش ئەبێتە هۆی ئەوەی هۆنیار دانەمێنێ بۆ واتا لەپێناوی کێشا. ئیتر دوای ئەمانە ئەگەر هۆنیارێ هەر دەسەڵاتی بەسەر هۆنراوەی کێشدارا نەبێ، ئەوا با واز لەهۆنراوە بێنێ و روبکاتە بوارێکیتر کەلەگەڵ تواناو بەهرەیا بگونجێ. چونکە ئەو کەسە بەهرەی هۆنراوەی تیانییە. هەندێ ئەڵێن ئێمە هەرچەن هۆنراوەکانمان کێشی تیانییە، بەڵام ترپە (ایقاع) ی تیایە! هەشە وشەی کێش و وشەی ترپە وەک دو وشەی هاو واتا بەکارناهێنێ، کە لەڕاستیا کێش و ترپە هەر یەک ئەنجام ئەدەن لەهۆنراوەدا. کێش زاراوەیەکی هۆنراوانەیە، ترپە زاراوەیەکی مۆزیکانەیە. فارابی (874-950ز) لە پەرتوکی مۆزیکی گەورەدا، ژمارەیەکی زۆر زاراوەی عەروزی بەکارئەهێنێ بۆپێناسەی جۆرەها ترپەی مۆزیکی سەردەمی خۆی. خەلیلی فەراهیدی718-786 زانستی عەروزی لەسەر ترپە داناوە. کاتێ بەبازاڕی مزگەرەکانا هاتوچۆی ئەکرد، گوێی لە چەکوشکاریی مزگەرەکانبو بەرێکوپێکی و لەسەر ترپەیەکی یەکسان: (تەتە تم، تەتە تم، تەتە تم) ئەوێش لەبەرخۆیەوە بەهەمان ترپە ئەیوتەوە: (فەعەلەن، فەعەلەن، فەعەلەن) ئنجا زەردەخەنەیەک گرتی و وتی کەواتە وشەی (فەعەلە) ئەگونجێ ببێتە بنچینەی هەمو ئاوازەکانی هۆنراوەو لەسەر ئەم بنەمایە کێشەکانی هۆنراوەی داناو هەر ئاوازیکی بە دەریایەک دانا ٧ خەلیلی فەراهیدی(تەتەتم)ی گۆڕی بۆ (فەعەلەن) بۆئەوەی یارمەتیی قوتابیانبدا کەلەترپە بگەن. هەروەها زانای فەرەنسی (ئیم پاری) دەستورێکی وەک ئەوەی خەلیلی دانا لەبابەت گۆڕینی ترپەی مۆزیکەوە بۆ بڕگەدەنگی زمان. خەلیل هەنگاوەکانی لەسەر فەعەلە پیشاندا، باری فەرەنسی(یەکە)ی دەنگەکانی بە (تا-پا-تا-تی) پیشاندا. بەوجۆرە ئەتوانرێ هەر نۆتەیەکی مۆزیکی بگۆڕری بۆ دەنگیی زمان لەناو ئەو یەکەیەدا.بەو پێیە‌، بۆ نموونه‌ نۆته‌ی به‌پێی رێبازه‌كه‌ی باری ئه‌بێ به‌ (Taa – tii) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (Ta – pa – tii) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (Ta- ti – pi) و... هتد. ئنجا به‌ هه‌مان رێگه‌ ئه‌توانین نۆته‌ی مۆسیقا بگۆڕین بۆ هه‌نگاو (تفعیله‌) كانی خه‌لیل. بۆ نموونه‌نۆتەی ئه‌بێ به‌ (فاعِلُ) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (مفعول) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (فَعَلَنٌ) و. .. هتد. ئیتر به‌و جۆره‌ ئه‌توانرێ ده‌ریاكانی هۆنراوه‌ به‌ نۆته‌ی مۆزیك بنوسرێ8. کەواتە ترپەو کێش لەهۆنراوەدا، دو توخمی جیاوازنین. هۆنراوە، کەکێشینەبو، واتا ترپەشی نیە، کە ترپەی نەبو، واتا کێشی نیە. هۆنراوەو سەروا (قافيه) پێشتر وتمان یەکێ لەهۆکانی نوشوستیی هۆنراوە، وازهێنانە لەکێش. دێینە سەر رەگەزێکیتری هۆنراوەو ئەڵێین: وازهێنان لە سەرواش، هۆیەکیترە بۆ هەمان نوشوستی. دان بەوەشا ئەنێین کە دەقگرتنی سەرواش لەهۆنراوەی ستونیا، ساڵەهای ساڵ وەک خۆی مایەوەو گۆڕانکاریی بەسەرانەهات، بەتایبەتی لەهۆنراوەی عەرەبی و هۆنراوەی دەقگرتوی کوردیا. ئەمە وایکرد کە ژمارەیەک لەهۆنیاران و هۆنراوە دۆستانیش بێزارببن لەو جۆرە هۆنراوەیە. ئنجا وەکو هەمو کارێک کاردانەوەی خۆی هەیە، کاردانەوەی ئەو دەقگرتنە دورودرێژەو ئەو بێزاربونە، ئەوەنە بەهێزبو، دەنگی وازهێنان لە سەروا، بەرزبوەوە! لەعێراق، بۆیەکەمجار، جەمیل سدقی زەهاوی (1863-1936) رۆژی 25/5/1925 باسێکی بەناونیشانی (هۆنراوەی ئازاد-مورسەل) لەرۆژنامەی السیاسەدا نوسی. هەندێ رەخنەیانلێگرت و ئەویش لەرۆژنامەی العالم العربیا 11/6/1925 وەڵامیدانەوە. کورتەی راکانی زەهاوی بریتیبو لەوە کە سەروا کۆتێکی قورسە لەدەست و ملی هۆنراوەی عەرەبیداو بەدەستییەوە ئەناڵێنێ و ناتوانێ بەسەربەستییەوە هۆنراوەکەی بڵێ، سەروا تەرخانناکرێ بۆ واتا، بەڵکو واتا ئەکرێتە قوربانی سەروا. سەروا بوە هۆی دەرنەکەوتنی هۆنراوەچیرۆک لەناو عەرەباو بوەهۆیئەوەی هۆنراوەی عەرەبی دوابکەوێ لەچاو هۆنراوەی رۆژئاواییاو وایکردوە داهێنان کەمبێتەوە. ئەگەر سەروامان پشتگوێخست و گوێ بەهۆنراوەی ئازاد ئاشنابو، کەئەمەیان زیاتر بایەخ بەجوانیگەیاندنی واتاکانئەدا، ئەوا ئەوسا هۆنراوە ئەکەوێتە جموجوڵ و چالاکئەبێ و وەکو هەربەشێکیتری هونەرەجوانەکان پێشئەکەوێ. هەروەها زەهاوە لەبارەی سەرواخوازییەوە ئەڵێ: کارێکە بەئاسانی نایەتەدەس، تەنیا بۆئەو کەسانە نەبێ کە فەرهەنگەکانی وشەیان ئەمسەر تا ئەوسەر پشکنیبێ تا بتوانن ئەو وشەیەی ئەیانەوێ، دەستیان بکەوێ و مرازی خۆیانی پێ جیبەجێبکەن. لەم کارەشا پەنائەبەنە بەر وشەی پشتگوێخراویش!. بەرامبەر ئەم رایانەی زەهاوی، هەر لەکاتی خۆیا گەلێ رەخنە نوسرا. لەوانە محەمەمەد بەهجەت ئەسەری (1904-1996)رای وابو کەسەروا یەکێکە لەکۆڵەکەکانی هۆنراوەو بەنەمانی ئەو کۆڵەکەیە زۆر کەسی بێدەسەڵات زەفەر بەهۆنراوەئەبەن و هەر کەس بێ و وشە ریزکا ئەبێتە هۆنیار! بەلایەوەوابو ئەوکەسانەی بەسەر سەروادا زاڵنین، بە هۆنیاری لاوازو بێدەسەڵات دائەنرێن. چونکە ئەگەر(واتا گیانی هۆنراوەبێ ئەوا سەروا جەستەکەیەتی). پەیوەندیی نێوان ئەم دوانەش وکو پەیوەندیی گیان و جەستەیە کە هیچیان بەبێ ئەوەکەیتر هەڵناکەن. ئەوانە بۆیە سەروایان لاگرانە، چونکە وشە بەدەستیانەوە نایەت و واتاش لێیان گیرو یاخییە٩. ئێستا دوای تێپەڕبونی ئەم هەمو ساڵە بەسەر ئەو مشتومڕەدا، ئەگەر بەچاوێکی لانەگیرەوە سەیری ئەو رایانە بکەین، ئەبینین هەردولایان تاڕادەیەک راستبون . زەهاوی سکاڵای لەدەس سەروابوبەو سیستمەی ئەوسایەوە کە ئەوەندە کۆن و دەقگرتوبو، لەبەرچاو کەوتبو. هۆنیاری زۆر سەرکەوتوش نەبوایە، واتای ئەکرد بەقوربانی سەروا. ئەوجۆرە سەروایەی هۆنراوەی ستونی، کۆتێبو لە ملی هۆنراوەدا. رەخنەگران لە راکانی زەهاویش، لەسەر رەوابون و ئێستە بەچاوی خۆمان ئەبینین کەچۆن بەنەمانی کۆڵەکەی سەروا لای هەندێ، زۆرکەسی بێدەسەڵات زەفەریان بەهۆنراوەبردوەو هەرکەس دێ و وشە ریزئەکاو ناویئەنێ هۆنراوەو هۆنراوەی پێلەکەدارئەکا! زەهاوی دەردەکەی دۆزیبوەوە. راستە هۆنراوەیەکی سەد سەدو پەنجا دێڕی کەهەمو سەرواکانی وەکیەکبن، هۆنیار شپرزەئەکا. ئەو جۆرە هۆنراوەیەش لەبەرچاوکەوتبو. خۆی ژیان هەروایە. هەر شتێ زۆر مایەوە لەقاڵبێکا یا لەسەر یەک سیستەم، لەبەرچاو ئەکەوێ و مرۆڤ ئارەزوی گۆڕینیئەکا. بەڵام چارەسەرییەکەی زەهاوی کەبریتیبو لەوازهێنان لەسەروا، لەجێگەی خۆیانەبو. سەروا خۆیلەخۆیا توخمێکی ناشیریننیە لەهۆنراوەدا. سەروا وەک د. ئەنیس ئەڵێ: (توخمێکە لە توخمەکانی بینای هۆنراوە. سەروا نرخێکی مۆزیکیی هەیە کە ژمارەیەک دەنگ دوبارەئەبێتەوە لەکۆتایی دێڕەکانی هۆنراوەدا. ئەو دوبارەبونەوەیەش بەشێکی گرنگ دروستئەکا لەمۆزیکی هۆنراوە. سەروا وەک نێوەندە مۆزیکییەکانە کە گوێگر چاوەڕوانی دوبارەبونەوەیان ئەکاو چێژێ وەرئەگرێ لەو دوبارەبونەوانە کەلەپەردەی گوێ ئەدا لە ماوە کاتییە رێکوپێکەکانا١٠) چارەسەرکردنی ئەو دەردەی زەهاوی هەستیپێکردبو، بەوە ناکرێ واز لەسەروا بهێنرێ بەجارێ. چارەسەری راست ئەوەیە کە گۆڕانکاری لە سەروا خۆیا بکرێ. کۆڵەکەی خانویەک ئەگەر کۆنبو و شکستیهێنا، بەوە چارەسەرناکرێ کە کۆڵەکەکە فڕێدەیت و خانوەکە بێ کۆڵەکە بمێنێتەوە! چار ئەوەیە بیگۆڕی بە جۆرێکی باشتر. لەم بۆچونەوە، چارەسەرەکە بەوەکرا کە برەو بەهۆنراوەی جوت سەروا درا و دواییش سەروای جۆراوجۆر هاتەئاراوە کەپاشتر رونیئەکەینەوە. هۆنیارانی کورد، پێش زەهاوی هەستیان بەو بارە خراپەی سەروا کردبو کە هۆنراوەی ستونیی پێکئەهێناو پەنایانبردبوە بەر هۆنراوەی جوت سەروا. بێسارانی 1641-1702 و ئەحمەدی خانی 1650-1706 و مەولەوی 1806-1882 و مەلای جەباری 1806-1876 و حاجی قادری کۆیی 1815-1892 و گەلێکیتر هۆنراوەی جوت سەروایان وتوە١١و بەوە گۆڕانکارییەکیان بە سەروا داوەو وایانکردوە کە یەک توخم سەروا نەبێتە هۆی چاوتێربون و گوێپڕبون و وەڕسبون. وایانکرد کە واتا نەبێتە قوربانی سەروا. هۆنیار هەرچەن دەسکورت و لاوازبێ، ئەتوانێ لەناو هەزاران وشەی زمانەکەیا، دو دێڕ بەیەک سەروا بڵێ بەبێئەوەی پەنابەرێتە بەر وشەی سواو. خۆئەگەر کەسێ ئەوەشی لەبارانەبێ ، ئەوا بێگومان هەر هۆنیارنیە. بنەمایەکی گشتیی یاسایی هەیە ئەڵێ: ئەگەر قەدەغەکەر نەما قەدەغەکراو ئەگەڕێتەوە. کەسەرواش بەوجۆرە ئاسانکراو نەبوە هۆی ئەو گیروگرفتانەی زەهاوی و لایەنگرانی لێیئەترسان، ئیتر بۆچی ئەبێ گوێچکە لەو ئاهەنگە خۆشەی سەروا بێبەشبێ !؟ ئێمە لەهۆنراوەی کۆنی یەک سەروای ستونی و لەهۆنراوەی تازەی جوت سەروای ناستونیا، هەزاران شاکارە هۆنراوە بەدیئەکەین، کەچی لەهۆنراوەی بێ سەرواو بێ کێشا، وێنەی ئەو جۆرە شاکارانە بەدیناکەین. لێرەدا چەن پرسیارێ هەیە : ئایاهۆنیار هۆنراوە بۆخۆی ئەڵێ یا بۆ جەماوەر؟ ئایا جەماوەری هۆنراوەدۆست، هۆنراوەی چاک و جوان و خۆشی ئەوێ،یاهۆنراوەی زۆرو بۆر؟ ئایا ئەو جەماوەرە دەربەستی ئەوەیە هۆنیار بۆ سەروا، یا کێش دائەمێنێ یا نا؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە رون و ئاشکران. فەردریک ئەڵێ: (چاکترین تیۆری هونەر مێژوەکەیەتی)١٢ هەروەها ئۆگست فیلهیلم شلیگڵ ئەڵێ: (روانگەی مێژویی رابەری رەخنەی وێژەییە.. هەمو بەرهەمێکی وێژەیی، هەرچەن سەربەخۆو یەکگرتوبێ، ئەبێ لەڕێگای پەیوەندیی بەو بەرهەمانەی لەپێش خۆی و لەدوای خۆیا هاتون، سەیر بکرێ)١٣. دە ئێمە ئەگەر سەیری ئەو هۆنراوانە بکەین کە سەروایاننیە لەدوای وتارەکەی زەهاوییەوە هەتا ئەمڕۆ، نابینین کە واتای ئەو هۆنراوانە زیاترو بەرزتربن لەواتای هۆنراوە سەروادارەکانی یەک سەرواو جوت سەروا. هۆنراوە چیرۆکیش پەیدانەبو لەناویانا وەک زەهاوی ئەیویست! ئەو هۆنراوانەش نەک پێش هۆنراوەی رۆژئاوایی نەکەوتن، بەڵکو هۆنراوە کۆنەکانی خۆشمانیان نەگرتەوە، داهێنانیش زیاترنەبو!. لەلایەکیتریشەوە پێشبینییەکانی رەخنەگران لەزەهاوی، هاتنەدی و زۆر کەسی بێدەسەڵات ئەمڕۆ زەفەریان بەهۆنراوەبردوەو لاپەڕەی گۆڤارو رۆژنامەکانی ئەم رۆژانە، بەڵگەی ئەم راستییەن. بەپێچەوانەوە، ئەوانەی گۆڕانکارییاندا بەسەروا، هەر لەبێسارانییەوە تا حاجی کۆیی، هەر لە پیرەمێردەوە تا گۆران و ژمارەیەک لە هۆنیارانی ئەمڕۆ، گەشەو پێشکەوتنێکی زۆریانداوە بەهۆنراوەو واتایان بەرزکردۆتەوەو داهێنانیان بەدیهێناوە. بەلای منەوە هۆی دیاردەی وازهێنان لە سەروا بەگشتی و لە کێش و واتای رون بەتایبەتی، ئەگەڕێتەوە بۆئەم خاڵانە: 1-چاولێکردنێکی درەنگ وەختەی کوێرانەی قوتابخانەکانی رۆژئاوای وەک مۆدێڕنیزم و سریالیزم و ئایندەنیزم و...هتد 2-کاردانەوەی هۆنراوەی ستونی. 3-ناوبردنی کێش وسەروا بە کۆت و زنجیربەهەڵە، یابۆ مەبەستێ لەلایەن هەندێکەوە! کەلەڕاستیا ئەو دو توخمە دو کۆڵەکەی هۆنراوەن. 4-پەیدابونی ژمارەیەک نیمچە خوێندەواری نەشارەزا لەهونەری هۆنراوەدا کە سواری هۆنراوەبون! 5-بەخشینی پاداشت و خۆخۆیەتی و هۆکاری سیاسی و پارتایەتی! وەک بینیمان چۆن وڕێنەکارێکیان لێکردین بە بلیمەت و هۆنیاری گەورە!!. 6-نەبونی رەخنەسازی نەترس و بێلایەن، یادەگمەن. ئەوەش مەیدانەکەی چۆڵکردوە بۆ رمبازێنی وشتر لەجێی ئەسپی رەسەن! تازەکاری، ئەگەر نەبونی کێش و سەروابێ، ئەوا لەدێرزەمانەوە ئاوێستاو لاوک و حەیرانمان هەیە! یا ئەگەر ئەوەبێ کە حسەین عارف ئەڵێ (کامەران و وەشتی و ژیر هەندێ هەوڵدانیانهەیە لەوبارەیەوە)١٤ئەوا من بەشبەحاڵی خۆم ئەوانەی ئەو مەبەستێتی کە وازهێنانبون لە کێش و سەروا، هەر زو وازم لێهێنان و بە پەخشان ئەژمارم کردن. کامەرانیش لێی پاشگەزبوەوەو وەشتیش لەمەیدانی هۆنراوە کشایەوە. نمونەکانی سەروا 1-نمونەی هۆنراوەی جوت سەروا کەهەر دو دێڕەو سەروایەکیان هەیەو دو دێڕەکەش هاوتەریبن بۆیەکتری. واتا لەژمارەیبڕگەدا یەکسانن کە ئەوەش ئەبێتە هۆی ئەوەی ئاهەنگی سەروا لەماوە کاتییەکی یەکسانا ببیسترێ بەوەی ژمارەی بڕگەی هەمو دێڕەکان ئەوەندەی یەکبن وەک: کوردستانم فراوانە بوکی رازاوەی جیهانە پەیمانە دوا تنۆکی خوێن لێرەبێ یاخو لە هەر شوێن بە قوربانی ئەوی ئەکەم بۆ ئەو ئەژیم، سامانەکەم لەگەڵ گۆشت و ئێسکی لەشم بۆ ئەوەو خۆم لێی بێبەشم 2-مەرج نیە لەماوە کاتییەکی یەکساندا، سەرواکە دوبارە ببێتەوە، واتا ژمارەی بڕگەی دێڕەکان ئەوەندەی یەکنین: ئێمە رۆڵەی بیری تازەی رابەرین ئێمە کوردی جەربەزەی تێکۆشەرین بۆ وڵات و سەربەخۆیی و ژینی شاد خوێن ئەڕێژین لەش ئەنێژین ئەفسەرین نیشتمان، نیشتمان ئێمە بۆتۆ سوپەرین لەم نمونەیەدا ئەگەر سەرنج بدەین ئەبینین سەروای (ە رین) لەدێڕی یەکەم و دوەمدا دوای 11 بڕگە دوبارەبۆتەوە. لە دێڕی 3تا6 دوای 13 بڕگە.لە دێڕەکانی یەک تا پێنج دوای 22 بڕگە دوبارەبۆتەوە. دو دێڕی چوارەم و پێجەم، سەروای سەربەخۆی خۆیان هەیە . 3-جۆرێکیتر، هەر چەندێڕێکی هۆنراوەکەو یەک سەروا: نەرێتی ئەم چەرخە وایە هەر هێزە خەڵکی لەدوای هێز شكۆیە، هێز پەنایە هێز تەخت و تاجی پاشایە * کە بازوی هێز ئێسکی رزا پێ، لەبەرزی هەڵنوت، خزا لای برای خۆت، لای برازا ئەبی بە جرجی بێ رەزا جێگەی پلار، جێگەی نزا ... یا: وێرانەشارێ دەسی نەیارێ ستونی شکان، بو بە کالاوە دڵی من، یارێ هێنایەخوارێ دیواری ڕمان، نایە پەناوە یەکەم و سێیەم هاوسەروان، دوەم و چوارەم هاوسەروان ... نمونەیەکیتر: کچۆڵەیەک سێ و چوار ساڵە ئەمداتە بەر نیگای چاوی زەردەی خونچەی لێوی تادێ ئەکرێتەوەو گەشتر ئەبێ سەرەتا ئەموت مناڵە نەمئەپرسی چیە ناوی گەلێ نمونەی تری سەرواهەیە کە من لەهۆنراوەکانما لەسەریان رۆیشتوم جگە لەو نمونانەی سەرەوە. جا نەک هەر من، زۆرێ لە هۆنیارە بەڕێزەکانیتریش بەوجۆرە گۆڕانیان لە سەروادا کردوە. ئەوەشمان لەیادنەچێ کە سەروا دەوری رێکخستن (تنظيم)یش ئەبینێ. واتا سەروا کاتێ کۆتایی بە دێڕە هۆنراوە یا پارچە هۆنراوە ئەهێنێ، ئەم مەبەستانەش ئەنجام ئەدا: ١-پشویەک بەگوێگر، یا خوێنەرەوە ئەدا. ٢-ئاوازی هۆنراوە لە دێڕێکەوە بۆ دێڕێکیتر ئەگۆڕێ. ٣-نیمچە سەربەخۆییەک ئەدا بە دێڕەهۆنراوە یا بەپارچە هۆنراوە لەناو سەرجەمی هۆنراوەکەدا. لە هۆنراوەی کلاسیکیا، دێڕە هۆنراوە یا بڵێین بەیت، سەربەخۆییەکی هەیە. لە هۆنراوەی جوت سەروادا، دێرە هۆنراوە، نیمچە سەربەخۆییەکی هەیە. لە هۆنراوەی سەروا هەمەڕەنگا، پارچە هۆنراوە یا بڵێین کۆپلە هۆنراوە، نیمچە سەربەخۆییەکی هەیە. جیاکەرەوەی ئەم قەوارە سەربەخۆو نیمچە سەربەخۆیانە، سەروایە. راستە ئەشێ بێ سەرواش، ئەو قەوارانە هەبن، بەڵام ئەبنە قەوارەی بێ نیشان و بێ ئاڵا!. رەخنەسازی بەناوبانگی فەرەنسی (مالارمیە) لەپەرچدانەوەی راکانی (رامبۆ)ی رابەری رێبازی هێمایی (رمزی)دا ئەڵێ: (وشە بەهۆی ئاوازی کێش و سەروای هۆنراوەوە، ئەتوانێ زیاتر ئەرکی کارتێکردن و شوێنەوارجێهێشتن بگرێ)١٥. لەم روانینەوە ئەپرسین: ئایا ئەو دەقانەی ناوی هۆنراوەیان لێنراوەو بێ کێش و سەروان، تا چ رادەیەک کارئەکەنە جەماوەری هۆنراوەو شوێنەوار بەجێئەهێڵن لایان؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە ئەوەنیە بوترێ: ژمارەیەکی زۆری هۆنراوەنوسانی ئەم سەردەمە، لایەنگری هۆنراوەی بێ کێش و سەروان!. ئەوە گرنگنیە، گرنگ ئەوەیە ژمارەیەکی زۆری هۆنراوەخوازان لایەنگری ئەو جۆرە هۆنراوەیەبن کە تائەمڕۆ جەماوەرێکی لەوجۆرە دروستنەبوە بەهۆی ئەوەی ئەو جۆرە دەقانە کاریانتێناکەن و نایانهەژێنن. من کەسێک نابینم یەکێ لەو دەقانەی هاتبێتەبەر. کارتێکردن و هەژاندن هۆکارێکی سەرەکییە بۆ لەبەرکردنی هەردەقێ. من خۆم نوسینی نەتەوەییانەو هۆنراوەی نەتەوەییانەم زۆرە. ئاستی نوسینەکانم کەمترنیە لەئاستی هۆنراوەکانم، بەڵام کەسێکم نەدیوە یەکێک لەو نوسینانەی هاتبێتە بەر، بەپێچەوانەی هۆنراوەکانمەوە کە زۆر کەس لەبەریانە. با بەبەڵگەوە بدوێین: لەپێش هەر هۆنراوەیەکەوە لەهۆنراوەکانی دیوانی کوردایەتیەکم، پێشەکییەکی کورت و چڕوپڕم نوسیوە کە لەڕوی شێوەو ناوەرۆکەوە لە هۆنراوەکان کەمترنین، بەڵام کەس پێینەوتوم یەکێ لەو پێشەکییانەی لەبەرە، کەچی دەیان کەسپێیانوتوم هەمو هۆنراوەکانی ئەو دیوانەیان لەبەرە. رەخنەسازی بەتوانە (زایر رۆژبەیانی) یەکێکە لەو کەسانە. بۆیە ناوی ئەو بەڕێزەم هێنا، چونکە هەرئەو بۆیگێڕاماوە، شەوێک لەکەرکوک لەماڵی دۆستێکی ئەبێ بەبۆنەی ناونانی منداڵێکیانەوە، بەڕێکەوت گۆڤاری بەیانی ژمارە 152 ساڵی 1989 لەبەردەسیانائەبێ کەهۆنراوەی (لەبیرەوەرییەکانی ساڵانی دێرین)ی منی تیائەخوێننەوە، هەمویان بڕیارئەدەن ناوی ئەو مناڵە بنێن ژیر. دیارە هۆی ئەوەش ئەگەڕێتەوە بۆ کاریگەریی هۆنراوەکە. ئەگینا کەسانی ئەو مناڵە منیان نەناسێوەو نەدیوە. هەندێ لەوانەی وازیان لە کێش و سەروا هێناوە، واتا مۆزیکی دەرەوە، ئەلێن ئێمە بە مۆزیکی ناوەوە هۆنراوەکانمان بنیاتئەنێین. لەوەڵامی ئەوانەدا ئەڵێم: مۆزیکی ناوەوە بەبێ مۆزیکی دەرەوە،بایەخێکی هۆنراوانەی نیە. تەنیا بەمۆزیکی ناوەوە هۆنراوە دەستەبەر ناکرێ. چونکە پەخشانی هونەریش مۆزیکی ناوەوەی هەیە. جگەلەوە، مۆزیکی ناوەوە دەسکردو داهێنانی ئەو جۆرەکەسانەنیە. مۆزیکی ناوەوەی هۆنراوە هەرهەبوە. تەنیا ئەوەندەهەیە جاران بەمۆزیکی دەرەوەی هۆنراوەیان ئەوت کێش وسەروا، بەمۆزیکی ناوەوەش : رەگەزدۆزی (جناس)، دژیەکی (مقابلە یا طباق)، رەوانبێژی (فصاحە)و بەجۆرێکی گشتی لەشێوەی داڕشتن و پەیوەندیی نێوان وشەو واتاکانی و جوانکاریی واتایی لەهۆنراوەدا خۆیئەنوان. کەواتە هیچکام لەو دو مۆزیکە بری ئەویتر ناکەوێ. نوسەرێ لەبارەی دەوری سەرواوە لەهەڵسەنگاندنی رۆشنبیریی هۆنیارا ئەڵێ: (سەروا ئەو دەنگی دواییە لەبەیتی هۆنراوەدا چاودێرێکی هەڵسەنگاندنە بۆ لایەنێ یا چەن لایەنێکی ژیانی رۆشنبیریی هۆنیار بۆئەوەی هاوکێشەیی مۆزیکی و واتایی لەبەیت و لەچامەکەدا بکا. ئەگەر وابو ئەوا ئەو هۆنیارە سامانێکی زمانەوانی و شارەزاییەکی دەرونی و شارەزاییەکی مۆزیکیی هەیە کەئەزانێ لەرینەوەی سەروا لەگوێچکەدا زیاتر لە وشەکانیتری هۆنراوە، گوێ پڕئەکا، توانایەکی هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەستا بەو وشانەی هەڵیانئەبژێرێ. هۆنیاری رۆشنبیر، سەروا بۆی ملکەچە. ئەوانەی نهێنیی سەروائەزانن ئەوانەن کە ئێمە هۆنراوەکانیان ئەڵێینەوە. سەروازانی نیشانەی زیرەکییە. بەکورتی هەندێ هۆنیاری هاوچەرخ ئەوانەی رکیان لەسەروایەو پێشێلیئەکەن و بەکارەکەی خۆشیان ئەزانن، بەوە پەردە لەسەر ئاستی رۆشنبیریی خۆیان لائەبەن بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کە ئەم پەردە لابردنە ناڕاستەوخۆیە ئەچێتە سەرباری ئەو پەردەی راستەوخۆلابردنە کەخۆیئەنوێنێ لەواتالێگیران و وێنەلەرزین و دەربڕینی پەشۆکاوانەدا)١٦. هەروەها (بەدر شاکر سەیاب)لەنامەیەکیا بۆ عەبدولکەریم ناعیم ئەڵێ: (من دژی وازهێنانم لەسەروا. پشتگوێخستنی سەروا، واتا راوەستانی وێنەکان و سۆزو بیر لەئاستێکی دیاریکراوا. ئەتوانرا کاریگەریی وێنەکانت و بیرەکانت و سۆزەکانت لەسەر دەرون زیاتربکەی ئەگەر هۆنراوەکەت سەرواداربوایە)١٧(کۆڵڕچ)یش ئەڵێ: (هۆنراوە ئەو هۆنراوەیەنیە کەزیاترین چێژت ئەداتێ، بەڵکو ئەو هۆنراوەیەیە کە زیاترین چێژمان ئەداتێ کاتێ جاریتر ئەیخوێنینەوە)١٨ دە هۆنراوەی بێ سەروا نایەتەبەر تا جاریتر بیڵیینەوە. هەرچۆنێبێ، مرۆڤ ئازادە لەشێوەی نوسین و دەربڕینی خۆیا. بەڵام من داوا لە خونچە تازە کراوەکانی هۆنراوەی کوردی ئەکەم کە دوربن لەچاولێکەری و لاساییکردنەوەی کوێرانە. بۆپاڵپشتی هەر رایەک، داوای بەڵگەی سەلمێنەربکەن. هۆنراوەو واتا هەمو ئەوانەیبەرەنگاری کێش و سەروابونەتەوە لەهۆنراوەداو بەکۆت و زنجیر ناویانئەبەن و داوای نەهێشتنیان ئەکەن، بیانویان (واتا - مەعنا)یە. بەناوی بەرگری لەواتاوە، لەکێش و سەروا یاخین. گوایە بە گرێ و کۆسپیان ئەزانن لەڕێگەی واتادا. کەچی لەڕاستیا مەبەستی سەرەکیی هۆنراوە، واتا یا راگەیاندنی واتانیە. تەنانەت ئەو هۆنراوانەی کە (واتا) تیایانا ئامانجبێ، دەوری هۆنراوەکە رازاندنەوەی ئەو واتایەیە. ئامڕازەکانی ئەو رازاندنەوەیەش، مۆزیکی هۆنراوەیە بەگشتی و کێش و سەروایە لە پلەی یەکەما. هەر لەبەرئەوەشە هۆنراوەی وەرگێڕراو بەنوسینی سادە، ئەو چێژو خۆشی و هەژاندنەی نامێنێ.چونکە وەرگێڕ تەنیا وەک واتا هۆنراوەکە وەرئەگێڕێ. ئەمە بێجگە لەو هۆنراوانەی گیانیان بەبەردائەکرێتەوە بەوەی وەرگێڕ وەک هۆنیارێ واتای هۆنراوەکە وەرئەگێڕێ و بەکێش و سەرواو ئەندێشەی خۆیەوە دایئەڕێژێتەوە کە لەئەنجاما چێژو خۆشی و هەژاندنی نوێی تیادروستئەبێتەوە بەپێی توانای هۆنیاری وەرگێڕ، وەک وەرگێڕانی هۆنراوەکانی خیام بۆکوردی لەلایەن هۆنیاری گەورە (سەلام)ەوە٣٠ و(کرتی ما احلاها)ی محمەد بەهجەت ئەسەری و (یا وطنی) جەمیل سدقی زەهاوی لەلایەن هۆنیاری بەتوانا بەختیار زێوەرەوە٣١و (رۆحی مەولەوی) لەلایەن پیرەمێردی مەزنەوە٣٢. راستە هۆنیاریش وەک هەر بیریار (مفکر)ێکیتر بیرئەکاتەوەو بیرۆکەی خۆی هەیەو ئەشێ هۆنراوەکانی جۆرە بیرو فەلسەفەیەکی تازە بێننە ئاراوە، بەڵام لەهەمان کاتا، تایبەتمەندییەکانی هۆنراوە، وەک کێش و سەرواو ئەندێشەو جوانکارییەکانیتری وەک وێنەو زمان و داڕشتن و..هتد بەڕازەوەیی بەرهەم ئەهێنێ، بۆیە کۆڵڕچ ئەڵێ: (جوانی بۆ بیرۆکە وەک رۆشنایی وایە بۆ چاو)٣٣کەدیارە مەبەستی لەو بیرۆکانەیە بەهۆنراوە رائەگەیەنرێن. ئەگەر مەبەستی هۆنراوە تەنیا گەیاندنی واتابێ، ئەوا ئەم کارە بەهۆی وتارەوە چاکتر ئەنجامئەدرێ. هەرگیز ناتوانرێ واتایەکی سیاسی یا کۆمەڵایەتی بەو تێروتەسەلیەی وتار، بەهۆنراوە رابگەیەنرێ. چونکە مەودای هۆنراوە وەک مەودای وتار فراواننیە. بگرە مەودای هۆنراوە ناگاتە مەودای پەخشان و چیرۆکیش بۆ گەیاندن و رونکردنەوەی واتا. بەڵام وەک کاریگەرێتی ، ئەو واتایەی بە هۆنراوە ئەگەیەنرێ، زیاترو زوتر کارئەکاتە سەر وەرگری هۆنراوە، ئەویش بەهۆی رازاندنیەوە بە تایبەتمەندییەکانی هۆنراوە. ئەو واتایانەی هۆنراوە ئەیانڕازێنێتەوە دو جۆرن: یەکەمیان هەڵقوڵاوی هۆنیار خۆیەتی. دوەمیان ئەوانەیە کە بەسادەیی وەریئەگرێ و بەڕازاوەیی ئەیداتەوە بە وەرگری هۆنراوە. بەوەش ئەو رازاندنەوەیە ئەبێتە شیرینکردن و خۆشەویستکردنی واتاکە هەتا رادەی هەژاندن لەچەن وتەیەکی چڕوپڕ لە سۆزی ئاوازو ترپەی سەرواو دیمەنی وێنەکانا. بۆنمونە، لەبواری بازرگانیا زۆر نوسراوە لەسەر پێویستیی بایەخدان بەو جێگەیەی کەلوپەلی تیا پیشانئەدرێ بۆفرۆشتن، هەمو ئەیزانین بایەخی دوکانێکی بازرگانی لەشەقامێکی ئاوەدانی گشتیا، زیاترە وەک لەلاکۆڵانێ. جلوبەرگێ لەبەر جوانێکا جوانتر ئەنوێنێ وەک لەبەری ناشیرینێکا، کوردیش وتوێتی بەرد لەجێگەی خۆیا سەنگینە، بۆیە (حەمدی) هەمو ئەو چەمکانە سەبارەت بایەخی جێگە، لە چەن وشەیەکی کورت و رازاوەو کاریگەرا چڕئەکاتەوە و ئەڵێ: بازاڕی دەهرە، قیمەتی ئەشیا بەجێگەیە مێشێ گەییە روی نیگارێ، بە خاڵ ئەچێ پێشئەوەی (بێ کەس) بلێ : داری ئازادی بە خوێن ئاونەدرێ قەت بەرناگرێ سەربەخۆیی، بێ فیداکاری ، ئەبەد سەرناگرێ خەڵکی زانیوێتی کەئەبێ لەپێناوی ئازادیا خوێنبڕێژن و فیداکاریبکەن و کردوشیانە. چەندین چیرۆک و پەرتوک هەبوە لەوبارەیەوە . واتە، بێ کەس، واتایەکی تازەی نەهێناوەتە بەرهەم، بەڵکو واتایەکی هەبوی رازاندۆتەوە. بەوجۆرە ئەبینین کاری سەرەکیی هۆنراوە، رازاندنەوەی واتایە، تەنانەت ئەو واتایەی هۆنیار خۆشی خاوەنیبێ هەرئەبێ بیڕازێنێتەوە. جا کەکاری سەرەکیی هۆنراوە رازاندنەوەی واتابێ، دیارە ئەو رازاندنەوەیە هەتا زیاترو چاکتربێ، شیرینترو کاریگەرترئەبێ و زیاتر خەڵکی ئەهەژێنێ. هەرلەبەر ئەوەشە هۆنیارەکان لەکۆنەوە هەوڵیانداوە کە نەک تەنیا هۆنراوەکانیان پڕواتابێ، بەڵکو واتاکان بەڕازەوەترین پۆشاکەوە پێشکەش وەرگری هۆنراوە بکەن. لەم پێناوەشا پەنایان بردۆتە بەر هەمو هۆکارەکانی رازاندنەوەی هۆنراوە. هۆنراوە خۆراکێکی مادینیە کە پێویست بەوەبکا زیاترین بڕ بەرهەم بهێنرێ بۆئەوەی بەشی زیاترین کەس بکا. بەڵکو خۆراکێکی گیانییە و هۆنراوەیەکی چاک بەشی هەمو نەتەوە ئەکا لەبابەتەکەی خۆیا. لەبەرئەوە هۆنیاری چاک دەربەستی ئەوەنیە زیاترین یا درێژترین هۆنراوە بۆ یەک مەبەست بڵێ. ئەم ئەنجامەش ئەمانبا بۆ ئەوەی لەپێناوی واتادا دەسبەرداری جوانکاری و رازاندنەوە نەبین لە هۆنراوەداو هۆنراوە بەرەو هەڵدێری پەخشان و وتارو قسەی ئاسایی بەرین و هۆنراوە داماڵین لە مۆزیکی کێش و سەرواو وێنەو رەوانبێژی و جوانکاری!! یا چاومان لە چەندێتیی هۆنراوە بێ و چونێتی وازلێبێنین! ئەگەر ئامانجی سەرەکیی هۆنراوە تەنیا واتابێ، ئەوا تەنیا کێش و سەروا گرێنین لەڕێگەی واتادا. ئەندێشە(خەیاڵ) گرێیەکی کوێرترە بۆ واتا. بگرە ئەندێشە هەر بایەخ بۆ واتا ناهێڵێ و هۆنراوە تەواو دورئەخاتەوە لە واتاکانی ژیرێتی و سروشتی و راستی و زانستی. بۆنمونە: ئەگەر هۆنراوە جوان و بەرزەکەی مەولەوی: هەندە ناسکبو بەبای باوەشێن سەرکوڵمی ئاڵی پڕئەبو لەخوێن بدەین لە بێژنگی ژیرێتی، ئەگەینە ئەنجامێکی سەیر! ئافرەتێ ئەگەر تەنیا بەبای باوەشێنێ سەرکوڵمەکانی پڕببێ لەخوێن ، دیارە بە ڕەشەبایەک توشی خوێنبەربون(نزیف)ی دەموچاو ئەبێ ! خۆئەگەر پەنجەیەک یالێوێکی بەرکەوێ، ئەوا ئەو کوڵمە هەڵئەوەرێ و لەئەنجاما خۆمان لەبەردەم دەموچاوێکی خوێناوی و زامدارو چاڵوچۆڵا ئەبینینەوەو بێزمان لەو دەموچاوە ئەبێتەوە!! جائەگەر خەیاڵ ئەوکارە بەواتابکا، ئایا خەیاڵ زیانبەخشترە یا کێش و سەروا بەڕای ئەو کەسانە!؟ ئایا چاوەڕوانناکرێ سبەی داوای نەهێشتنی کەلەپچەی خەیاڵیش بکەن لەهۆنراوەدا بەبیانوی ئەوەی خەیاڵ واتا ئاوەژوئەکا!؟ بەوەش توشی گەڕانەوەیەک ئەبین بۆ راو بۆچونەکانی ئەفلاتون لەبارەی هۆنراوەوە کە گوایە هۆنراوە لەسەر بنچینەی درۆ دروستئەبێ! بێگومان خەیالیش سوارچاکی خۆی هەیە. مەولەوی ئەو ئەنجامەی نەویستوە. تەنیا ویستوێتی لەبەرزترین شێوەدا گوزارە (تعبیر) لە ناسکیی دەموچاوی دڵخوازەکەیبکا. ئەندێشە، هەروەکو لەزانست و هونەری رەخنەسازیی هاوچەرخا چەسپاوە ، رەگەزێکی ئێجگار گرنگە لە رەگەزەکانی وێژە. چونکە بەهۆیەوە ئەم چالاکییە مرۆڤانەیە، لەزانست جیائەکرێتەوە. هەروەها شوێنەوارەکانی کەسایەتی و ژینگەی وێژەر دەرئەبڕێ و رێگەیەکە بۆ هەست و نەستی خوێنەران٣٤. بابەتی وروژاندنی واتاکان، بریتیە لە لێکچواندن و خوازەو خواستەو درکە، کە بەرهەم و هێزی ئەندێشەن)٣٥ (هۆراس)ی رەخنەگرو هۆنیاری بەناوبانگی لاتین، پێش 2 هەزار ساڵ وتوێتی: (ئامانجی هۆنراوە فێرکردن یا خۆشیگەیاندن یا هەردوکیان)٣٦ ئەم بۆچونە بو بەبنەمایەک تا ئێستاش جێگەباوەڕی رەخنە سازان و هۆنیارانە. کەواتە هۆنراوە تەنیا گەیاندنی واتانیە، بەڵکو خۆشیگەیاندنیشە. ئەمە لەکاتێکا کە کێش و سەروا ئەبنە هۆی بایەخدانێکی زیاتر بە واتا. لەمبارەیەوە بەهجەت ئەسەری ئەڵێ: (موزیکی هۆنراوە بریتییە لە کێش و رێکخستنی دەنگەکان و ئەبێتە هۆی رونکردنەوەو فراوانکردنی واتاکەی)٣٧ هەروەها رەخنەگران گەیشتونەتە ئەوەی ئاوازو مۆزیک رۆڵێکی گەورەو کاریگەر ئەگێڕن بۆ فراوانبونی واتای هۆنراوە٣٨ . ئەمانە هەموی ئەوەئەگەیەنن کەکاری سەرەکی هۆنراوە،رازاندنەوەی واتایە تەنانەت ئەگەر هۆنراوەیەک بۆ فێرکردنیشبێ، ئەبێ لە شێوەیەکی رازاوەدابێ بۆئەوەی جیاوازی لەگەڵ وانەی قوتابخانەدا هەبێ و زیاتر کاریگەربێ تا زیاتر فێرخوازەکە بهەژێنێ. لەمبارەیەوە درایدن ئەڵێ: (هونەرمەند هەوڵئەدا شتێیەک بەرهەم بێنێ کە لەژیان جوانتربێ)٣٩ ئنجا ئەڵێ: ( خۆشیگەیاندن ئامانجی سەرەکیی هۆنراوەیە ئەگەر نەڵێین تاکە ئامانجێتی. ئەگونجێ دانبنرێ بە فێرکردنا وەک ئامانجێکی ناوندی، چونکە هۆنراوە فێرناکا ئەگەر خۆشی نەگەیەنێ)٤٠ هەروەها درایدن بەئاشکرا دان بە ئامانجە تایبەتییەکەیا ئەنێ وەک هۆنیارێک و ئەڵێ: (هەوڵدانە سەرەکییەکانم ئەوەیە کەخۆشی بگەیەنمە رۆڵەکانی ئەو سەردەمەی تیایا ئەژیم)٤١ دیارە ئەو خۆشیگەیاندنە بەدەسنایەت ئەگەر هۆنراوە رازاوە نەبێ بەمۆزیکەکەی. ئێمە تائێرە مەبەستمان ئەو هۆنراوانەیە کە واتا تیایانا مەبەستێکە. ئەگینا ئەو هۆنراوانەی کە واتا تیایانا مەبەستنیە، گوایە هونەر بۆ هونەرە، ئەوە بێگومان زیاتر پێویستیان بەرازاندنەوە هەیە بە مۆزیکی دەرەوەو ناوەوە. هەرچەن من لەو باوەڕەدانیم کە لەم جیهانەدا شتێک هەبێ پێیبوترێ هونەر بۆ هونەر یا هۆنراوە بۆ هۆنراوە! چونکە ئەگەر هۆنراوەیەک هیچ واتایەکیش ئەنجام نەداو تەنیا بۆ گەیاندنی خۆشیی روتیشبێ، ئەوا ئەو خۆشیگەیاندنەش هەر لەخزمەتی مرۆڤ و ژیاندائەبێ. مرۆڤ تەنیا پیویستیی بەخوراکی مادی نیە، پێویستیی بەخۆراکی گیانیش هەیە وەک گوێگرتن لە ئاوازێکی خۆش، سەیرکردنی دیمەنێکی جوان، بینینی هەڵوێستێکی مەردانە، بیستنی نوکتەیەک ، هەروەها هۆنراوەیەکی هەژێنەر. ئنجا ئەگەر هۆنراوەیەک واتاو خۆشییەک نەبەخشێ، ئەوە هەر هۆنراوەنیە! مالارمێ 3 رەگەزی بۆ هۆنراوە داناوە: 1-وشەو دێڕي هۆنراوە خۆی لەخۆیدا پێویستە ئاکامێکی ئاوازی مۆزیک ببەخشێ. 2- هۆنراوە هەرچەن ئەبێ پارچەیەکی مۆزیکیبێ، لەهەمان کاتا پێویستە مەبەستێکی واتاییشی هەبێ. ٣-ناوەرۆکی هۆنراوە ئەبێ بیرۆکەیەکی پەتی بێ٤٢ . د. کامیل بەسیر ئەڵێ: (ئەم 3 رەگەزە پێکەوە ناگونجێن. چونکە ئەگەر هۆنیار هەمو کۆششی سازکردنی ئاوازو مۆزیکبێ و لەسەرچاوەی بیری پەتییەوە هۆنراوە بهۆنێتەوە، چۆن ئەتوانێ بەهۆنراوەکانی مەبەستێک بهێنێتەدی؟٤٣ من لەگەڵ بۆچونەکەی د. بەسیرنیم و ئەڵێم: گۆنجاندنی ئەو 3 رەگەزە کاری نەکردەنیەو ئەکرێ و کراویشە. چونکە مەبەستی هۆنراوە لەناوەرۆکەکەیایە، ئاوازو مۆزیکەکەشی لەروخسارەکەیایە. هیچیان رێ لەویترناگرێ. تەنیا سەرنجێکم لە رەگەزی سێیەم هەیەو ئەڵێم: راستە ئەگونجێ هۆنراوە ناوەرۆکی بیرۆکەیەکی پەتیی ببێ ، بەڵام مەرجنیە هەمو کاتێ وابێ. رازاندنەوە وەک پێویستییەک بۆهۆنراوە، هەمو جۆرە هۆنراوەیەک ئەگرێتەوە. بەڵام پشتبەستن بە کەرەستەی رازاندنەوەکە، لەهۆنراوەیەکەوە بۆ هۆنراوەیەکیتر ئەگۆڕرێ. لەهۆنراوەی کلاسیکیا، زیاتر پەنائەبرێتە بەر بەرزیی زمانی هۆنراوەو ژیرێتی و چڕیی واتا بەکەمترین وشەو رونکاری و رەچاوکردنی یاسا دەقگرتوەکانی هۆنراوە. بەڵام لەهۆنراوەی رۆمانسیا زیاتر پەنائەبرێتە بەر ئەندێشەو سۆزو نیمچە تەمومژێک و هەڵچون و گێنگڵ و هێماکاری. لەهۆنراوەی ریالیزما زیاتر پەنائەبرێتە بەر شێوەکاری روبەروبونەوە وەک خۆی و وەک راستیو راستەوخۆیی و نەترسان و جەربەزەیەتی. بەدەربڕینێکیتر لەهۆنراوەی ریالیزما ئازایەتی و بەزاتی و نەترسان و روبەروبونەوەی بارودۆخە راستییەکەو جەسورێتی، جوانکاری و رازاندنەوە ئەدا بەهۆنراوەکە . ئەوانە هەموی هۆکارو کەرەسەی رازاندنەوەی هۆنراوەن لەپلەی دوەمدا.پلەی یەکەم : مۆزیکی دەرەوەی هۆنراوەیە. چونکە مۆزیکەکە تایبەتە بە هۆنراوە، ئەوانیتر کەرەسەی هاوبەشی رازاندنەوەی هەمو لقەکانیتری هونەرو وێژەن لەپاڵ هۆنراوەدا. لێرەدا لەبەرئەوەی ئاماژەمان بۆ هەندێ لەڕێبازە وێژەییەکانکرد، بەپێویستی ئەزانم ئەو راستییە بدرکێنم کە مەرجنیە هۆنیاری ئەمڕۆ خۆی ببەستێتەوە بە تەنیا یەک رێبازەوە. هەرچەن لەئەنجاما یەکێک لە رێبازەکان زاڵئەبی بەسەریا هۆنراوەو تەکنەلۆجیا. ئیمە با راستگۆیانە بپرسین: ئایا وێژەو تەکنەلۆجیا لەپێشبڕکێدا لە چ ئاستێکدان؟ ئایا ئەو سەردەمانەی ئەفلاتون (427-347پ.ز)، ئەرەستۆتالیس (384-322پ.ز)، هوراس (65-8پ،ز) بیردۆزە وێژەییەکانیان دائەنا، بیردۆزەیەکی زانستیی ئەوتۆ لەئاراداهەبو؟ ئایا ئەو رۆژانەی هۆمیرۆس (چەرخی 9 پێش زایین)، ئەرەستۆ فانیس (445-386)، دانتێ (1265-1321ز)، شکسپیر (1564-1616ز) شاکارە وێژەییەکانیان بەرهەم ئەهێنا، زانست و تەکنەلۆژیا بەپەرێزی ئەو شاکارانەدا ئەڕۆیشتن؟ بێ گومان نەء . دەی ئەمڕۆی سەردەمی کارەباو تی ڤی و گەشتی ئاسمان و کۆمپیوتەرو مۆبایل و ئایفۆن و ئایپادو چەندین داهێنانیتر، وێژە بەپەرێزی زانست و تەکنەلۆجیادا ئەڕوا؟ بێ گومان ئەمیش هەر نەء . کەواتە لەپێشبڕکێکەدا وێژە دواکەوتوە، زۆریش دواکەوتوە. بەڵای گەورەش ئەوەیە کە کێشەکە هەر بریتینیە لەپێشبڕکێ، بریتییە لەپاڵەپەستۆو تەنگپێهەڵچنین! تەکنەلۆجیا رۆژلەدوای رۆژ زیاتر خۆیئەسەپێنێ بەسەر مرۆڤاو کاتەکانی بەلای خۆیا رائەکێشێ بەجۆرێ مرۆڤ نەیپەرژێتە سەر وێژە، بەهۆنراوەشەوە. دیاردەی ئەم پاڵەپەستۆیەش پێشکەوتنەکەی تەکنەلۆجیایە لەلایەک، لەلایەکیترەوە سستوسۆڵیەکەی وێژەیە! مرۆڤ هەمیشە باش و باشترو باشترینی ئەوێ. تەکنەلۆجیا بەجۆرێکی گشتی پاڵەپەستۆ لەگەڵ وێژەدا ئەکا بەڵام بەتایبەتی تەنگی بەهۆنراوە هەڵچنیوە! ئەوەتا هێشتا تەکنەلۆجیا نەیتوانیوە دەسبەرداری پەخشان و چیرۆکببێ بۆ چالاکییەکانی سینەماو شانۆو تەلەفیزیۆن و ڤیدیۆ، بەڵام بەدەگمەن نەبێ بەلای هۆنراوەدا ناچێ، مەگەر هۆنراوەی گۆرانی کەبۆئەمیش مۆزیک و سەماو بزواندن، هاوکاری گۆرانیەکەن و زاڵن بەسەریا! جگەلەوانە، ئەو کاتە زۆرانەی جاران خەڵکی تەرخانیانکردبو بۆ وێژە، بەتایبەتی هۆنراوە، کە لەبەرئەکراو هۆکارێکی سەرەکی رۆشنبیری و بابەتی دیوەخانەکانبو، ئێستا ئەو کاتانە دەسناکەون و دیوەخانیش نەماوە! خەڵکی خەریکی دابینکردنی بژێوییانن و چاویان لە فەنتازییە نوێکانەوەیە! ئنجا لەئاستی ئەم بارودۆخەدا تەگبیر چیە؟ تەگبیر هۆنراوەی چاکە. لەبارەی هۆنراوەی چاکیشەوە کۆڵڕچ هەوڵی دۆزینەوەی ئەو تایبەتمەندییانەی هۆنراوە ئەدا کەئەگەڕێتەوە بۆ بلیمەتیی تەواوی هۆنیارو لەم خاڵانەدا دەسنیشانیان ئەکا: 1-شیرینییەکی تەواوی هۆنراوە، یاهەستکردن بە چێژی مۆزیکی و توانای هۆنیار لەبەرهەمهێنانیا. ئەم توانایەش زگماکییە لەمرۆڤاو بەهەوڵدان بەدەسنایەت. 2-هەڵبژاردنی باس و ناوەرۆکی دور لە بارودۆخ و کێشە تایبەتییەکانی هۆنیار خۆی. لەمبارەیەوە گۆتە (1749-1832ز)ش گەیشتۆتە هەمان ئەنجام و ئەڵێ: ئەگەر هۆنیار تەنیا گوزارە لەخەمە تایبەتییەکانی خۆی بکا، شایانی ئەوەنیە نازناوی هۆنیاری بدرێتێ. 3-قوڵیی وزەی بیر. مرۆڤ هۆنیارێکی مەزن نابێ لەهیچ کاتێکا ئەگەر لەهەمان کاتا فەیلەسوفێکی قوڵنەبێ. هۆنراوە خونچەو گوڵاوی هەمو زانین و بیرو هەست و سۆزو زمانی مرۆڤانەیەکە. 4-وێنەکان نابنە بەڵگەی بلیمەتییەکی رەسەن ئەگەر لەهەست و نەستێکی کارتێکراوەوە نەبێ. یا لە گۆڕینی کۆیەکی بڵاوەوە بۆیەکەیەک نەبێ. گۆتە ئەم مەبەستە بەدەربڕینێکی رۆشنبیرانە دەرئەبڕێ و ئەڵێ: (هێزی راستینەی هۆنراوە، یا داستان یا شانۆنامە لەکەسێتییەکان و بیرۆکەو پێناسەو بۆچونەکاندا نیە، بەڵکو لەهەڵوێست یا لەو هاندەرەدایە کە هەمو ئەوانە ئەگرێتەوەو ئەویش پێشترە لەوان بە پێی ئەو قسەیەی کەئەڵێ گشت پێش بەش ئەکەوێ)٤٤ گومانیش لەوەدانیە کە هۆنراوەی چاک، هۆنیاری چاک ئەیڵێ. ئەی هۆنیاری چاک کامەیە؟ یا مرۆڤی هۆنیار چۆن ئەبێتە هۆنیارێکی چاک؟ لەمبارەیەوە بن جۆنسن ئەم مەرجانە دائەنێ: 1-بەهرەی سروشتی، مەرجی یەکەم و بنچینەییە. 2-هەرتەنیا بەهرە سروشتییەکە بەسنیە، بەڵکو پێویستە هەمیشە مەشق بەو بەهرەیەبکەین. ئەڵێن ڤەرجیل(71-19پ،ز) کەمەزنترین هۆنیاری رۆمابوە، وەک ورچ ژان ئەیگرت بۆ لەدایکبونی هۆنراوەکانی. دواییش بە لستنەوە پەرداخی ئەکردن!. 3-مەرجی سێیەم بۆهۆنیار، لاساییکردنەوەیە. واتە هۆنیار بتوانێ سامانی هۆنیارێکیتر بگۆڕێ بۆ بەکارهێنانە تایبەتییەکانی خۆی. 4-مەرجی چوارەم، خوێندنی وردو خوێندنەوەی جۆراوجۆرە. لەگەڵ ئەوانەشا، جۆنسن زیاتر پێ لەسەر مەرجی یەکەم دائەگرێ و ئەڵێ من لەهەڵگرانی ئەو رایە نیم کە سەربەستیی هۆنیار بخەمە سنورێکی یاسایی تەسکەوە کە پەیکەرتاش و فەیلەسوفەکان ئەیسەپێنن.حەکەم لەسەر هۆنیاران تەنیا بەهرەکەیانە، ئەویش بەهرەی هەمو هۆنیارەکاننا، بەڵکو چاکترینیان٤٥ . کەواتە ئەگەر هۆنراوەی پێش شۆڕشی تەکنەلۆجیا پێویستبوبێ چاکبێ، ئەوا هۆنراوەی دوای ئەو شۆڕشە، بەتایبەتی هی ئێستەو داهاتو، ئەبێ زۆر چاکتربێ. کەچی بەداخەوە وانییە! بگرە بەتەواوی پێچەوانەیە لەزوربەی ئەو بەناو هۆنراوانەی کە هۆکارەکانی راگەیاندنی پێپڕئەکرێتەوە. ئەوەش هیچ بیانویەکنیە کەبوترێ مەبەست لەو بڵاوکردنەوانە،هاندانی نەوەی نوێ و تازە هۆنیارانە. ئێمە پەرچدانەوەی ئەو بیانوە لەم خاڵانەدا ئەبینین : 1-هۆکارەکانی راگەیاندن، کێڵگەی تاقیکردنەوەنین بۆ رێکخەری ئەو جۆرە هۆنراوانە. هۆنیاری خاوەن بەهرەی چاک، لەیەکەم هۆنراوەیەوە دەستی رەنگینی خۆی پیشانئەداو هونەری خۆی ئەنوێنێ و جێگەی خۆی لەدڵی وەرگری هۆنراوەدا ئەکاتەوە. هۆنیارە دێرینەکان بەبێ هیچ هۆکارێکی راگەیاندن و هیچ هاندەرێ، بون بەو ئەو کەڵە هۆنیارانە. 2-ئەمڕۆ کاتی مرۆڤ بەشی خوێندنەوەی بەرهەمە وێژەییە چاکەکانیش ناکا چجای ئەو جۆرە بەرهەمانە. لەڕاستیشا خوێنەرەوە بەر‌هەمی چاکی ئەوێ و هیچ گوێ بەوەنادا خاوەنی بەرهەمەکە لاوە یا پیاوە، تازە کارە یا قاڵبوی پیشەکەیەتی. ئەو لەناخیا ئەڵێ کەی بەرهەمەکەت کامڵبو ئەوسا لێتوەرئەگرم. جگەلەوە، با ئەو بەرهەمانە جێگە لەبەرهەمی چاک نەگرن. 3-هەمو رەخنەسازان لەسەرئەوە کۆکن کە هۆنیارێتی، بەرلەهەمو شتێ، بەهرەیە.ئەگەر بەهرەکە نەبو، بەهاندان کەس نابێتە هۆنیاری چاک ئەگەرچی ئەو کەسە چەندین دیوانی رەشکردبێتەوە بە پیتچنین(نظم). هۆراس پێش 2 هەزار سال وتوێتی: ( قیزتان لەو چامەیەبێتەوە کە رۆژگارو چاککردنی یەک لەدوای یەک دەیانجار مشتوماڵیان نەکردبێ و وەک نینۆکی لەبناکراو خاوێننەکرابێتەوە. هۆ ئەوانەی ئەنوسن، بابەتێ هەڵبژێرن کە هاوتای تواناتانبێ. ئەگەر ویستت فرمێسکم پێبڕێژی، ئەبێ لەپێشا خۆت هەست بە ئازاری گەزین بکەی.ئەوە کە هۆنیار پلەی دوەمی هەبێ، ئیمتیازێکە کە خەڵک و خواوەندو ڕێبازەکانیش بەکەسی نابەخشن. هۆنراوە، پێویستە خەڵک رازیبکا)٤٦ . 4-هیچ نەتەوەیەک پێویستی بە هۆنیارو هۆنراوەی زۆر نیە. بەتایبەتی لەم سەردەمی زانست و تەکنەلۆجیایەدا. بەڵکو هۆنیاری زۆرو هۆنراوەی زۆر، نیشانەی نەگبەتی و دواکەوتوێتی نەتەوەیە. وەک پێشتر وتمان: هۆنراوەیەکی چاک بەشی هەمو نەتەوە ئەکا لەبابەتەکەی خۆیا. با نەوەی نوێمان وزەکانی خۆیان بخەنە بواری زانست و تەکنەلۆجیاوە. سەرچاوەو پەراوێزەکان: ١-ر.ا سکۆت جیمس. صناعە الادب. ترجمە هاشم الهنداوی. من مطبوعات دار الشون الثقافیە العامە. بغداد. ص199. ٢-مجید محمود مطلب . شعر و فلسفە . گۆڕینی فواد میسری. چاپخانەی علا. ل35. ٣-هەمان سەرچاوە. ل 35. ٤- هۆنراوەی من خاوەنی پۆلێ یارم ل 259 دیوانی هەڵبەستەکانی ژیر. ٥-هۆنراوەی رازی مەڕی شار بۆ مەڕی کێوی.ل98 هەمان سەرچاوە. ٦-هۆنراوەی نیگای دیل. ل 384 هەمان سەرچاوە. ٧-الدکتورممدوح حقی- العروض الواضح. دار الیقضە العربیە. بیروت ص59. ٨-طلال عبدالرحمن.الایقاع بین الشعروالموسیقی.جریدە العراق 3905 فی21/11/1988ص٦ ٩-ئازاد عبدالواحد.شوکری فەزڵی.گۆڤاری بەیان.ژ145 ساڵی1988 ل24. ١٠-عبدالکریم راضی جعفر.القافیە.جریدە العراق25/3/1989 ص6. ١١-عەلائەدین سوجادی.مێژوی ئەدەبی کوردی1952بۆمێژوی لەدایکبون و کۆچی هۆنیارەکان. ١٢-گۆڤاری بەیان ژ145 ساڵی 1988 14. ١٣-هەمان سەرچاوە ل14. ١٤-حسەین عارف.ورشەی رەخنەیەکی ئەدەبی.رۆژنامەی هاوکاری31/7/1988ل٦. ١٥-د. کامیل بەسیر. رەخنەسازی 1983 ل156. ١٦-عدنان عبدالنبی البلداوی.حول دورالثقافە فی تقدیر ثقافە الشاعر.جریدەالعراق31/5/1989ل٤ ١٧،١٨-هەمان سەرچاوە ل26. ١٩-سەلام. خیام بەکوردی ٢٠-دیوانی بەختیار زێوەر ل118،119. ٢١-پیرەمێرد، رۆحی مەولەوی. ٢٢-هەمان سەرچاوەی ژمارە 1. ٢٣-سەچاوەی ژ ١5 ل156. ٢٤-سەرچاوەی ژ 25 ل157. ٢٥-سەرچاوەی ژ 1 ل7. ٢٦-سەرچاوەی ژ 2 ل35. ٢٧-سەرچاوەی ژ 2 ل36. ٢٨-سەرچاوەی ژ 1 ل124. ٢٩-سەرچاوەی ژ 1 ل123. ٣٠-سەرچاوەی ژ 1 ل123. ٣١-سەرچاوەی ژ ١5 ل97. ٣٢-سەرچاوەی ژ ١5 ل97. ٣٣-سەرچاوەی ژ25 ل197تا207. ٣٤-سەرچاوەی ژ25 ل109،110. ٣٥-حەمید عەزیز. هۆراس. هونەری هەڵبەست چاپخانەی زەمان. بەغدا. به‌روار: 11/05/2015 7855 جار خوێندراوه‌ته‌وه

کوردایەتی و شاڵاوی دژەناوخۆییەکان

*
رەخنەو توێژینەوەی وێژەیی
*
پێنوسێکی وێل و گومڕا
خاڵۆخاڵۆکەی مەولوی و ژیر
هەڵۆ بەگ و عەولە سیسە
وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە
*
کارێکی هاوبەشە، نوسینی:
ب.هەندرێن ، کامیل ژیر
2715ک 2015ز
سلێمانی

سەرەتا، هەزار درود لەگیانی پاکی هاوبیری کوردایەتی کاکە لەتیف قەرەداخی (ب.هەندرێن)ی جوانەمەرگ. من ئەم بەڕێزەم نەئەناسی، لە هەشتاکانی چەرخی رابوردوا بەوە خۆی پێناسانم کە وەک رەخنەسازێ 3 توژینەوەی ئەدەبیی نوسیوەو لەپەرتوکێکا بەناوی (کامیل ژیرو هۆنراوەی نەتەوەیی لە هەڵوێست و رەخنەدا) کۆیکردۆتەوەو ئەیەوێ چاپیبکا.
+پیرۆزە.
-پێمباشە تۆ پێشەکی بیخوێنیتەوە.
چاوێکم پیاخشان. خەتەکەی ئەوەنە ناخۆشبو، بەئاسانی بۆم نەخوێنرایەوە. دامەوە دەستی و وتم با کەسێکی خەتخۆش بینوسێتەوە، دوایی ئەیخوێنمەوە. هاوبیرحەمە ساڵح هۆشمەند بە خەتە خۆشەکەی بۆی نوسیەوە. ئەویش بە پەلە بردی بۆ بەغدا پێشئەوەی من بیخوێنمەوە. دوای رەزامەندیی چاودێری لەبەغدا، یەکسەر دابوی بە چاپخانەی ئۆفسێتی مینا لە بەغداو هەر ئەو دەسخەتە وێنەی لەبەر گیرایەوەو کرایە پەرتوکێ. بەڵام پێش بڵاوبونەوەی، پەرتوکەکە قەدەغەکراولە کتێبخانەکان کۆکرایەوە! باشبو دە دانەی لای من و هەندێکیشی لای خۆی مابوەوە.
ئێستا پاش 30 ساڵ، 3 هۆکار پاڵم پێوەئەنێ بۆ چاپی دوەمی ئەو پەرتوکە، تێکەڵ بە دیدو وەڵامەکانی خۆم و وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە:
1-رەوانشاد خۆی لەژیانا نەماوە. پێش کۆچی دواییەکەی، وتووێژیکی چڕوپڕم لەگەڵاکرد سەبارەت ناوەرۆکی پەرتوکەکەی و باری سەرنجی خۆمم پێراگەیان . ئەنجام پێکهاتین لەسەر ئەوەی: هەرکات هەل ڕەخسا، چاپی دوەمی بکڕێ و ئەو سەرنجانەی من پەیڕەوبکرێ. لەم چاپی دوەمەدا، زوربەی ئەو گۆڕانکاریانەی کردومن وەک پیاچونەوەو کورتکردنەوەو راستکردنەوەی هەڵەی رێنوس ورێزمان و بژاری وشەو رستەی هەڵەو لابردنی ناوزڕاندن وئەو رستانەی دەرچون و لادانبون لە مەبەستەکە، رەزامەندیی ئەوی لەسەربوە. لاریشی نەبوە وەڵامی رەخنەکانی بەمەوە. تەنیا شتێک کەدەسکاریم نەکردوە، ئەو نوسینانەیە کە لەسەر منی نوسیوە بە ئەرێنی یا نەرێنی. هەمو رەخنەکانیم بەرامبەر من یا هۆنراوەکانی من، وەک خۆی نوسیوەتەوەو ئەوەی پێویستیکردبێ وەڵاممداوەتەوە.وشەی (مامۆستا) کەدابویە پاڵ ناوی من و هەندێ ناویتر، هەمویم لابردوە. چونکە ئەو وشەیە بۆ کەسی دوەم بەکارئە‌هێنرێ نەک بۆ کەسی سێیەم. لەسەر گۆڕینی ناوی پەرتوکەکەش پێکهاتین و ئەم ناوەی ئێستا گونجاوترە بۆ ناوەرۆکەکەی.. من بەتەمانەبوم پەرتوکەکە ناوبنێم کارێکی هاوبەش، بەڵام بەهۆی گۆڕانکارییەکی زۆرو لێزیادکردنەوە، بمانەوێ و نەمانەوێ پەرتوکەکە بو بەکارێکی هاوبەش. جابۆئەوەی مافی هیچ لایەک نەچێ بەلای ئەویتراو وەک رێنماییەکیش بۆ خوێنەرەوەی بەڕێز، ئاماژە بۆ ئەوەئەکەم کە هەمو ئەو لاپەڕەو رستانەی بەپیتی- فۆنتی (یونیکورد ژینۆ-پیتە رەشەکان) چاپکراون، هی ب. هەندرێنن. ئەوانیتر کەبە (ئەریاڵ)چاپکراون، هی منن.
2-قەدەغەکردنەکە بوە هۆیئەوەی بڵاونەبێتەوە، جگە لەژمارەیەکی کەم. پەرتوکەکەش راستیی مێژویی و وێژەیی زۆری تیایە کە بۆ کتێبخانەی کوردی و بۆنەوەی نوێ و بۆرەخنەسازان پێویستە. بەتایبەتی دوابەش (وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە) بۆ هۆنیاران.
3-ئەو چاپی یەکەمە لەبەرگیراوەیدەسخەتەکەبو کە لەهەندێ شوێنا کاڵبۆتەوەو بەئاسانی ناخوێنرێتەوە.بۆیە ئەم چاپی دوەمە پێویستبو------------------------- کامیل ژیر.
***
ناسینێکی گشتیی پەرتوکەکەی ب. هەندرێن
سێ بابەتی سەرەکیی لەخۆی گرتوە:-
١-لێکۆڵینەوەیەک لەنوسینێکی گوشاد محەمەد سەعید.
2-ئاوڕدانەوەیەک لە خاڵۆخاڵۆکەی مەولەوی و ژیر.
3-شەهیدی گۆران و عەولە سیسەی کامیل ژیر لەبەراوردێکی ئەدەبی و ئاوێنەی راستیی کێشەکەوە.
نووسەر بە شێوازێکی رەخنەگرانەی زانستی، لەدەرگای ئەو سێ بابەتەی داوە، بەوەی هەردو لایەنی ئەرێنی و نەرێنی بابەتەکانی رەچاوکردوە. واتا، بەپێی بۆچونی خۆی، راستبوبێ یا‌‌هەڵە، بەچاکی وتوە چاک و بە خراپی وتوە خراپ. پشتی بە پەراوێزو سەرچاوەیەکی زۆریش بەستوە. واتا بە هەڕەمەکی، راکانی خۆی نەسەپانوە.
بەرگی پێشەوە بەمجۆرە نەخشێنرابو:
لێکۆڵینەوەی ئەدەبی
کامیل ژیرو هۆنراوەی نەتەوەیی لە هەڵوێست و رەخنەدا
ب. هەندرێن
چاپی یەکەم 2685ک – 1985ز
چاپخانەی ئۆفسێتی مینا-بغداد
بەرگی پشتەوە:
رەتکردنەوەی خامەیەکی وێڵ و پیشاندانی لایەنە نەتەوەییەکانی ژیر
رۆشناییەک لەسەر خاڵۆی مەولەوی و خاڵۆخاڵۆی ژیر
-بەراوردێ لەنێوان شەهیدی گۆران و عەولە سیسەی ژیرا
لەنامەخانەی نیشتمانی ژمارەی 984 ساڵی 1985ی دراوەتێ
نرخی یەک دینارە
*
ب. هەندرێن بەمجۆرە دەسپێئەکا:
پێشکەشە: بەو شآعیرانەی راژەی میللەتەکەیان ناگۆڕنەوە بەناوبانگی جیهانی.
رێبازو بڕوای نازم حیکمەت و بابلۆ نێرودا بە تەنیا رێگەی لوتکە نازانن.
خاوەنی بیروباوەڕی نەتەوەیین و کەچی ناکەن بە پەیژەی سەرکەوتنی خۆیی.
دنیای بێ دەنگیان لا پیرۆزترە لەڕیاکردن لەپێناوی لوتکەدا.
ب. هەندرێن
***
پێشەکییەکی پێویست
ژیری شاعیری نەتەوەیی تا ئەمدەمە لەسەری نەنوسراوە، بنەڕەتییەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ ئەم خاڵانە:-
1-بەدوای سەرهەڵدانی دیوانی هۆنراوەی (کوردایەتی)١ کامیل ژیرا، ئەوەنەی پێنەچو چاپەمەنیی کوردی کەوتە بەر لێشاوی دامودەزگاکانی قاسمەوە.
هەرچەن کاک محەمەدی مەلا کەریم بەرەنگاریبو بەنوسراوێکی 10تا12 لاپەڕەیی بەناوی (کوردایەتی لەژێر نەشتەری
یەکاڵاکردنەوەدا)٢ بەڵام هەڵگرانی بیروباوەڕی نەتەوایەتی، بەنامیلکەیەک لەژێر ناوی (کوردایەتی بزوتنەوەو بڕواو رژێمە)٣ بەتەقینەوەیەک پیایا تەقینەوە، بۆ ئەو سەردەمە گونجاوبو. لەبێدەنگیی کاکە حەمە بەرامبەر ئەو هەڵمەتە بەجێیە ، بەدوایا زەمینەکەی ئەدەبی کوردی کپی بەسەراهات و لە نەشونما کەوت. لەدەمێکا کوردایەتییەکەی زەردەشت تەنیا لایەنە سیاسییەکەی گرتبوە خۆی.
2-لەکۆتایی شەستەکانا هەندێک لەدوکتۆرەکان، وەک عیزەدین مستەفا رەسوڵ ومارف خەزنەدار، هەتا رادەیەک دەستیان بەسەر نووسینی کوردیا گرت و هەر شاعیرو نوسەرێ لە رێبازو باوەڕیان نەبوایە،ئەکەوتە دنیای لەبیرچونەوە. بۆ راستیش (الواقعیە فی الادب الکوردی)٤ باشترین نمونەی ئەو سەردەمەیە، لەگەڵ هەندێ نوسینیترا٥.
3- لەگەڵ بەهاری ساڵی 1970دا جۆرە ئەدەبێ بەناوی (روانگە)٦ باڵی بەسەر هەمو مشتومڕێکیتراگرت بەئەندازەیەک وتیان(قۆناغی گۆران کۆتاییهات٧و قۆناغی نوێ دەستیپێکرد. هەرچەن زۆر بڕینەکردو لەساڵی 1974ەوە کپبو، یا بەواتایەکیتر، جوانەمەرگبو!.
4-سستبوونی ژیر لەشەستەکانەوە لەمەیدانی هۆنراوەدا کە ئەشێ ئەمەیان لەهەمو هۆکانیتر کاریگەرتربوبێ، بۆئەوەی هۆنراوەکانی نەبونە جێگە سەرنج و نوسەرەکان خۆیان تیا تاقینەکردۆتەوە.( راستە من 1961 تا 1966 هۆنراوەم نەوتوە بەهۆیئەوەی لەو ماوەیەدا بە چەندین کارەوە دەستمگیرابو وەک: 1-فەرمانبەرێ لە کۆمپانیای کەرەستەی بیناسازی 2- خوێندنی ئامادەیی و کۆلێجی ماف 3- خوێندنی هەشت کۆرس زمانی ئنگلیزی 4- خوێندنی یەک کۆرس زمانی ئەڵمانی 5- وتنەوەی وانەی زمانی کوردی بە باڵیۆزی یۆگۆسلافیا میستەر نیاز 6- چونم بۆ سویسرا بەنیازی بەڕێوەبردنی رادیۆیەکی کوردی لەپاریس هەرچەن سەرینەگرت 7-کارەکانی کاژیک...هتد راستتریش ئەوەیە سستنەبوم، ئەو 1982 پەرتوکەکەی نوسیوە.من هۆنراوەکانی ئەو سەردەمەم دەرنەئەخست تا ساڵی 1983 کە دیوانی سێیەمی هۆنراوەکانم لەژێر ناوی (جوانی)ا بەچاپ گەیانو بریتیبون لەهۆنراوەکانی ناوەڕاستی شەستەکان تا 1983. ئەمە یەکێکە لەو هۆنراوانە:
بؤ جوانيَكى هةنطارى
لةديسكؤكانى بؤدابست كؤرِى ئاهةنط طةرم و طورِة
سةرشانؤى جوانى رازاوة، ثرِ لة كضة ثرِ لةكورِة
هةموو شةويَ ئةستيَرةكان بةرِێئةكريَن بةضاوبرِكآ
ثيَشوازى لة شةفةق ئةكريَ بة طؤرانى و بة هةلَثةرِكآ
تا بةيانى ئاواز و ساز، زرِةى ثيالَة، ضريكةى دةنط
راز و ذوان، ماضى ناودةم، طوشينى دةس، كةمةرى تةنط
شةويَك جةذنى سةرى سالَبو لةناو ئةو هةمو جوانةدا
(ئةديد) جوانيَ بو، بآويَنة، ئةديد زياتر روى بة مندا.
وتم فةرمو بؤ سةمايةك بةبآ وةستان وتى (ئيطان)
لةدواى جؤثى و يةكترناسين بؤ خواردنةوة ضوينة سةرخوان
وةك سةرةتاى دلَدارييةك بةرِيَزةوة قسةى ئةكرد
بؤ مةبةستيَ باس و خواسى دانيشتنى شةوى ئةبرد
وتم ئةى جوان، ئةى ثةرى زاد، ئةى روناكى شةوى جةذنم
هةرضةن من ئيَستا ثيَكراوى، قذى زةرد و بالآ و بةذنم
بةلآم من دورم لةتؤوة، من رِيَبواريَكم، من كوردم
لانةوازم، كيَشة ئالَؤز، تؤ بؤ وازو دلَت بردم؟
وتى من و تؤ نزيكين، تؤ دةربةدةر، من دةم بةسراو
دلَم بةجؤريَ ليَئةدا، جؤريَكيتر ئةبينآ ضاو
جطة لةوةش بةراستتبآ، يا رِوالَةت، مةلَآ (وازو)
نايةتةوة هةر ضركةيةك، لةم ذيانة كة لةدةسضو
وتم ئةديد ئةى كضؤلَة، فريشتةى ئةم راطوزارةم
وتى ئةى لاوى ئاوارة، هةلَبذاردةى ئةم ديدارةم
وتم بابآ ثةرداخى مةى بةضاوى طةشى تؤوة نؤش
وتى (ئةطيَش) ئنجا سةماى زؤر، (كؤسةنةم)جةذنيَكى خؤش
5:ئەگێش: نۆش. 6: کۆسەنەم: سوپاس بە زمانی مەجەری
بؤدابست: دوا شةوى 1982 / 1983
لة ديوانى جوانيدا 1983 بلآوكراوةتةوة

پێشئەوەو دوایئەوەش چەندین هۆنراوەیتر وەک: سرودی سلێمانی 1973،کێ وەکومن 1976، داستانی ئەوینی کوردستان 1976، ئۆپەرێتی نازە، ساڵی 1986 لەژمارە 5ی گۆڤاری نوسەری کوردا بڵاوکراوەتەوە. لەبیرەوەرییەکانی ساڵانی دێرین، لەگۆڤاری بەیانا ژمارە 152 ساڵی 1989 بڵاوکراوەتەوە. بەشی یەکەمی هۆنراوەی گوندەکان و هەڵەبجەو راپەڕین 1988 بە هاوبیر هۆشمەنا ناردم بۆ پاسۆک لە شاخ بۆئەوەی بڵاویبکەنەوە، ئەمە دەقەکەیەتی :

طوندةكان

ئةو طوندانة مةرِوخيَنن
ئةو طوندانة مةسوتيَنن
بةبآ ورة، لةدوكةلَى ئةو طوندانة زيرِة مةكةن
لةبةربورة، تؤثى دةستى نامةردانة ئاطر مةدةن
ئةو طوندانة جوان و دلَطير و رازاوةن، بآ زيانن
ئةو طوندانة فريشتةي ئةم سةرزةمينةن، بيَ زمانن
ئةو طوندانة بةهةشتيَكى ثيت و فةرِن
دةسى تاوانيان نةطاتآ، دورةشةرِن
***
ئةطةر سزاى ئةو طوندانة سوتاندنة،
ضونكة طوندى جؤرة خةلَكيَكى نةبةردن
كورِةكورِةى ئةو طوندانة، وان لةضيا، ئةلَيَن ئيَوة ئةطةر ئازان،
ئةطةر مةردن
وةرن ئيَمة جةنطاوةرين، دروستكةرى ئةو طوندانةين، وةرن وةرن
ئيَمةين طيان و ضاوو دةستى ئةو طوندانة، يةخةى ئيَمةى لةسةر بطرن
وةرن لةمةيدانى جةنطدا دةرئةكةوآ كآ سوارةية، كآ ثيادةية
كآ لةسةر مافى نةتةوةى، لةطةلأ ئيَوةى ترسنؤكا، يةك بةدةية
***
ئةطةر كيَشةى نارِةواتان، دةسةو يةخة، لةمةيدان و كؤرِى جةنطدا
لةطةلأ ئةو خاوةن طوندانة، يا لةتاوان دةسهةلَطرتن، ئةنجام نةدةن
ئةوا لةجيَى ئةو طوندانة، ئةو مةردانة، كة دةستيَكيان ثيادا هيَنان
لةكةللةى سةرى ثةرِيوتان، طوندى جوان و رازاوةتر، دروست ئةكةن
تائيَرة: 1988 وتراوة. ئەوەبو 1991ئەم پێشبینییە هاتەدی.

گەلێکیتر کەساڵی 1993لە دیوانی (هەڵبەستەکانی ژیر)ا بەچاپم گەیان. دوای ئەوە دیوانی (کوردایەتی و جوانی 2010)و زۆر هۆنراوەیتر.
ئەمەش یەکەم هۆنراوەی ئەو دیوانەیە:
هةمان سوارةم
من لةو بيرة ثةرِطرانةم
بةطذ هةمو جةردةكانا ضونةتةوة
من لةو سوارة سةرضلآنةم
لةهةلَمةتا بون بةئاطر بؤنةتةوة
ئةشآ ئةستيَرة رامابآ لةوةى ماوم هةتا ئةمرِؤ
لةناخيدا طومانيبآ لةتوانام و بثرسآ بؤ!؟
نةخيَر ياران
من هةر هةمان ئةو ئاطرةى هةرزةكاريم، كلَثةسةندوم
وةكو جاران
بؤ كوردةكةى بآ مافةكةم، باج و دياريم، من نةمردوم
ئةى ئةستيَرةى ثرس و طومان من وةكو تؤى تةماشاكار
دانانيشم دةستة ئةذنؤ، هيض لةبارا نةبوى لاسار!
ئةسوتيَم تا ئةبمة ذيلةو
لةطؤرِيشا ئةبمة مينى لةضالَنانى ناجؤرانم
تاكو ئالآى سةربةخؤيى
ئةدا مذدةى كامةرانى بةسةرتاثاى كوردستانم
ئێستەش هۆنراوەکانی دوای 2010م ئامادەیە بۆچاپ. زۆری لە هۆکارەکانی راگەیاندن و فەیس بوکا بڵاوکراوەتەوە --------------------- ژیر)
ب. هەندرێن لەسەر نوسینەکەی ئەڕواو ئەڵێ:
لەگەڵیا نابێ راستییەک حەشاربدرێ کە سەرهەڵدانی دیوانی هۆنراوەی (کوردایەتی)ژیر، گواستنەوەی بیرو باوەڕی نەتەوایەتیبو لە سۆز (عاتیفە)وە بۆ تیۆر(النظریە) لەدنیای هۆنراوەی کوردیا.
هەر ئەو راستییەش پاڵپێوەنەری (نەبەز)ی رابەرو مامۆستابو کە ئەوپەڕی رێزو ستایش لەهۆنراوەکانی ژیر بنێت و لەپێشەکی دیوانی کوردایەتییەکەیا بنوسێ: (رۆژ لەدوای رۆژ هۆنراوەکانی بەتامترو لەبارترو بە دڵی ژمارەیەکی زیاتر لە خەڵکی ئەبێ و ئەبنە نمونەی هۆنراوەی پاشەڕۆژمان)٨.
بەم پێیە ئەگەر شاعیرانیتر رابەری قوتابخانەیەکبن، ژیری شاعیر سەرقافڵەی کاروانێکە کەهەمو ئاوات و خواستەکانی نەتەوەی پێیە.
ئێمەش لەم رێبازەوە، بۆیەکەمجار لەجیهانی ژیری شاعیرو نەتەوەییەوە، ئەکەوینە رێگاو پەڕاوەکەمان سێ بابەتی گرتۆتە خۆی:
یەکەمیان، بەتاڵکردنەوەی بۆچونەکانی گوشاد محەمەد سەعید لەژێر ناوی (چەند سەرەتایەکی نوێ لەشێعری کوردیدا ٩.
دوەمیان، تەواوکردنی خاڵۆخاڵۆکەی شاعیری فەیلەسوفی کورد مەولەیی لەلایەن ژیری شاعیرەوە.
سێیەمیان، بەراوردێ لە نێوان دو هۆنراوەی شاکاری کورد(شەهید)ی گۆران و (عەولە سیسە)ی ژیرا.
هەڵسەنگاندنی ئەم بابەتانە لەترازوی راستی کێشەکەو لەناخی بیروباوەڕە نەتەوایەتیەکەوەیە، کە بەرزترین بیروباوەڕی مرۆڤایەتییە تائەمڕۆ لەسەر ئەم زەویە لەدایکبوبێ.
ئەوە ئێوەو کامیل ژیرو هۆنراوەی نەتەوەیی لەهەڵوێست و رەخنەدا.
ب. هەندرێن
پەراوێزەکان:-
١-کوردایەتی، هۆنراوە، کامیل ژیر، چاپی بەغدا ساڵی 1960
٢-محەمەد مەلا کەریم ، لێکۆڵینەوە، چاپی بەغدا، ساڵی 1960
٣-زەردەشت، لێکۆڵینەوە، چاپی بەغدا، ساڵی 1960
٤-د. عیزەدین مستەفا رەسوڵ، دراسات ئەدەبیە، چاپی بێروت. ساڵی پێوەنیە.
٥-لەلێکۆڵینەوەکاندا لەجێگەی خۆیا یەکەیەکە دەسنیشانمانکردوە.
٦-بڕوانە بڵاوکراوەی روانگە، ژ-1 چاپی نەجەف، ساڵی 1971، ل/3.
٧-بۆیەکەمجار لەکۆڕێکا لەسەر تەلەفیزیۆنی کەرکوک، سەلاح شوان و عەبدوڵا عەباس و رەفیق سابیر ئاشکرایانکرد لەساڵی 1971دا.
٨-کوردایەتی ژیر، سەرچاوەی پێشو، ل/22
٩-رۆشنبیری نوێ، گۆڤاری بەرێوەبەریتی رۆشنبیری کوردی، ژ/72 شوباتی 1979، ل/39.
بابەتەکان:
1-لێکۆڵینەوە
گوشاد کۆلکە خوێندەوارە لەئەدەبدا. لەڕوانگەی نەتەوایەتییەوە بۆچونەکەی پوچە.
تێبینی: ئەم لێکۆڵینەوەیە وەڵامێکە بۆ نووسینێکی کاک گوشاد محەمەد سەعید لەژێر ناوی (چەند سەرەتایەکی نوێ لەشێعری کوردیدا) بۆیەکەمجار لەگۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژمارە72 شوباتی1979 ل/39 بڵاوکرایەوە. بۆدوەمجار لەگۆڤاری بەیان ژمارە61نیسانی 1981 ل/56 بڵاوکرایەوە. هەردو گۆڤارەکە سەر بەدەزگای رۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی سەر بەوەزارەتی رۆشنبیری و راگەیاندنن.
هەڵسانی د. ئەورەحمانی حاجی مارف بەرامبەر مامۆستا جەمال نەبەز، بەکارێکی خۆیی نازانم وەک لەدۆخی نوسینەکەیا سەرجەم دەرئەکەوێ و رێکەوتنی لەگەڵ گوشاد محمەد سەعید لەگۆڤاری رۆشنبیری نوێدا ١. ئەگەر بێت و شیبکرێتەوە ئامانجەکەی بەستراوە بەدەرفەتێکی مێژوی میللەتەکەمانەوەکە ٢22 ساڵ لەمەوبەر حەمەی مەلا کەریم بەرەو روی بڕوای نەتەوایەتی و نەبەزو ژیر بوەوە. هەرچەن لەبواردا دەرنەچو، بەڕاپەڕینی زەردەشت بەرامبەری، لەدەریادا نقومبو و وەک گۆمێکی مەنگ کپبو.
بێینە سەر وتارەکەی کاک گوشاد محەمەد سەعید کەبۆتە جێگەسەرنجی دەزگای رۆشنبیری کوردی وەک لەگۆڤارەکانیانا (رۆشنبیرو بەیان)٣ دەرئەکەوێ، زۆر بەپەرۆشەوە تینون بۆ بەگژاچونی بیروباوەڕی نەتەوایەتی و ئەدەبەکەی. لەدەمێکا هەزاران وتاری ئەدەبی و مێژویی و سیاسی و هونەریی کورد ٤ بونەتە پێخۆری سیڤەری بەیان و لۆزانی کورد ٥.
گوشاد رێبازی حەمەی مەلا کەریمی گرتوە. بەڵام لەبارەی نوسینەکانیەوە زۆر هەڕەمەکیترەو لەوەناچێ تەنیا پەڕاوێکی خوێندبێتەوە لەسەر بیری نەتەوەیی یا ئەدەبی نەتەوەیی، بگرە لەسەر ئەدەبی کوردیش!!.
گوشاد بەبێ بناغە هاتوە باسێکی دەسپێکردوە ناویناوە(چەند سەرەتایەکی نوێ لەشێعری کوردی) ٦ بەم وشانە سەری بەوتارەکەی هەڵداوە (کامەران هەر لەسەرەتای پەیدابونیەوە لەگەڵ ئەو هەمو تەئسیرانەی لەسەریبو-لەچەند هەوڵدانێکی شێعری باش خاڵینەبو، ئەم باشییەش زیاتر وەک پڕکردنەوەی بۆشاییەکی بیری نەتەوایەتی نەوەک تەکنیکی شێعری لەچواچێوەی شێعری نوێدابو (گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژمارە 72 شوباتی 1979 ل/39.
گوشاد پێشەکی هێلێکی راستوچەپی بەسەر هەمو هۆنراوەی کوردیا هێناوە هەتا کامەرانیشی گرتۆتەوە وەک ئەڵێ (لەگەڵ ئەو هەمو تەئسیرانەی لەسەریبو، ئەگەر بهاتایە ئەو تەئسیرانەی لەسەرنەبوایە سەرکەوتوتر ئەبو). ئەبێ گوشاد مەبەستی چیبێ!؟ تۆبڵێی کامەرانی بەیەکەم لوتکەی ئەدەبی کوردی دانابێ؟ ئەگەرکەموکوڕییەکی هەبێ خستبێتیە ئۆباڵی ئەدەبەکە بەوەی کامەران لەئەدەبەکە بەرزترە!؟
بەلای گوشادەوە ئەگەر بهاتایە کامەران یەکەم شاعیری کوردبوایە ئەو هەمو تەئسیرانەی لەسەرنەئەبو!؟ زۆرزۆر پێشکەوتوتر ئەبو لەئێستا.
تۆبڵێی گوشاد هەمو هۆنراوەی کوردیی رەتکردبێتەوە بەقوتابخانەو قۆناغ و رێبازەوە لەپێناوی کامەرانا!؟ ئەم راستییە پێویستی بەپرسیارە، پرسیارەکەش لە کاک گوشاد. وەڵام رونەو زۆریش ئاشکرایە هەر لەخۆیا، ئەوەنیە گوشاد ئەڵێ (لەچەند هەوڵدانێک...هتد) ئەو چەند هەوڵدانەی کامەران بەسەر هەمو هۆنراوەی کوردیدابوە. هەر ئەو هەوڵدانەی کامەران لای گوشاد بوە بەهاوکێشەیەک هەمو ئەدەبی کوردی ئەگرێتەوە نەک هەر هۆنراوە. کەواتە باووباپیرەکانمان چییانکردوە؟ هەرچەند زۆر وەڵام بەرامبەر ئەم رستانەی گوشاد هەیە، لەوانە هەتا نوسینی کامەران خۆی ٧. بەڵام نوسەرێک رادەی رۆشنبیڕیی بگاتە ئەو پلەیە لای ئێمەش وشەکانی وەک داستانێکی گوێئاگردان دێتە گوێ کە داستانبێژ بەڕازی خۆی داستانەکە بگێڕێتەوە.
هەمو ئەدەبدۆستێ تا ئەم دێڕە ئەگەر گوێ شلکا لەئاستی فەرمایشتە بێ سەروپاکانی گوشاد بەوەی کامەران هەموشتێکبێ لەئەدەبی کوردیا، یا لوتکەی پڕکردنەوەی بیری نەتەوایەتیبێ، بێ شک هێڵێکی سەرەوخوار بەوشەکانیا دێنێت و بەگوشادیش ئەڵێ شارەزای یەک پیتی کوردی نیت نەک ئەدەبی کوردی.
کامەران بەوشەی ناسک و گیانی مۆسیقاو هەندێ هۆنراوەی بڵندی، جێگەیەکی هەیە لەهۆنراوەی نوێی کوردیا.بەلام لەبارەی پکردنەوەی بیری نەتەوایەتییەوە، هەرگیز نەگەیشتۆتە عەلی تەرمۆکی و خانی و حاجیی کۆیی و بێ کەسی باوک و پیرەمێردی نەمر، هەتا هەژاری مهابادیش کەتەنیا هۆنراوەیەکی دڵداریی نیە.
ژیریش بەو لوتکەییەی گرتویەتی لە (تیۆری نەتەوایەتی)ا کەتا ئەمڕۆ ساڵی 1982 ٩ شاعیرەکانمان توخنی نەکەوتون. ئەوەلەلایەک، لەلایەکیترەوە هەمو بیروباوەڕیک لەگەڵیا بیری نەتەواییەتی، بریتینیە لەبۆشاییەک پڕبکرێتەوە.. لەوانەیە کاک گوشاد بیر بە بئری عەرەبی تێگەیشتبێ نەک فیکر!
لەبارەی شاعیرو نوسەرەوە، بۆ باوەڕ، دەوری هاندەر ئەبینێ، لەدەمێکا بڕوایەک، شاعیر یا نوسەری نەبو، مانایئەوەنیە بۆشاییەک لەو باوەڕەدا بەدی ئەکرێ یا لایەکی بەبەتاڵی ئەمێنێتەوە. ئەوەی جێی سەرنجبێ، یەکەمجار گوشاد دەسنیشانی ئەوە ئەکا کامەران لەناوەرۆکا سە رکەوتوە، دوایی دێتە سەر شێوە (شکل) هەروەک ئەڵێ (نەوەک تەکنیکی شێعری، لەچواچێوەی شێعری نوێدابو).
نازانم کاک گوشاد خۆی لەم رستەیەی خۆی ئەگات و ئەتوانێ بۆمان شیبکاتەوە؟ یا ئەترسم وەک نوکتەکەی رشتەی مرواریی بەسەرهاتبێ! کە ئەگێڕنەوە لەو دەروێشە دەسبڕانەی بەدەروێشی ئەبنە شێخ، یا بە واتایەکیتر تەکیەی شێخێتی داگیر ئەکەن، ئەو شێخەمان نەخوێندەوار ئەبێ، رۆژێک مەلایەکی رۆشنبیر لەخزمەتیا ئەبێ، لەبەرچاوی مریدەکان روئەکاتە مامۆستاو ئەڵێ: مامۆستا خوا لەقورئاندا باسی ئێمەی کردوە؟ مەلا ئەڵێ: بەڵێ یاشێخ لەسورەتێکدا ئەفەرموێ (هل یستوی الذین یعلمون والذین لا یعلمون) شێخ فرمێسک بەچاویا دێتە خوارێ! بەمانا تێیگەیشتوە! گوشادیش هەر ئەوەندەی ئەو شێخە لەتەکنیکی شێعری و شێعری نوێ گەیشتوە.
زۆر نزیکە د. ئەورەحمانی حاجی مارف ئەم رەخنەیەی گوشادی لەریزی رەخنە زانستییەکانا دانابێ و بەئەندازەی گەشەی خوێندەواریی بژمێرێ! ١٠.
هیوادارین کاک گوشاد بەوشەکانی خۆیا بچێتەوەوتەنیا تێمانبگەیەنێ مەبەستەکەی چیەو هیچیتر! لەگەڵیا رەچاوی ئەم رستەیەی د. عیزدین بکا کە ئەڵێ: (کامەران هونەرێکی نوێی نەهێناوەتە کایەوە، بەڵکو تەواوکەری رێبازە جوانکاریەکەی پیرەمێردو گۆرانە ١١ .
ئەو پێنوسانەی تائەمڕۆ ئەدەبی کوردییان هەڵسەنگاندوەو قوتابخانەیان بۆدیاریکردوە، قۆناغ بەقۆناغ جیایانکردۆتەوە، بۆنمونە قۆناغی بێخود ١٢ یان جیاکردۆتەوە لەقۆناغی بێکەس و پیرەمێردو ئەحمەد موختار بەگی جاف. لەدەمێکا بێخود لەدوای هەمویان کۆچی دوایی کردوە. هەروەها بەدوای قۆناغی ئەواندا ، گۆران و نوریی شێخ ساڵح و هەردی و بەختیار زێوەرو دڵدارو بلەو دیلان و کامەران و ژیرو ع،ح،ب، کەئەمانە زوربەیان لەقۆناغی پێشودا هاتونەتە مەیدانەوە. بۆنمونە: یادگاری هیوای بلە کەتا ئەمڕۆ لەشاکارەکانی هۆنراوەی کوردی ئەژمێردرێ ، لەساڵی 1933دا بڵاوکراوەتەوە، هەمو شاعیرەکانی قۆناغی پێشو لەژیاندابون .
لەقۆناغی ئەم شاعیرانەو هەمو قۆناغەکانا، جۆن پلەی یەکەم بوە لەشاعیرەکانا، پلەی دوەمیشبوە. بەلام گوشاد بەبێئەوەی پەیڕەوی ئەم رستەیەبکا، هێناوێتی قۆناغەکان و پلەی شاعیرەکانی وەک چێشتی مجەور تێکەڵاوکردوە بەبێئەوەی خۆی لەخۆی بگا یابزانێ ئەڵێ چی یا چی ئەنوسێ. ئنجا ئەڵێ: ( بۆیە کامەران لەچاو ئەو شاعیرە نەتەوایەتیانەی کەلەم سەردەمەدا هەبون وەک عوسمان عوزێری و کامیل ژیرو لەسەردەمی خۆیا بێکەسیش پێشکەوتوتربو- رۆشنبیری نوێ، سەرچاوەی پێشو ژمارە 72 ل/39 ) لێرەدا بەرەوڕوی گوشاد ئەبینەوە بەم خاڵانە:
1-بارە نەتەوایەتییەکە لابدەین و بێینە سەر پلە شاعیریەکە، عوزێری لەو قۆناغەدا لەپلەی یەکەما نەبوە وەکو کامەران و ژیر. بەڵکو لەپلەی دوەمابوە، یا لەڕیزی شیرکۆ بێکەس و کاکە شوان- د. ئیحسان فوئادو جەمال شارباژێڕی و کاکەی فەلاحا بوە ١٤ . زوربەی ئەمانە لەسەردەمی ژیانی عوزێریا هۆنراوەی بەهێزترو شاکاری نەتەوایەتیتریان بوە لە عوزێری. بەڵام لای گوشاد خراونەتە پشتگوێ!.
2- لەبارەی بێکەسی باوک، وەک لەپێشەوە باسمانکرد، لەقۆناغی پێشتربوە، یاقۆناغێ پێش کامەران و ژیربوە، ئیتر نازانم گوشاد ئەم بەراوردەی بە چ ترازویەک کێشاوە؟ لەڕاستیا لەهەر دەمێکا باسی بێکەس کرابێ، پیرەمێردی لەگەڵابوەو ئەز بێکەس و پیرەمێردم وەک زەهاوی و رەسافی١٥ دێتەبەرچاو. لەدەمێکا پیرەمێرد لەبارەی ناوەرۆک و باوەڕی نەتەوەییەوە لەبێکەس پێشکەوتوتر نەبوبێ لەو کەمتر نەبوە. بەلام بێکەس شۆڕشگێڕییە دەرونییەکەی و یەخەگرتنە بەرەوڕوەکەی لەگەڵ خوێن گەرمییە لاوییەکەیا زیاتر دیاری کردوە، بەتایبەتی بەدوای 6/ئەیلولی/1930دا، هەرچەندە لەبارەی هونەرو شێوەوە نەگەیشتۆتە پیرەمێرد. هەروەها بێ کەس شاعیرێکی میللیبوە نەک هونەری وەک پیرەمرد.
لەلایەکیترەوە گوشاد بێئەوەی پلەی پێشکەوتن دیاری بکا، بەدوایا ئەڵێ( گەرسەیری شیعرەکانی هەمویان بکەین بەڕونی بۆمان بەدیادەکەوێ کە کامەران وەک شاعیرێکی لاو لەوسەردەمەدا بەهێزتر لەهەمویان هاتە کایەوە شێوەی نوسینەکەشی لەهەمویان بەهێزتربو- رۆشنبیری نوێ، سەرچاوەی پێشو ل/40).
بەو پێیە کامەرانی سەرخستوە بەسەر بێ کەس و عوزەیری و ژیردا بێئەوەی رەچاوی قۆناغ و پلەو شێوە بکا. لەلایەکی ترەوە ئەڵێ ( بێکەس گەلێ شێعری بەهێزی هەبوە، بەڵام شێوەی نوسینی ئەم شێوەیەنیە کە کامەران پێی نوسیوە- رۆشنبیری نوێ، سەچاوەی پێشو ل/40.
سادەیی و ساکاریی گوشاد گەیشتۆتە پلەیەک جیاوازیی نێوان هۆنراوەی هونەری و هۆنراوەی میللی بۆ ناکرێ. هەر ئەوەنە ئەڵێ: شێوەی کامەران و بێ کەس جیاوازە! ئافەرین مامۆستا گوشاد، بەم رەنگە بویتە جێ سەرنجی گۆڤارەکانی رۆشنبیری و بەیان!؟ کە دو جار ئەم وتارەیان بۆ بڵاوکردیتەوە بێئەوەی جیاوازیی هۆنراوەی هونەری و میللیت بۆبکرێ. جائەگەر بێت و لەسەر ئەم کێشەیە بڕۆین، زۆر درێژ ئەبێتەوە بێ گەیشتنە ئەنجام. چونکە گوشاد هێشتا لە ئەلف و بێی ئەدەبدایەو دەسنیشانەکانیشی لەجێگەی خۆیانیە هەتا رەتبکرێنەوە، بێ سەروپایەو هەرجارەی سەنگی بەلایەکدایە بێئەوەی خۆی بزانێ ئەڵێ چی! بەبێزارییەوە ئەڵێم: کاک گوشاد ئەمە کاری تۆ نیە. کوردیش ئەڵی نان بۆ نانەواو گۆشت بۆ قەساب. هەرەچەن ئەوانەی بەرەوڕوی کێشە نەتەوەییەکە بونەتەوە لەو سەردەمەی گوشاد دەسنیشانی کردوە، کامەران و دیلان و ژیرو هەژاری شاعیری میللییە. وەنەبێ بەختیار زێوەرو دڵدارو هەردیش، جێگەدەستیان دیارنەبێ لەمبارەیەوە. بەلام گوشاد بەم شێوەیە تێئەڕوانێ و ئەڵێ (زۆریش داهێنەرتر لەم شاعیرە نەتەوەییانەی هاتنە ناو جیهانی شێعرەوە دەشتوانین چاو بەدیوانی کامیل ژیری کوردایەتیدا بگیرین لەگەڵ یەکەم دیوانی کامەران کە دیاری یە بەراورد بکەین، کامەران ئەم دیوانەی لەسالی 1957 چاپکردوە لەگەڵئەوە کامیل ساڵی 960 چاپیکردوە- هەمان سەرچاوەی پێشو ل/40 )
گوشاد بەئاستەمێک شارەزایی لەئەدەبی کوردیا ببوایە، دیوانی نازەنینی ژیر سالی 957 چاپکراوە، بەرامبەر دیاریی کامەرانە نەک دیوانی کوردایەتی. دوایی گوشاد ئەڵێ (دەبینین کامەران زۆر شتی لە ژیر جوانتر هەیە هەرچەندە ژیر تاقیکردنەوەیەکی دورودرێژیشی لەشێعردا هەبو- هەمان سەرچاوە) راستییەکەی نازەنینی ژیر هاودەمی دیاری کامەرانە. گوشاد کە ئەڵێ، کامەران شتی جوانتری هەیە، ئەبوایە دەسنیشانیکردایە. ئێمە بە دەسنیشان ئەلێین: ژیر لە نازەنیندا هۆنراوەی هەیە لەهۆنراوەی دیاریی کامەران جوانترە. بۆنمونە (بەهاری کوردستان)17 کە پاداشتی یەکەمی لەسەر وەرگرت18 . لەدەمێکا کامەران لەدیاریدا19 بەهاری هەیە لە (رۆژنامەی ژین)ا (بەهاری کوردستان)20 دورنیە بەشداریی ئەو گرەوەی کردبێ لەو سەردەمەدا کە سەرەتای سەرهەڵدانی کامەران و ژیریش بوە، بەپێچەوانەوە پاداشتی وەرنەگرتوە وەکو ژیر. لەگەڵئەوەشدا ئێمە وەک گوشادنین و نالێین هۆنراوەی ژیر لەهۆنراوەی کامەران جوانترە.
وەک بەراوردێک، نازەنین لە 72 لاپەڕەدایە، بریتییە لە 20 هۆنراوە، 9 هۆنراوەیان لەسەر تێکۆشان و خەباتی نەتەوایەتییە، بەڵام دیاری لە 84 لاپەڕەدایە، 30 هۆنراوەو کۆمەڵێ هۆنراوەی کورتە، تەنیا 3 هۆنراوەو 2 کورتە هۆنراوەی پەیوەندیی بە خەباتی نەتەوایەتییەوە هەیە.. لەبارەی تاقیکردنەوەو تەمەنی هۆنراوەییەوە، ئەگەرێینەوە بۆ کۆڕێکی کامەران کە زانکۆی سلێمانی21 بۆی سازکردبو ساڵی 1978، لەو کۆڕەدا کامەران دانی بەوەدانا کە سەرەتای دەسپێکردنی ژیانی هۆنراوەی سالی 1953بوە. وەک لەهەندێ هۆنراوەی بڵاوکراوەشیا دەرئەکەوێ‌، سالی 1954 گەرمەی ژیانی هۆنراوەیبوە. بۆنمونە بڕوانە رۆژنامەی ژین ژمارە 1205 هۆنراوەی نابەزین. ژمارە 1210 هۆنراوەی کۆتری ئاشتی، ژمارە 1216 هۆنراوەی کە مردمی بڵاوکردۆتەوە لەساڵی 1954دا. بەڵام ژیر لەو سالەدا تەنیا هۆنراوەی هەژار لەجەژنای بڵاوکردۆتەوە لە ژینا کە یەکەم هۆنراوەیەتی22، هەتا 1955یش ژمارەی هۆنراوەکانی لەپەنجەی دەستێک تێناپەڕێ. گەرمەی هۆنراوەکانی ساڵی 1957بوە. لەروی تەمەنیشەوە کامەران 231929 لەدایکبوە، ژیر 241934. ئیتر نازانم گوشاد ئەم تەمەن درێژییەی ژیری لەکوێوە هێناوە!؟
سوڕانەوەی گوشاد لەدەوری خاڵێکدایە کە بەهەر لایەکا بسوڕێتەوە هەر پێکانی ژیرە! ئەمەش نە پەیوەندیی بەقۆناغی هۆنراوەوە هەیە نە ئامانجە نەئەنجام، وەک ئەڵێ (هەرچەندە لەم سەردەمانەدا هەوڵدرا کەپڕوپاگانتە بۆ چەند شاعیرێک بکرێت وەک ئەم شتانەی بۆ ژیر کرا- گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ل/40)
کام شت بۆ ژیرکرا، کام پڕوپاگانتە، کام نامیلکە، کام رۆژنامەو گۆڤار!؟ تەنانەت نوسینێ!؟ کە زوربەی ئەمانە بۆ کامەران کرا25. جائەگەر مەبەست تەنیا پێشەکییەکەی دیوانی کوردایەتییە، ئەوا بروانە ئەو پیشەکییە بزانە پروپاگانتەی بۆ ژیر کردوە یابەئاستەمێك بەسەرو باڵی ژیرا هەڵیداوە؟ بەپێچەوانەوە نوسەری پێشەکییەکە ئەڵێ:(ناتوانم رای خۆم دەربڕم بەرامبەر رادەی بەرزی و نزمیی ئەم هۆنراوانە لەبارەی وردەکاری و خەیاڵەوە یا رێکی و ناڕێکی و کێش و لەنگەرەوە) ئنجا بڕوانە پیرۆزیی بیری نەتەوەیی کە ئەلێ (با ئەوان هەست و ویژدانی خۆیان بخەنە کارو بەچاوێکی بێکینەو لانەگیرەوە لێیبکۆڵنەوەو فەرمانی بەسەردا بدەن) 26
ئنجا بۆبەراورد بروانە ئەو پیشەکییەی د. عیزەدین بۆ (خەبات و ژیان)ی دڵزاری نوسیوە (ئەبێ شاعیرەکانمان بەڕێگای دڵزاردا پەلی خوێندەوار بگرن روەو بەرزکردنەوەی رادەی لەهونەر گەیشتنیان تابەتەواوی بەرزی ناوەرۆک و روخسار!؟ یەکبگرێت بەتەواوی بەرهەمیان بۆ گەلبێت هەر بەوجۆرە خۆشیان ببن بە شاعیری گەل)27ئەی کاک گوشاد بۆ روتنەکردە د. عیزەدین و پێیبڵێی بە چ مەرجێک دڵزارت کردە مامۆستایەک تا شەهادەی شاعیری بدا بەشاعیران تاببن بە شاعیری گەل)؟. لەکاتیکا باوەڕناکەم تائەم دەمە لەلێکۆڵینەوەیەکا ناوی دڵزار هاتبێ، د. عیزەدین و هاوڕێکانی لێدەرچێ، لەدەمێکا هەمو جەماوەری دڵزار لە کوردستانا ناگاتە پەنجەی دەست لەبەرئەوەی هۆنراوەکانی نەگەیشتونەتە ناخی چەوساوەکانی کوردستان.
رەشوڕوتەکانی کورد لەهۆنراوەکانی دڵزارا جێگەیاننەبۆتەوە. ئەو هۆنراوەی بۆ سوپای سورو کۆشکی کریملین و یەکێتی سۆڤێت و مۆسکۆو ستالینگراد وتوە. ئیتر شاعیری کام گەلە، کورد یا روس!؟
لەلایەکیترەوە دڵزار شاعیرێکی میللیە، ئاگای لەهونەرو روخسار هەر نیە.
بەکاکەی فەلاحیشا بەم شێوەیە هەڵئەدا:(هەندێ شاعیر بەڕاستی بە شاعیری راپەڕینی کانون ئەناسرێن٢٨) .لێرەدا ئەپرسین: ئەیبۆ لەپەڕاوەکەیا،الواقعیە فی الادب الکوردی، باسی راپەڕینی کانونی٢٩کردوە بەڵام ناوی کاکەی فەلاحی نەهێناوە؟ لەدەمێکا ئەو پەڕاوە ساڵی 1967 چاپکراوە، کانونیش 1948رویداوە، دیوانەکەی کاکاکەی فەلاح 1980بوەو باسی هەندێ شاعیریتری کردوە٣٠!
د. عیزەدین پێشەکی بۆهەرکەس بنوسێ، پیایا هەڵئەداو خاڵێک ئەدۆزێتەوەو ئەیخاتە پاڵ گەورەییەکەی راستبێ یانا٣١. تۆش گوشادی رەخەگری چەرخی بیستەم، بۆ ئەوپێشەکیانەت نەخستەڕو لەگەڵ بەراوردێکی شاعیری گەل و شاعیری کانون بە ژیری شاعیری نەتەوەیی!؟ پێشەکیش دڵنیاتئەکەم کە دڵزارو فەلاح نەگەیشتون بەڕادەی ژیر.
گوشاد لەڕەخنەکەیا لەزانست دابەزیوەو گەیاندوێتیە وشەی ناوبازاڕو هەڕەمەکی وەک(ئەمەش لەبەرئەوەبو کە ژیر خۆی شتێکی٣٢ ئەوتۆی تیابەستەنەبو – رۆشنبیری نوێ ل40) ئێمەش ئەپرسین لای گوشاد پلەی هەڵسەنگاندن بە چ شێوەیەکەو بە چ بەڵگەیەک ئەیسەلمێنێ ژیر شتێکی ئەوتۆی تیابەستەنەبوە!؟ ئایا ژیر لەهەمو هۆنراوەکانیا تەنیا هێرشێکی کردۆتە سەر باوەڕێ، چینێ، کۆمەڵێ، لایەنێ، میللەتێ، یا وڵاتێ؟ یا بەپێچەوانەوە باڵی برایەتیی کردۆتەوە بۆ هەمو مرۆڤێک لەسەر تۆپی ئەم زەوییەداو ئاواتەخوازە لەژێر سایەی ئاشتیا بە سەربەستی بژی نەک بە ژێردەستی :
ئاشتی لای ئێمە ژێردەستی نیە
ژیانی دیلی سەربەستی نیە٣٣
ژیر بەمشێوەیە ئاشتی و برایەتی هەڵئەسەنگێنێ. ئەگەر ئەم رێیەی پەیڕەونەکردایە، شاعیرێتی نەتەوەیی پێنەئەبڕا. گوشادیش دڵنیا ئەکەین ئەمە بڕوا مرۆڤایەتییەکەیە کە بڕوا نەتەوایەتییەکەشەو هەڵهێنجراوی ئەو راستییە بێگەردەیە. راستە ئەگەرهەڵسەنگاندن بەپلەی نۆکەری، بەکرێگیراوی، خۆفرۆشی یا بەترازوی باوەڕی لەدەرەوەهێنراو بکێشرێ، ژیر شتێکی ئەوتۆی تیابەستەنیە. بەڵام خۆبەستنەوە بەخاک و بیروباوەڕە نەتەوەییەکەوەبێ، ئەگەر لەڕیزی پێشەوەی شاعیرانی کوردەوەنەبێ، جێگەیەکی دیاریکراوی بڵندی لەناویانا گرتوە. هەرچەن لەم بارەیەوە روی پێنوس ئەکەینە ژیر کەجێیهێشتین لەمەیدانی هۆنراوەداو بێدەنگیی ئەم چەندساڵەی رێگای بۆ وێنەکانی وەک گوشاد پاککردۆتەوە، وەک حاجی قادری کۆیی نەمر ئەڵێ:
شێری نەڕ وەک لەناو بێشە نەما
گورگ و مامرێوی دێنە رەقسوسەما٣٤
گوشاد ریزی مرۆڤایەتی جێدێڵێ و ئەنوسێ: (ئەو پاڵپشتە فکرییەی کەئەیویست گەورەیبکا شتێکی وە نەبو-رۆشنبیر ل40) ئەمشەکرەی گوشادرستەیەکی رۆژنامەی وەقتی تورکیم دێنێتەوە بیر کەنوسیبوی- لەهەرجێیەک سەرنیزەی تورک هەبێ مەسەلەی کورد نیە٣٥) بەلای گوشادەوە بیروباوەڕی کوردایەتی شتێکی وانیە! وەک بەلای رۆژنامەی وەقتەوە مەسەلەی کورد نیە! ئەی کاک گوشاد تۆ بڕیاردەربە، چ بیروباوەڕێك شتێکی ئەوتۆی تیابەستەیەو ئەتوانێ ژیانی مرۆڤی کورد بپارێزێ؟ چارەنوسی بۆبەدەسبهێنێ؟ ئەوانەی بەوشەی کوردستان ئەسڵەمێنەوە؟ یا بێدەنگبون لەئاست لەسێدارەدانی شۆڕەسوارەکانی کورد لەمهابادو بۆکان ٣٦؟ دیارە مێژو لەوانە نابورێ.
نوسەر پێشئەوەی مەبەستێک بدابەدەستەوە، لێپرسراوە بەرامبەر هەر وشەیەکی، نەک وەک گوشاد لەخۆیەوە ئەڵێ: (هەرئەمەشبو کەبوە هۆی ئەم بگرەوبەردەی نێوانی کاک محەمەدی مەلا کەریم و جەمال نەبەز- رۆشنبیر ل40)
کام بگرەوبەردە؟
وەکلەپێشەوە باسمانکرد، بەدوای کوردایەتیەکەی ژیرا، حەمەی مەلا کەریم بەرەنگاریبو، بەڵام بەڕاپەڕینی زەردەشت، بەشێوەی گۆمێکی مەنگ بێدەنگبو. جانازانم بەڕێزتان لەگەڵ د.ئەورەحمانا٣٧ ئەتانەوێ بیهێننەوە کایە؟ هەرچەن باوەڕناکەم جارێکیتر ئەو بگەڕێتەوە ئەومەیدانە. چونکە وادیارە هەستی بەهەڵەکانی پێشوی کردوە. کاک چاوێکیش لەرۆژنامەی برایەتیا پێیوت: هەرچەندەکو لەمبارەیەوە زۆر باسکراوەو بۆئەو بالزات -مەبەستی کاک محەمەدە-رونکراوەتەوەو چەندەها بەڵگەی عیلمی و واقیعی خراوەتە بەرچاو و بەدورودرێژی لەمبارەیەوە، پێش پانزە ساڵ باسکراوە٣٨. بەڵام کاک محەمەد جارێکیتر نەیتوانی بەرامبەر ئەو تەوژمە بوەستێتەوە. لەوەڵاما وتی: بەشبەحاڵی خۆم هەندێ لەم رۆژانە ئەناسمەوەو هەندێکیشیانم لەیادنیە، زۆر کەسیتریش وەک منن و هیواش هەیە هەمویانئەناسێتەوە٣٩. جا کاک گوشاد بزانە کاک محەمەد چۆن ساردبۆتەوەو ئەمڕۆ زۆر پێشتریشکەوتوەو بەلای نەتەوایەتیا وەرچەخاوەو گەیشتۆتە رادەیەک بەتەوسەوە بەدوکتۆرای سۆڤێت ئەڵێ کاندێت!! دوکتۆرەکانی سۆڤێتیش ئەمەیان زۆر لانەنگە. ئنجا بەم گاڵتەبازاڕییەوە بە د. مارف خەزنەدار ئەڵێ بڕوانامەی بەرزی کاندێداتی بەدەستەوەیەو سەری زمانی و بنی زمانی باسی عیلم و عالمە!٤٠.
گوشاد پەنائەباتە بەر وشەیەک لەهەمو راستییەکەوەدورە. ئەنوسێ (ژیر بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکەی بە ئاینەوە ئەبەستێتەوە هەمو بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخواز دەنێتەلاوە- رۆشنبیر ل40) دوایئەوە هەمان وشەکانی حەمەی مەلا کەریم دوبارەئەکاتەوە کە لەدەمی خۆیا زەردەشت وەڵامێکی تێروپڕی داوەتەوە. ئێمەش چەن خاڵێکیتر ئەخەینە پاڵ راستییەکانی زەردەشت .
(لێرەدا، ب. هەندرێن، بە 4 خاڵ لە 6 لاپەڕەدا، وەڵامێکی دورودرێژی ئەو قسەیەی گوشادی داوەتەوە کەئەڵێ-ژیر بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکەی بەئاینەوە ئەبەستێتەوەهەمو بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخواز دەنێتەلاوە-
جابۆئەوەی ئەم بوختانە لەکورتی ببڕێنینەوە، ئەڵێم: من بەهیچجۆرێ بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکەم بە ئاینەوە نەبەستۆتەوە. تەنیا وشەیەک لە 67 وشە ، کە لەناوپێشەکی دیوانی کوردایەتییەکەما هاتوە، وتومە یەکێ لە بنەماکانی کوردایەتی، خواپەرستیە، ئەوەش پەیوەندیی بەئاینەوەنیە. خواپەرستی شتێکەو ئاین شتێکیترە. جگەلەوە، چەمکی خوا لەمێژودا گەلێ جۆرو شێوەی بەخۆیەوە دیوە. بێجگە لە ئاینە ئاسمانیەکان، ئاینەکانیترو کۆمەڵە خەڵکەکان لەقۆناغەجۆربەجۆرەکانی مێژودا کە هیچ ئاینێکیان نەبوە، هەریەک لەوانە بەجۆرێ لە خوا گەیشتون، یا هەریەکەیان لە هزری خۆیانا خوایەکیان بۆخۆیان دروستکردوەو پەرستویانە جیاواز لەوانیتر، تەنانەت کۆمەڵە خەڵکی واهەبوە 2 خوای بۆخۆی دروستکردوە. ئنجا خوا چیە؟ چۆنە؟ لەكوێیە؟ئەوە هەر لایەنە بەجۆرێ وەڵام ئەداتەوە. بۆنمونە، بەپێی ئایەتی (اللە نور السماوات والارض) واتا خوا روناکیی ئاسمان و زەوییە، ئەبێ خوا ( رۆژ)بێ.راستییەکەی منیش مەبەستم لەو خواپەرستییە، ئەوەبوە کەمرۆڤی کورد نمونەیەکی بەرز-المثل الاعلی-ی هەبێ باشە، بۆئەوەی لەترسی لێپرسینەوە، لەخراپەکاری دورکەوێتەوە. ئەمەش بەستنەوەی نەتەوایەتینیە بەئاینەوە وەک گوشاد ئەڵێ.
لەبەرئەوە، من کەمەبەستم لەخواپەرستی، لایەنگیریی هیچ ئاینێک نەبوبێ، بیرکردنەوە نەتەوایەتییەکشم بەهیچ ئاینێکەوە نەبەستۆتەوە. بەڵکو هەر ناوی هیچ ئاینێکم نەهێناوە.. بۆیە بەباشمزانی ئەو بەرگرییانەی لەمن کراون لەلایەن هەردو بەڕێز زەردەشت و ب. هەندرێنەوە لەڕوی ئاینەوە، لەم پەرتوکەدا دوبارەیان نەکەمەوەو کاتی خوێنەرەوەی بەڕێزی پێوە نەگرم، تەنیا هەندێ رستەیتری ناوئەو6لاپەڕەیەی ب.هەندرێن گوڵبژێرئەکەم--------------ژیر)
ئنجا هەندرێن ئەڵێ:
ئاین، کاروانی بزوتنەوەی نەتەوایەتی هەندێ میللەتی دواخست لەوانە میللەتی کورد، بەڵام مارکسیەت بەتایبەتی دیکتاتۆرێتی پرۆلیتاری، نرخ بەمرۆڤوە ناهێڵێ٤٢
تینسون شاعیری ئنگلیزی ئەڵێ: جیهانی کۆن ئەگۆڕرێ جێگا جێدێلێ بۆ هاتنی رژێمیتر. خوا خۆی ئەسەپێنێ بەزۆر شێوە، هەتا جیهان وەکو خۆی نامێنێ. بەمانەوەی بۆگەنئەکا٤٣.
گوشاد بەبێ هیچ بەڵگەیەک ئەڵێ: (ژیر هەمو بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخواز دەنێتە لاوە) لەکاتێکا ژیر دژی چەوسانەوەیە بەهەمو شێوەکانیەوە بەچەوسانەوەی بیروباوەڕیشەوە:
ئێمەیکورد ئێمەی گورد گەلێکین بێزیان
دۆستی گشت میللەتان بۆئاشتی و ئاسایش
گۆرانی و ستایش ئەبێژین هەمومان (کوردایەتی ل48)
کورد ئەڵێ مشتێک نمونەی خەروارێکە. ئایا ئەم مشتە بەسنیە بۆ بەڵگەی پێشکەوتنخوازی و ئاشتی پەروەریی بیری نەتەوایەتی و شاعیرە مەزنەکەی، ژیر؟ کام مارکسی یا کام بیری مرۆڤایەتیتر ئەوەندە ئاشتیخوازە؟ جەورو ستەمی تورکەکان گەیشتە پێنوسەکەی جەواهیر لال نەهرۆ٥٨و نەگەیشتە لنینی ئاشتیخواز کەلەئاستی نامە مێژوییەکەی شێخ مەحمودی نەمرا٥٩بێدەنگبو! بەڵام لەیارمەتیدانی خوێنڕێژێکی وەکو مستەفا کەمالابێوچانبو بۆ وێرانکردنی کوردستان لەپێناوی بەڵێنێکی ئەتاتورکا بەتەسلیمکردنی شارەکانی بتلیس و موش٦٠ بۆ ئەرمەنستانی روسیاو دروستکردنی حیزبێکی شیوعی٦١ دەستکرد بەناوی حیزبی شیوعی تورکی٦٢بۆ تۆرانییەکی وەک حقی بهیج کەبوبە سکرتێری گشتیی٦٣و لیژنەیەکی ناوەندیان دروستکرد لەفەوزی پاشا، عەلی فوئاد پاشا، کازم پاشا، رەفعەت پاشاو ئەنوەر بەگ٦٤ لەگەڵ هەندێ کەسیترا کە بەڕاستی شیوعیبون وەکو: سورەیا ئایدەمیر٦٥ هەتا شۆڕشو٦٦ راپەڕینەکانی کوردی پێدامرکێننەوە. ئەو دەمە هەر رویان نەکردەوە بەلای سۆڤێتاو کۆمۆنستەکانیش دران بە دادگای ئیستیقلال٦٧!
ئەم لایەنەی سۆڤێت زیاتر دەرکەوت کاتێ هەتیوەکەی رەزاشا ویستی نەرێتی کوردەواریمان بگۆڕێ لەمهاباد، ولیەم دۆگڵاس٦٨ هات بەهاوارمانەوە. لەدەمێکا کۆماری کوردستان لەمهاباد، دەسکردی خۆیانبو، هەر خۆشیان بەگورگانخواردویاندا. لەلایەکەوە سۆڤێت پەیمانی هێشتنەوەی سنوری ئێرانی وەکوخۆی واژۆئەکرد، لەلایەکیترەوە کۆماری بۆ کوردو ئازربایجان٦٩ دروستئەکرد پشت بەسوپاکەی، دواییش کردیانە پارویەکی چەورو قەوامو
سەڵتەنە٧٠ بەناوی ئیمتیازی نەوتی ئازربایجانەوە٧١ لەدەستیدەرهێنان!. پاشان قەوام کۆتایی بەوەزارەتەکەی هێنا بۆئەوەی ئێران دەربازکا لە بەڵێنی نەوت بەسۆڤێت، وەک چۆن مستەفا کەمال گرەوی لە لنین بردەوە، ئاوا قەوامیش لەستالین!٧٢ لەسەر لاشەی کوردی بێدەرەتان. سەیرئەوەیە تائەمدەمەش کورد ماوە باوەڕی بە سۆڤێت و هاوڕیکانیان مابێ!! ئەو سۆڤێتەی لەئاستی لەسێدارەدانی سەرکردەکانی کۆماری کوردستانیشدا بێدەنگبو!
ئەم وشانە هەموی واقیعە ، واقیعەکەش ئازارە، ئازارەکەش بە ژان لەدایکبو کەبریتییە لەستەم و برسێتی، برسییەکانیش ئاگایان لەیەکدی هەیە بەڕاستی نەکبەدروشم. ژیریش، چەوسانەوە، رێبازی نەتەوایەتیی پێگرتوە. دوژمنانیش ئەیانەوێ بە شەڕی چینایەتی لایەنە نەتەوەییەکەی لەبیربەرنەوە! بەڵام ژیر ئەڵێ:
بیری تازەی کوردایەتی رێبازمانە
ئێمە کوردین مەردایەتی ئاوازمانە
کوردایەتی بۆئێمەی کورد چەکی دەستە
فەلسەفەیەو باوەڕی ورد هۆش و هەستە (کوردایەتی ل37)
لەلایەکیتری ئەم لێکۆڵینەوەیەدا ئەو راستییەمان هەڵسەنگان کە ژیری شاعیر کەلێنێکی گەورەیگرت لەئەدەبی کوردیا بەوەی کوردایەتی لە هەستە دەرونییەکەو گیانە ستایشەکە تێپەڕانو گەیانییە بارە تیۆرییەکە کەهەتا ئەمڕۆ شاعیرانیترمان خۆیان لەو بوارە نەداوە. هەروەها ئەو بیرۆکانە پوچئەکاتەوە کەنەتەوایەتی بەقۆناغێک دیاریئەکەن لەمێژواو بەلاشیانەوە گرنگنیە ئەو قۆناغە بپەڕێنرێ!:
ئەڵێم کردەم جێی داخنیە- کوردایەتیم قۆناغنیە
فەلسەفەو باوەڕوبیرە- رێگەی پیاوی داناو ژیرە (کوردایەتی ل44)
ژیر، کوردستانی بۆکوردئەوێ و تێئەکۆشێ لەپێناویا خۆی ببێتە خاوەنی نەک لانەی داگیرکەران. نەتەواییەتیش تەنیا باوەڕە کەبنجەکەی رەگی بەزەویدا داکوتاوە هەرچەن ئەو بنج و رەگە پێشتر خۆی لەشێوەی هەستێکی دەرونیا ئەنوان، بەڵام ئەمڕۆ وەک بیرێکی زانستی خۆیپیشانئەداو هەزار گیاکەڵەش سەردەربێنێ، ئەنجامی بنبڕکردنە. ئەگەر نەشونماشیکرد، لەئاستی خۆرێکی نەورۆزا خۆیناگرێ.
کوردستان ئاگردانێکە بۆ کوردایەتی وەک لەمێژوی میللەتەکەمانا دەرئەکەوێ و پشتاوپشت بۆمان ماوەتەوە. ژیر بلیمەتانە ئەم راستییانەمان پیشانئەدا:
کوردستانم خەیاڵ نیە - گڕوگاڵی مناڵ نیە
ئەگەر کوردستانی بەرین - نەبێ ئەی کورد لەکوێ بژین
یاخوبڵێین کوردی دێرین- ئەگەرنەبێ ئەیئێمە چین!؟(کوردایەتی ل45)
جاکە ژیر بەوجۆرە لەنەتەوایەتی بکۆڵێتەوەو بەو شێوە زانستیانەیە شییبکاتەوە، مێژوی دوێنێ و ئەمڕۆ دیاریبکاو دەسنیشانی دوژمنانی میللەتەکەمان بکا، ئیتر چۆننابێتە روگەی هاوبیرانی؟ چۆن وشەکەی جەمال نەبەز لە پێشەکیی دیوانی کوردایەتیا نایەتەدی کەئەڵێ:(رۆژ لەدوای رۆژ، هۆنراوەکانی بەتامترو لەبارترو بەدڵی ژمارەیەکی زیاتر لە خەڵکی ئەبن، واتا ئەبنە نمونەیهۆنراوەی پاشەڕۆژمان)٧٣
گوشاد دێتەوە سەر پێشکەوتنخوازی و ئەڵێ (‌هەرچی کامەرانبو لە بیروباوەڕێکی پێشکەوتنخازانەوە، مەسەلەکەی خۆی بەهەمو مەسەلە مرۆڤایەتییەکانەوە دەبەست– رۆشنبیر ژ72 ل40
گوشاد هەمو نوسینەکانی بریتییە لە قسەی روت و قسەش ناچێتە گیرفانەوە. ئەیبۆ یەک دو نمونەی نەهێنایەوە!؟ بەڵام ئێمە بەبەڵگەوە بەگوشاد ئەڵێین کامەران تاساڵی 1968 بەتایبەتی تابڵاوکردنەوەی ئاوات و رەنج٧٤ نەک رێبازێک بەڵکو بڕوایەکی نەتەوەیی هەبو بەڕادەیەک کۆمۆنستەکان ساڵی 1958-1959 لەسەر شەقامەکانی سلێمانی شاڵاویان بۆئەبرد٧٥. ئەو پەلاماردانەشیان هەمو گەلی عێراقی گرتبوەوەو لەڕۆژنامەکەشیانا، اتحاد الشعب ، ئەوەی بەئاشکرا دەسنیشان ئەکرد٧٦. بەڵام لەکوردستان بەهۆی گەشەی رەوتی نەتەوەییەوە، ئەوەیان بۆ نەلوا، بەتایبەتی زوربەی رێکخستنەکانی جوتیاران لەدەرەوەی شارەکان٧٧ بەدەس بەرە نەتەوەییەکەوەبو. کامەرانیش لەوەڵامی هەڕەشەی کوشتنیا ئەیوت:
وتیان ئەو رێیەی کەتۆ لەسەری مانای ئەوەیە بە لاوی ئەمری
منیش پێموتن ئەو رێیە نەگرم بەگەردن کەچی و کەساسی ئەمرم٧٨
کامەران لەو دەمەدا لەبۆنە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانا، لەسلێمانی پێش رێکخراوە کوردستانییەکان٧٩ ئەکەوت و بەرامبەر کۆمۆنستەکان بێ سڵکردنەوە ستایشی کوردو کوردستان و بڕواکەی ئەکردو بو بە رابەری ئەو دەمەی نەتەوەکەمان. بەوەش نەوەستا، ئەوەبو بو بە سەرنوسەری گۆڤاری رۆژی نوێ٨٠ و گەیاندیە پلەیەک میللەتی کورد هەتاهەتایە شانازیی پێوەبکاو خزمەتێکی بێپایانبو کامەران و هەڤاڵەکانی٨١کردیان بەنەتەوەکەیان لەڕوی نەتەوەییەوە، هەتا لەرادەیەکابو چەپەکانیش شتیان تیابڵاوئەکردەوە. بەڵام نامەخانە کۆمۆنستەکان لەشاری سلێمانی وەریاننەئەگرت بۆفرۆشتن!
لەبارەی پێشکەوتنخوازییەوە، ئەتوانین بڵێین لەهەمو فەرهەنگی ئەدەبی کوردیا یەک شاعیرمان نیە پێشکەوتنخواز نەبوبێ و مەسەلەکەی بە بەمرۆڤایەتییەوە نەبەستبێتەوە. لەوانەی گوشاد پەنجەی بۆ راکێشاون کە پێشکەوتنخوازی ئەنێنەلاوە، ژیری شاعیرە! (رۆشنبیر ژ72 ل40) بەبێ هیچ بەڵگەیەک، کە ئەبوایە هیچنەبێ یەک بەڵگەی بهێنایەتەوە، نەک وەک فاڵچی رمڵ لێدا لەکاتێکا باسی زانستئەکا! ئێمە بەبەڵگەوەو پشتبەست بەهۆنراوەکانی، پێشکەوتنخوازیی ژیر ئەسەلمێنین:
ئێمەی کورد ئێمەی گورد- گەلێکین بێزیان
دۆستی گشت میللەتان - بۆ ئاشتی و ئاسایش
گۆرانی و ستایش - ئەبێژین هەمومان (کوردایەتی ل48)
کەئەبینن بەرەی گەلان - ئەڵێن ئاشتی ئاشتیی جیهان
مرۆڤ ئەبێ شادمانبێ- دور لەدیلی و لەزیانبێ (کوردایەتی ل58)
چەند خۆشە ژیان - لەگەڵ میللەتان
بەبێ قڕەو دەنگ - بێ کوشتارو جەنگ
سامانی گەلان - نەبرێ بەتاڵان (کوردایەتی ل74)
کوردستانم فراوانە- بوکی رازاوەی جیهانە (کوردایەتی ل29)
ئایا کام شاعیر مەسەلەی نەتەوەکەی ئەوەندە بەمرۆڤایەتییەوە بەستۆتەوە؟ئەو شاعیرانەی پشتیانکردۆتە میللەتەکەی خۆیان و بون بە شایەری بێگانە لەژێر ناوی مرۆڤایەتی و خۆبەستن بەخەباتی گەلانەوە!؟.
هەروەها لەبارەی کامەرانەوە، ئێمە لەگەڵ گوشاداین کەلەبارەی بیروباوەڕی پێشکەوتنخوازەوە، مەسەلەکەی خۆی بەمەسەلەی مرۆڤایەتییەوە ئەبەست. ئەو دەمەش کامەران هەر نەتەوەییبوەو ئەگەر بێت و کامەران باسی مرۆڤی کوردی کردبێ،واتا هەر مەسەلەکەی بەمرۆڤایەتییەوە بەستۆتەوە، لەبەرئەوەی مرۆڤی کورد بەشێکە لەمرۆڤایەتی و ئەمەی دواییان زیاتر لەکامەرانا دەرکەوتوە. لەکورتەی باسەکەمانا ئەڵێین: کامەران لەکوردەوە سەرکەوتوە بۆمرۆڤایەتی، نەک لەمرۆڤایەتییەوە بۆکورد.
ئێمە وەک گوشاد بێ بەڵگە وشە دەرناپەڕێنین، بۆنمونە پەنجە رائەکێشین بۆ هۆنراوەکانی کامەران کە تێایا رویکردۆتە بارە مرۆڤایەتییەکە، وەکو هۆنراوەکانی: جەمیلە، نادیە، جیم ویلسن، گیڤارا، لۆمۆمبا٨٢ و...هتد.
بەڵاوم بەداخەوە کامەران لەسەر ئەو دۆخە نەمایەوە، گەڕایەوەو پوکایەوە لەنەتەوەییەکەی، لەپێشکەوتنخوازییەکەی. لەساڵی 1961ەوە، لەئاست هەڵمەتەکانی قاسما بێ ورەبو. لە 1964ەوە پەنایگرت. وەک بڵێ ئاگرە سورە لەخۆم دورە! لەساڵی 1968ەوە ئیتر نەیتوانی ترسەکە داپۆشێ، هومو شتێکی کەوتەڕو،توشی کارەساتی وشکبونەوەبو٨٣ نەک هەر لەهۆنراوەدا بەڵکو لەهەمو بارێکەوە ترس بەسەریا زاڵبو، خۆیپێنەگیرایەوەو کەوتە خەمی خۆی. ئەیویست بەهۆنراوەکانی بەرگری لەخۆیبکا. ئەم راستییە لەئاوات و رەنجا بەتەواوی دەرکەوت، بەڵام بەرگری لەچی!؟ لەترسەکەی. ئەیوت: کورد نەفامن نرخی خۆبەکوشتدانی ئەو نازانن، پاداشتی ئەوێ چونکە بەندکراوە، دڵسۆزە. راستتر ئەوەیە وەک گوشاد٨٤بەسادەیی نەڕوانین، بەڵکو لەواقیعەکەوە، لەهۆنراوەکانیەوە بڕوانینە کامەران.
لەمێژوی کوردا بۆیەکەمجار هەڵکەوت شاعیرێک خۆی هۆنراوە بەسەر خۆیا بڵێ لەژێر سەردێڕی کامەران موکریا:
لە کۆتی پێ، کەلەپچەی دەس بپرسن
من چیم و کێم ئەوان چاکمئەناسن- زەبری هۆنراوە 1970 ل 4،5.
کوردستانیشم کە من شاعیربم لێمنەدی لەگەڵ منا نیانبێ
من کەفرمێسکی هۆنراوە ئەگریم رۆژێ نەمدیوە بۆم میهرەبانبێ-زەبری هۆنراوە ل61
لە دیوانەکەیا ئەم هۆنراوانەی خستۆتە پاڵ ئەوەی بۆ سەفەربەری وتون: (دیمەنێک، ماچی مردن، کوشتنی عەبە، لەپێناوی چاوەکانیا، یادێک٨٥. لەکاتێکا زوربەی ئەم هۆنراوانە مافی سەفەربەریان پێوەنیە
(لەبارەی کامەرانەوە ، ب. هەندرێن، بە 7 لاپەڕەیتر بەرەنگاری گوشاد ئەبێتەوە. بەپێویستم نەزانی لێرەدادوبارەی بکەمەوە، تەنیا کورتەیەکینەبێ، چونکە لەهەندێ رستەدا ناوزڕاندنی تیایە، سەرباری ئەوەی ئەو لاپەڕانە دەرچونە لەمەبەستەکە ------------------------- ژیر)
لەدوا وتەی ئەم بابەتەدا، ب. هەندرێن ئەڵێ:
لەکۆتاییدا ئەڵێم،چاکوابو لێکۆڵینەوەکەی گوشاد بەگیانێکی ئەدەبی و زانستیبوایە، نەک بەوشێوە ناوبازاڕیانەیە.ئەبوایە دەزگای رۆشنبیریی کوردی رێگەی بڵاوکردنەوەی وتاری وا بێ سەروپاینەدایە، نەک دوجار بەدوای یەکا لە دو گۆڤاری جیاوازی ئەو دەزگایەدا بڵاوبکرێتەوە، بەڵام دیارە نامەو هاوڕێیەتی و کەسایەتی، هەزار سپی رەشئەکاو رەش سپیئەکا!.
دوا وشە داوا لەژیر ئەکەین بۆ گەڕانەوەی بۆ دنیای هۆنراوەی نەتەوەیی. نەتەوە چاوەڕوانی بەهرەکەیەتی. زەمینەکەی لەزەمینەکانیتر جیاوازە. کاروانەکەی بخاتەوە رێگا بۆبەربەستی ئەوکەسانەی وائەزانن سەدەی هۆنراوەی نەتەوەیی دوایی هاتوە. جێکەکەی بەتاڵە. چاوەڕوانی هەنگاوی گەورەترین بۆ ئەم سەردەمە. بێپەروا پشتوێنی نەبەزین ببەستێ و ئەگەر لەسەنگەریشا پێکرا، ئەوا ناوە نەمرەکەی بۆئەمێنێتەوە . وەک هێمنی شاعیر ئەڵێ:
دێم هەتا هەمبێ بڕست و بیرو هۆش
گەر گلاشم، کوردەواری و ئێوە خۆش
(پێشتر لەم پەرتوکەدا وەڵامی ئەم داخوازیەم داوەتەوەو بەنمونەوە پێشانمداوە کەبەردەوامبوم لەسەر هۆنراوەی نەتەوەیی . --------------------------- ژیر)

پەراوێزەکان:
١-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژمارە 72 شوباتی 1979.
یەکەمیان: د. ئەورەحمانی حاجی مارف : با رێز لەلێکۆڵینەوەی زانستی بگرین ل7تا25.
دوەمیان : گوشاد محەمەد سەعید : چەند سەرەتایەکی نوێ لە شێعری کوردیدا ل37
هەردو وتارەکە بریتییە لە شاڵاوبردن بۆ سەر بیروباوەڕی نەتەوایەتی و نەبەزو ژیر. نوسینەکەی د. ئەورەحمانمان رەتکردۆتەوە بە لێکۆڵینەوەیەکیتر بەمزوانە ئەخرێتە ژێر چاپ لە ژێر ناوی (بەرگری لە جەمال نەبەز بەرگرییە لەئەدەب و زانست ).
٢-کوردایەتی لە ژێر نەشتەری یەکاڵاکردنەوەدا- محەمەدی مەلا کەریم، چاپی بەغدا 1960ئەم لێکۆڵینەوەیەی ئێمەش لەسەرەتای ساڵی 1982وەوە تەواوبوە، گۆڤارو رۆژنامە کوردییەکان ئەم نوسینانە بە بڤە ئەزانن. روی بێ پارەیی رەشبێ توانای چاپماننەبو بۆیە دواکەوت.
٣-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ل31 سەرچاوەی پێشو. گۆڤاری بەیان ژمارە 61 نیسانی1981 ل 56 هەردو گۆڤارەکە دەزگای رۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی لە بەغدا سەر بەوەزارەتی رۆشنبیری و راگەیاندن دەریانئەکا.
٤-وەک لەپێشەوە دەسنیشانمانکرد، گۆڤارەکانی دەزگا 2 جار وتارە بێ سەروپاکەی گوشادیان بڵاوکردەوە. بەڵام ئەم شاکارانە کە لەپۆستەی خوێنەوارانی گۆڤاری بەیان دەرمانهێناوە لەسەر دانپیانانی سیڤەر (لێپرسراوی ئەو بەشە کە شاکارن بەڵام هەر بڵاونەکراونەتەوە، ئاخۆ چییکە خراوەتە پشتگوێ تەنانەت لەئەرشیف نەپارێزراوە بێجگە لە رۆشنبیرو هاوکاری کە ئەو بەشەیان هەر نیە. ئەمانەی بەیانیش تەنیا بریتییە لە 2،3 ژمارە کەخۆیان مۆری شاکاریان پیاناوەو هیچیتر.

٥-پەیمانی سیڤەر دانی بە چارەنوسی کوردانا، بەڵام پەیمانی لۆزان پێشێلیکرد، لەبەرئەوەی سیڤەر لێپرسراوی پۆستەی خوێنەوارانی پۆستەی بەیانە، لۆزانی کوردە نەک سیڤەر.
٦-رۆشنبیر ل39.
٧-دیاری، دیوانی کامەران موکری 1957 پێشەکییەکەی لەنوسئنی خۆی ل8تا11.
٨-بروانە کوردستان 1978دیوانی هۆنراوە تەنیا هۆنراوەیەکی دڵداری تیایە-نەشمیل کچەکور ل102.
٩-لەسەرەتای1982ەوە ئەم لێکۆڵینەوەیە ئامادەکراوە.
١٠-رۆشنبیر ل 17.
١١،١٢-الواقعیە فی الادب الکوردی د. عزالدین رسول ل 111،112.
١٣-یادگاری لاوان -بڵاوکراوە 1922 چاپی بەغدا.
١٤-بۆ یەکەمجار ،هەڵکەوت کەسێک لەسەر خۆی بنوسێ وەک کاکە.
١٥-لەوسەردەمەی پیرەمێردو بێ کەس لەسلێمانی تەختی هۆنراوەی کورییانگرتبو، زەهاوی و رەسافیش لەبەغدا مشتومڕی تەختی هۆنراوەی عەرەبی و جیاوازی باوەڕیان هەبو هەتا رێکەوتنە مێژوییەکەیان 1928 لەکاتێکا هەردوکیان بەرەگز کوردبون!
١٦-نەک هەر گوشاد، بەڵکو زوربەی نوسەرانمان بەوشێوەیە ئەڕوانن. بۆنمونە کاکەی فەلاح، مەدهۆشی خستۆتە پاڵ
کۆمەڵە شاعیرێکی هونەری کە شاعیرێکی میللیە،بروانە کاروانی شێعری کوردی ل118. هەروەها مەسعود محەمەد هۆنراوەی میللی و فۆڵکلۆری تێکەڵکردوە بڕوانە گۆڤاری بەیان ژ 21 ل3.
١٧-نازەنین. کامیل ژیر. 1958 ل2.
١٨-ساڵی 1957 رەشید عارف گرەوێکی پێکهێنا بۆ جوانترین هۆنراوە بۆ بەهاری کوردستان. ئەنجام ژیر پاداشتی یەکەمی وەرگرت بەبریاری لیژنەکە: عەلائەدین سوجادی، ئەنوەر سائیب و شەماڵ سائیب.
١٩-دیاری- دیوانی کامەران ل62.
٢٠-رۆژنامەی ژین ژ 1349لە 20/6/1957 ل6،،7.
٢١-لەهۆڵی فارابی زانکۆی سلێمانی. د. کوردستان ئەو کۆڕەی بردبەڕێوە. کامەران ترس و ورەبەردانی پێوەدیاربو.
٢٢-نازەنین، ل50.
٢٣-کاروانی شێعری نوێێکوردی ل231.
٢٤-باخچەی شاعیران عەبدولعەزیم ماوەتی و عەبدولقادر ساڵح1970 ل152.
٢٥-ئەوانەی بۆکامەران کران:
ا-کامران شاعر من کوردستان – کامل بەسیر 1960.
ب-کامەران و هۆنراوەی نوێ- محەمەد سدیق عارف.1958.
ج-فتاە نغدە-ترجمە حسین عارف 1959.
د-الواقعیە فی الادب الکوردی ل 111،112،123،166،170تا172.
ه-مرۆڤایەتی لەشێعری کوردیدا، کامیل بەسیر گۆڤاری رۆژی نوێ ژ8
و-پاش تەموز دیوانی رەفیق حیلمی1960ل2.
بێجگە لەگۆڤارو رۆژنامە کوردییەکانی 1956-1962 بەتایبەتی هیوا، شەفەق،نەورۆز،رۆژی نوێ.
٢٦-کوردایەتی ل5.
٢٧-خەبات و ژیان، دیوانی دڵزار 1960 پێشەکی عیزەدین، ئەودەمە دوکتۆرای نەهێنابو، ل4.
دیوانی کاکەی فەلاح1980 پێشەکی د. عیزەدینل4
٢٩و٣٠-الواقعیە.. ل 95،107.
٣١-بۆ نمونە بڕوانە ئەم دیوانانە عیزەدین پێشەکی بۆنوسیون:ا-خەبات و ژیان-دڵزار ل2،3،4.
ب- دیوانی کاکەی فەلاح ل3تا66. ج-شەونامەی شاعیرێکی تینو عەبدوڵا پەشێو 1972 د- خونچەی سەهۆڵ
-ئازاد دڵزار 1975ل3تا20 واتا 17 لاپەڕەی لەسەر نوسیوە هەر لەبەرئەوەی کوڕی دڵزارە!نەک شاعیرە!
٣٢-گوشاد هەتا دەقە ئەدەبیەکەی بەجێهێشتوە تەنیا مانای (شت)مان بداتێ(بازاڕیەکە یائەدەبیەکە یا زانستییەکە).
٣٣-کوردایەتی ل73.
٣٤-شێعرو ئەدەبیاتی کوردی، رەفیق حیلمی 1941ل 103.
٣٥-کوردستان و کورد قاسملۆ 1973 ل61
٣٦-شۆڕشەکانی کورد سوجادی 1959ل116.
٣٧-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژ72 ل17.
٣٨و٣٩-رۆژنامەی برایەتی ژ23 سالی 1973 ل6و7
٤٠-لەڕێگای ئەدەب و لەپێناوی نالیدا، محەمەدی مەلا کەریم 1979ل6و7
٤١-رۆشنبیر ژ2ل42. گۆڤاری بەیان ژ61ل59.
٤٢-المادیە التاریخیە کیللە کوفالو ل260.
٤٣-لمحاە من تاریخ العالم، نهرۆ 1957 ل174.
٤٤-کوردایەتی ل2.
٤٥-ناچار پەنا بۆ پیتیش بەرین بۆ سەلماندنی کوردایەتی لەهەمو بارێکەوەو بەتاڵکردنەوەی بۆچونەکانی گوشادو حەمەی مەلا کەریم.
٤٦-کوردایەتی ل66.
٤٧-رۆژنامەی هاوکاری 1/1/1972 مومتاز حەیدەری ل22.
٤٨-دیوانی نالی لێکۆلینەوەو لێکدانەوەی مەلا عەبدولکەریمی مودەرس و کورەکانی 1976 ل734.
٤٩-رۆژنامەی برایەتی ژ16-7/9/1972 چەند دێڕێکیش بۆ شێرکۆ نوسینی محەمەدی مەلا کەریم
٥٠-بروانە ژمارەکانی هاوکاری 125،129،130،131،134،167و رۆژنامەی برایەتی ژ16لە7/9/72.
٥١-لەجیاتی السکرتیر العام و الامین العام بەکارم هێناوە.
٥٢-لای ئێمە ئەم حیزبە زیاتر بە تۆرانیەت ناوی دەرکردوە .
٥٣-کوردستان و کورد، قاسملۆ ل68.
٥٤-القاموس السیاسی ب ن ماریف اعداد عبدالرزاق الصافی- الحل السیاسی للمسالە القومیەل107.
٥٥-دیوانی دیلان 1969 ل115.
٥٦-کوردستان و کورد قاسملۆ ل20.
٥٧-کفاحی هتلر ترجمە لویس الحاج 1958ل162.
٥٨-لمحات، نهرۆ ل259،260.
٥٩-کوردستان و کورد قاسملۆ ل77 و 60تا67
٦٠تا٦٧- رجل الصنم ترجمەمن الترکیە عبداللە عبد الرحمن1978 ل 181تا 188.
٦٨-کوردستان و کورد قاسملۆ ل96.
٦٩،٧٠،٧١ ، ٧٢ -شۆڕشەکانی کورد سوجادی ل302،70،71،72 –ل305،310،311،307،
٧٣-کوردایەتی ل22.
٧٤-ئاوات و رەنج 1968.
٧٥-بەتایبەتی لەدەرفەتی بونی داود جەنابی بەسەرکردەی تیپی دو لەکەرکوک کەسەرەوکاری سلێمانی و هەولێریشی ئەکرد.
٧٦-جریدە اتحاد الشعب العدد 5فی 1/4/1959 ل2.
٧٧-هەڵبژاردنی یەکێتی جوتیاران لە سلێمانی 1959،1960،1961بەرەی کوردستانیەکان دەرچون.
٧٨-ئاوات و رەنج ل15.
٧٩-هەمو لایەنەکان کەبریتیبون لە یەکێتییە کوردستانیەکان : ئافرەتان، قوتابیان، لاوان، مامۆستایان، کرێکاران و جوتیاران.
٨٠-گۆڤاری رۆژی نوێ یەکەم ژمارەی مارتی 1960بڵاوکراوەتەوە 18 ژمارەی لێدەرچو ئەیلولی 1961داخرا.
٨١-خاوەن و بەڕێوەبەرو لێپرسراوی جەمال فەقێ شاڵی پارێزەربو. سەرنوسەر کامەران، دەستەی نوسەران: موحرەم محەمەد ئەمین، ئیحسان فوئاد،کە 1960 چوبۆ خوێندن، عەبدوڵا ئەژدەرو کەریم زەند.
٨٢-ا، جەمیلە لەدیوانی ئاگرو ژیلە 1958 ل10 ب،نادیە ئەو کچە ئەردەنیەبو ساڵی 1958گیرا بەتاوانی بۆمباهاویشتن فەرمانی خنکاندنی درا. نادیە هۆنراوە کامەران ژین ژ140728/8/1958 ل5.
ج، جیم ولسن – شانۆنامەی شێعری کامەران – گوڵئەستێرە 1959ل65تا71 د. گیڤاراهۆنراوە ئاوات ورەنجل71. لۆمۆمبا-هۆنراوە، زەبری هۆنراوە دیوانی کامەران 1971 ل47.
٨٣-رۆژنامەی هاوکاری ژ44و45 ساڵی 1971 لەنوسینی سامی شۆڕش.. هاوکاری ژ تایبەت 1/1/1972 لەنوسینی بەهرەل31.
٨٤-گوشآد لە لێکۆڵینەوەکەیا تەنیا بەڵگەیەکی نەهێناوەتەوە. بروانە رۆشنبیری نوێ ژ 72 ل39.
٨٥-ئاوات و رەنج، کامەران ل50.

--------------------------------------------------------------------------------------------

ئاوڕدانەوەیەک
لە خاڵۆخاڵۆکەی مەولەوی و ژیر
یا
ژیر ئاواتەکەی نەجمەدین مەلای هێنایەدی
*

چارەنوسی زۆر شاکاری رەسەنمان،وەک کێشەی میللەتەکەمانی بەسەرهاستوە. زۆر گەنجینەی بەنرخمان بۆتە پێخۆری ئاگر١،بە ئاوارەبونی شاعیرەکانمان، زۆر گەوهەری شەوچرا سەرەونگونبون٢ وەک لەدایکنەبوبن، سەرەڕای کونەدیوارو ژێرزەوی٣.
ئەگەر نوسینێک یا هۆنراوەیەک بەرگریی خۆی لەو مەرگانە کردبێ، مۆرەکەی خۆی چۆتەوەو لە هی کەسێکەوە بۆتە ماڵی کەسێکیتر! ئەم بابەتە مەبەستی نوسینەکەمانە. زۆر هۆنراوەی وەک گڵکۆی تازەی لەیل٤و ئەی رەفیقان من ئەوا رۆییم لەلاتان٥، گیانە وەنەوشەو چنور لەگەڵ گوڵ٦، دلاوەران٧، جەژنە جەژنی کوردستانە٨، هەرجارەی مۆری کەسێکی لێدراوە!.
لەسەردەمی خۆیا پیرەمێرد کەوتە وەرگێڕانی کوردی بۆ کوردی، وەک هەژاری موکریانی ئەڵێ، نانی بۆ نانی٩. لەم رێبازەدا پیرەمێردی بلیمەت، هۆنراوەکانی مەولەوی١٠و بێسارانی و وەلی دێوانەو زۆر شاعیریتری ژیانەوەو نامەخانە هەژارەکەمانی دەوڵەمەنکردو جێگەیەکی بەرزیشی بۆخۆی لەئەدەبی کوردیا گرت. بەڵام رۆژان گۆڕاو پیرەمێرد کۆچیدواییکرد١٢و جێگەکەی بەتاڵمایەوە، ئەگەرچی پیرەمێرد لە هۆنراوەدا وەجاخی کوێربو، بەڵام لە کەلەپورو ئەدەبا، نەجمەدینمەلا جێگەیگرتەوەو نەیهێشت ئاگردانەکەی١٣ بکوژێتەوە، هەرچەن تا پیرەمێرد لەژیانامابو، یاریدەدەرێکی هەمیشەییبو، بەکۆچی دواییشی١٤ زیاتر خۆی گورجکردەوەو هەر لەگەڕاندابو بەدوای نوسینی کوردیا، تاق و بنمیچ نەما، مزگەوت بەدوای مزگەوتا، رۆژی گەیانە شەو، شەوی لە تەکیەو خانەقادا رۆژکردەوە لەڕێگای دەسنوسێکا یا هۆنراوەیەکا، تاسامانێکی گەورەی بۆ گەنجینەی ئەدەبی کوری پێکهێنا. هەرئەمەشبو کردبوی بە متمانەی زوربەی رۆشنبیرانی ئەو سەدەمە کە ئەگەر باسێکی گرنگیان بنوسیایە، رونوسێکیان لێئەبرد بۆ ئەو خەمخۆرەی گەنجینەی ئەدەبیمان تا لە هوروژمی لەناوچون رزگاریبێ. هەرچەن زۆر نەفام لەساڵانی 1958-1960دا لەئەندامانی یەکێتیی قوتابیانی گشتی١٥ بەردبارانیانئەکردو وشەی ناشیرینیان پێئەوت لەسەرئەوەی نەئەچوە جەواڵەکەیانەوە. زۆر ساویلکەو نەزانیتریش خستیانە گێژاوی ئەوەی واز لەسەرۆکایەتی هەندێ گۆشەی رۆژنامەی ژین بێنێ١٦. کەسێکیتر رەشنوسی دیوانی شاعیرێکی لێوەرگرت و چاپیکرد،
وەک سوپاسینەکرد، ناویشینەهێنا١٧!.
ئەم رەفتارانە کۆڵی بەنەجمەدین مەلا نەداو خامەی لەدەس نەخستەخوارێ، بەڵکو رێگەی تێکۆشانی زیاتر لەبەردەما خۆشکرد.هەر ئەو دەمە لەژمارەیەکی رۆژنامەی ژینا١٨ هۆنراوەیەکی مەولەوی، بریتیبو لە چوارینەیەک کەگەیشتبوە دەستی نەجمەدین مەلا، بەسەرەتایەکی بەتام و چێژەوە بڵاویکردبوەوە (مەولەوی لایدایە کانیی کوێرە دێیەک، داوای کاسەدۆیەکی لە کچێکی جوانکرد، کچەکە پێیوت: خاڵۆ مانونەبی، فەرمو خاڵۆ، مەولەوی بە وشەی خاڵۆ هەستی بریناربو چونکە خاڵۆ واتای پیری ئەگەیەنێ! بۆیە بریاریدا بەم هۆنراوەیە تۆڵەی لێبکاتەوە:
خاڵۆخاڵۆتەن بەس واچە خاڵۆ
خاڵۆ دەم وە بان خاڵانتا ماڵۆ
شەرتبۆ جە داخی خاڵەخاڵی تۆ
وێمکەم وە کوڕی چواردە ساڵ لەنۆ
بەدوایا نوسیبوی، ئەم چوارینەیە، شاکارێکە لەشاکارەکانی مەولەوی. نازانین هەرئەوەندەیە یا زیاترە؟ ئەگەر زیاترە، تکایە ئەوی لایەتی بۆمانبنێرێ بۆبڵاوکردنەوە با لەناونەچێ وەک سەدەها شاکاریکە. ئەگەر هەرئەوەندەبێ، شاعیرێک ببوایە تەواویکردایە، گیانی مەولەویی شادئەکردو ئێمەش دڵنیائەبوین وەجاخی مەولەوی رۆشنە.
لەو دەمەدا شاعیری نەتەوەیی، ژیر، پشتوێنی خزمەتی بەستبو و قۆڵی کاری هەڵکردبو، ئەیویست بەهەمو شێوەیەک خزمەتی نەتەوەکەی بکا، ئیتر ئەدەبەکەیبێ یا مەیدانی تێکۆشان. بەتەواوکردنی هۆنراوەکەی مەولەوی وەڵامیدایەوە. ئەز لەم پەنایەوە ئەنوسم ئەگەر مەولەویش بمایە هەر ئەو شاکارەی ژیری ئەهێنایەدی.
ژیر لەگەڵ شاکارەکەیا کە تەواوکەری شاکارەکەی مەولەویبو ئەڵێ:
ئۆف لەپیری چەن قۆناغێکی سەخت و گرانە، ئەوەی پێیگەیشتوە، دوچارو گرفتاربوە. ئەوەی بۆیئەچێ تۆقیوە. ئەوەی پێیناگا جوانەمەرگئەبێ. ئنجا ئەڵێ:
مەمکە بە خاڵۆ ئەی خاوەن خاڵان
دڵم زێڕێکە نایدەم بەتاڵان
نەمداوە بەکەس هێشتا ساوایە
تازە خاڵێکی خاڵی تۆی تیایە
*
پێمئەڵێی خاڵۆ گوایە من پیرم!؟
ژاراو و نەشتەر ئەدەی لەبیرم!؟
من نە خاڵۆم و نە خاڵۆ منم
دێوانەی خاڵی گۆناو گەردنم
*
بەڵێ خاڵۆنیم هێشتامناڵم
شۆڕە سوارێکم راوکەری خاڵم
هاکا خاڵەکەت کەوتە بەر تیرم
بە دەزڕێژێ ماچ بویتە نێچیرم
*
بەڵێنبێ تۆڵەی خاڵەخاڵەکەت
لەبانی خاڵی کوڵمە ئاڵەکەت
بسێنم بە لێو بە مژینی خاڵ
من وایئەسێنم تۆڵەی وشەی تاڵ
*
پێمئەڵێی خاڵۆو بەخاڵ ئەمکوژی
مەرجە گەرهاتو خاڵانم مژی
تا وەکو کۆرپەی مەمکلەناودەم
چاو نەچێتە خەو لەمژ کۆڵنەدەم
*

ئاوێنەی دڵم خاڵی تۆی تیابێ
شاڵاوی پیری با بە ڕومابێ
من هەر مناڵم گڕوگاڵ ئەکەم
داوای مژینی گۆناو خاڵ ئەکەم
*
نەکەی گیانەکەم پێمبڵێی خاڵۆ
خالۆ وا ئیتر بۆ خاڵانی تۆ
بو بە خوڵامی بێخاڵ سەرگەردان
ئامانەتیی تۆو خاڵۆی پەرێشان

بەدوایا ژیر ئەڵێ: سوپاس بۆ نەجمەدین مەلا، بەو دو بەیتەی ئەم کانیی زێڕەی مەولەویی دۆزییەوە، منیش ئەم لالەوێچەم لێهەڵهێنجا١
بۆیەکەمجار نەجمەدین مەلا ئەم شاکارەی بەتەواوکەری شاکارەکەی مەولەوی بڵاوکردەوە لەڕۆژنامەی ژینی ژمارە1508لە11/2/1960 وەک مژدەیەیەک رۆژنامەکەی گرتبو بەدەستەوەو لەگەڵیا ئەیوت: پیرەمێردێکیتر دروستبوە بۆزیندوکردنەوەی رۆحی مەولەوی.٢٠.
رۆژان هاتوچو، نا مە بەسەر بارەگای رۆژنامەی ژینا باری، ئەو ژمارەیە هەر لەئاسمانەوە قۆزرایەوە، ئەگەر بهاتایە دە ئەوەندە چاپبکرایە، نەئەمایەوە. داواکاریی بەوڕەنگە بەسەر رۆژنامەی ژینا تائەو رۆژە روینەدابو. دوای ئەو لێزمە داواکردنە، بۆجارێکیتر ژین کەوتەوە بڵاوکردنەوەی، هەتا نوسیبوی لەسەر داخوازیی بەشێکی زۆر لەهاوڵاتییان. تائەوڕۆژە ژین بۆدوەمجار هیچ نوسینێکی بڵاونەکردبوەوە، بەڵام شاکارەکەی ژیرو مەولەوی بۆیەکەمجار ئەو بەستەڵەکەی شکان بە وروژانی خوێنەرەوان بۆهۆنراوەی خاڵۆ خاڵۆی مەولەوی و ژیر.٢١.
هۆنراوەکەو چارەنوسی ژیر
وەک لەپێشەوە ئەو راستییەمان رونکردەوە، ئەم کانیی زێڕەش وەک هەمو گەوهەرەکانیتر، مۆری تەواوکەری لەسەر لاچو کە ژیری شاعیرە. هەمو هۆنراوەکە کرا بەهۆنراوەی مەولەوی و بەوەرگێڕانی پیرەمێرد درایە پێنوس، هەندێکیتر بەوەرگێڕانی ژیر نەک تەواوکەری وەک لەم خاڵانەدا دەرئەکەوێ:
1-هونەرمەند عوسمان عەلی لەشەستەکانا لەسەر شریت تۆماریکردبو هەر بەناوی مەولەوییەوە. ئەز لێمپرسی
، وتی هۆنراوەی مەولەوییەو وەرگێڕانی پیرەمێردە بۆ سۆرانی!.
2- لەئێوارەی 8/2/1976دا لەئیستگەی کوردیی کرماشانەوە، هەر بەناوی مەولەوییەوە بڵاوکرایەوە.
3-هونەرمەندی لاو رزگار سەعید خاڵۆخاڵۆتەنی لەسەر قەوان تۆمارکردوە لەبەرهەمی کۆمپانیای چەقماقچی ساڵی 972 لەهۆنراوەی مەولەوی.٢٢.
4- لەتەلەفیزیۆن، تیپی زانکۆی سلێمانی لەسەر پەردەکە نوسیبوی: خاڵۆخاڵۆتەن لەهۆنراوەی مەولەوی بەدەنگی خوشکێک بڵاوکرایەوە.
لەدەمێکا، رۆحی مەولەوی، چاپی دوایی٢٣ کەوتە بازاڕەوە، ئەو هۆنراوەیەم هاتەوەبیر، بەدوایا گەڕام زۆر گەڕام توشینەبوم. ساڵی 1980بەدوای باسێکیترا ئەگەڕام بەڕۆژنامەی هاوکاریی 1971دا، جارێکیتر بە هۆنراوەکەی خاڵۆخاڵۆدا گیرسامەوە٢٤ ئەمجارە هاتمە سەر بیرێک ژیر لەهەورامییەوە وەریگێڕابێلەبەرئەوەی رۆژنامەکە دەسنیشانی باسەکەی نەکردبو، نە بەوەرگێڕان نە بەتەواوکردن. تەنیا لەسەرەتای هۆنراوەکەدا ناوی مەولەوی نوسرابو لەدوایی هۆنراوەکە ژیر کەلەوەئەچو وەک خوێنەرەوەیەک ناردبێتی نەک تەواکەری هۆنراوەکە. لەبارەی وەرگێرانەکەوە، ئەوە هەر بۆچونی خۆمبو هیچیتر، لەبەرئەوەی لەڕۆحی مەولەوییەکەدا نەبو، لەهاوکاریا ناوی پیرەمێردی بەسەرەوەنەبو. بێگومان ژیر شاعیرێکی بەهرەدارە کەدەورێکی کاریگەری دیوە لەتازەکردنەوەی هۆنراوەی کوردیا، بەتایبەت کوردایەتییەکەی٢٥ . هەرئەو راستییەشبو هۆی بۆچونەکانم بۆ وەرگێڕانی لەلایەن کامیل ژیرەوە.
رۆژێک بۆمگونجا بەدیداری ژیر شادبوم. لەگفتوگۆدا قسە هاتە سەر ئەدەب و وەرگێڕان. وتم بەڕاستی ئەو خاڵۆ خاڵۆیەی مەولوی کەبەڕێزت وەریگێڕاوە بۆ سۆرانی، لەگیانی مەولەویی کەمنەکردۆتەوەو چێژی چوارینەی خیام٢٦ی سەلام و رۆحی مەولەوییەکەی پیرەمێرد ئەدا. لە وەڵاما وتی من هەورامی نازانم تا هۆنراوەی مەولەوی وەرگێڕم. ئیتر بیرەوەرییەکانی بۆگێڕامەوە لەبارەی ئەو هۆنراوەیەوە کەهەمو وشەکانی لەم لێکۆڵینەوەیەدا رەنگیداوەتەوە. وتیشی لە رۆژنامەی ژینا بڵاوکراوەتەوە. منێس دوای ئەوە کەوتمە گەڕان بەدوای ژینا لە نامەخانەی گشتی و مۆزەخانەی سلێمانی و زانکۆی سلێمانی، تا هەردو جاری بڵاوکردنەوەی هۆنراوەکەی مەولەوی و ژیرم دۆزییەوە، بەڵام دەزگیری ئەو ژمارەیە نەبوم کە دو بەیتەکەی تیا بڵاوکرابێتەوە. لەبەر دەسنەکەوتنی ئەو ژمارەیە، بەزانیارییەکانی ژیر دابینبوم.
دوا وشە هەزار سڵاو بۆ گیانی نەجمەدین مەلا کە نەتەوەییانە خەمخۆری ئەدەبی کوردیمانبو. بۆ ژیری شاعیر کەئاواتەکەی نەجمەدین مەلای هێنایەدی و بەو شاکارەی، ئەدەبی کوردیمانی رۆشنکردەوەو شاکارێکیتری خستە پاڵ
شاکارەکانی پێشوی بۆ نەتەوە کە ژیر سەربازێکی بڕواکەیەتی. چاوەڕوانی شاکاری بەرزتری لێئەکەین.
پەراوێزەکان:
١-دیوانی ئەحمەد بەگی ساحێب قڕان/حەمدی1957ل4.
٢-سۆزی نیشتمان، دیوانی موفتی پێنجوینی 1959ل4.
٣-ژانی گەل/ رۆمان ، بلە 1972ل.151
٤-بروانە شێعری کۆن و نوێ/ا.ب.هەوری 1975 تێکەڵاوبون لەنێوان گڵکۆی تازەی لەیلی ئەحمەد بەگی کۆماسی لەگەڵ گڵکۆی تازەی یاری حەمەئاغای دەربەند فەقەرە یەکەمیان ل63-69 دوەمیان ل74-76.
٥-لەبەینی نالی و کوردیدا، بڕوانە دیوانی نالی –مەلا عەبدولکەریم 1970 ل317، دیوانی کوردی بڵاوکراوەی کوردی و مەریوانی 1931 ل17.
٦-لەبەینی پیرەمێردو بێسارانی. بڕوانە دیوانی پیرەمێرد-کۆکردنەوەی هاوار، 1970 ل7.
٧-لەبەینی بێخودونوری شێخ ساڵح- دیوانی بێخود 1971 ل136. بڕوانە گۆڤاری برایەتی ژ2 ساڵی 1 ل17.
٨-لەبەینی بلەو ع ع شەونم رۆژنامەی برایەتی21/3/1968.
٩-مەم و زینی خانی، هەژار کردوێتی بە موکریانی1960 ل21.
١٠-رۆحی مەولەوی- پیرەمێرد وەریگێڕاوە1935.
١١-پیرەمێرد هۆنراوەی ئەم شاعیرانەی لەهەورامیەوە کردوە بە سۆرانی: وەلی دێوانە، بێسارانی، خانای قوبادی، مەولەوی، بەڵام لەگەڵ هۆنراوەکانی خۆیا بڵاویکردۆتەوە، زۆرجاریش هۆنراوەی خۆی بەناوی ئەوانەوە بڵاوکردۆتەوە. هەندێ جاریش لای خەڵکی هۆنراوەی ئەوان بوە بە هی پیرەمێرد .
١٢- لە 19/6/1950کۆچی دوایی کردو لەگردی مامە یارە نێژراوە-دیوانی پیرەمێرد سەرچاوەی پێشو ل19.
١٣-پیرەمێرد بارەگای ژینی کردبوە جێگەی خۆی، ناوینابو قەلەندەرخانە لەسلێمانی گەڕەکی گۆیژە پشت مزگەوتی هەمزاغا.
١٤-لەساڵی 1926ەوە قوتابخانەی کەشتی نوح دەرئەکەوێ بڕوانە(بۆتان ئەگێڕمەوە) لێکۆڵینەوە لەسەر نەجمەدین مەلا نوسینی بەیاد عەبدولقادر چاپی سلێمانی 1979-1980 ل5.
١٥-ئەو یەکێتییە بارەگاکەی لەجادەی سابونکەرانبو، سەر بە کۆمۆنستەکانبوساڵانی 1958-1960لەسلێمانی.
١٦-بۆتا دەگێڕمەوە-سەچاوەی پێشو ل128.
١٧-سوجادیش کەڵکی لە دەسنوسەکانی نەجمەدین مەلا وەرگرتبو، لە مێژوی ئەدەبی کوردیا هەر ناوی نەهێناوە.
١٨-بەداخەوە ئەو ژمارەیەی ژینم بۆنەدۆزرایەوە.
١٩-ژین ژمارە 1508-11/2/1960ل5.
٢٠-لەسەر گێڕانەوەی هەندێ کەس کە پێیانخۆشنەبو ناویانبهێنم.
٢١-ئەتوانم بڵێم زوربەی ژمارەکانی ژینم دیوە، داخوازیی بابەتێکیترم نەدیوە لەلایەن خوێندەوارانەوە داوای دوبارەی بابەتێک بکەن خاڵۆکەی مەولەوی و ژیرنەبێ. یەکەمیان ژ1508 دوەمیان ژ1547-8/9/1960.
٢٢-رۆحی مەولەوی چاپی دوەم 1965.
٢٤-رۆژنامەی هاوکاری ژ6 شوباتی1971.
٢٥-کوردایەتی ژیر 1960.
٢٦-چوارینەی خیام- گۆڕینی سەلام 1951.
شەهیدی گۆران و عەولە سیسەی ژیر
لە بەراوردێکی ئەدەبی و ئاوێنەی راستی کێشەکەوە
***
1-سەرەتایەکی پێویست بۆ ئەم بەراوردە:
پێش چونە ناو باسەکە، ئەم نوسینە بریتییە لە بەراوردێک لەنێوان دو هۆنراوەدا بۆ مەبەستێکی نەتەوەیی، بۆیە بەو ترازوە ئەیکێشین. ئەگەر جارجاریش لەبەراوردەکە دەرچوبین، کێشەکە سەپاندوێتی. ئامادەی هەمو بەرامبەرییەکیشین لەسنوری دنیای ئەدەبەوە. هەمو رەخنەیەکی بەجێش ئەسەلمێنین .
2-شەشی ئەیلولی 1930 جێگەی لەئەدەبی کوردیاو هۆنراوەی شەهید و عەولە سیسە.
ئەوانەی سەرنجی شاعیری میللی قانیعیان دابێ، تانەیەکیان لەسەر چاوی بەدیکردوە کە لەدەمی خۆیا شەشی ئەیلول هێناوێتی بەسەر چاویا:لە کزیی کوردان گلاراومە- رۆژەکەی ئەیلول تانەی چاومە١١
6ی ئەیلولی 1930جیگەیەکی دیاری هەیە لەخەباتی خوێناویی میللەتەکەمانا. هەرئەو راستییەشبو، شەشێ رەشی ئەیلولی بەسەدا بڕی، لەگەڵیا گەورەترین راپەڕینبو کە شاری سلێمانی قارەمان، شاری هەڵمەت و قوربانی بەڕوی داگیکەری ئنگلیزو دەسەڵاتی پاشایەتی عێراقا تەقییەوە بەشێوەیەک کە هەتەهەتایە جێێرێزو شانازیبێ. هەروەها ئەو راپەڕینە لەزەمینەی واقیعەوە پەرچدانەوەو بەدرۆخستنەوەیەکبو بۆئەو فەلسەفەیەی ئەڵێ (بیروباوەڕی نەتەوایەتی لەسیستمی سەرمایەداریا دروستئەبێ و بەنەمانی سەرمایەداری ئەویش نامێنێ٢)
ئەو رۆژە شاری سلێمانی، زوربەی خەڵکەکەی بریتیبو لەچینی چەوساوە کە کرێکارو حەماڵ و کاسبکاری بچوک و موچەخۆرو فەرمانبەری پلە نزمبو. دەوڵەمەندە ناوەندییەکانیش لەپەنجەی دەست تێپەڕی نەئەکرد. هەمو بە: هەستێک، گیانێک، بیرێک هەڵسان و هاواریان بۆ کوردبو، کوردستان روگەیانبو، بیروباوەڕی لەدەرەوەهێنراو لەئاسمانی ئەو رۆژەدا بەدینەئەکرا. ئەگەر کەسێک بەئاستەمێ بۆنی بەکێگیراوی لێبهاتایە، راویانئەناو نەفرەتی شەرمەزارییان لێئەکرد وەک فایەقی فەرمانبەر کە بەهەزار تکاو کوڕنوش رزگاریبو لە کوشتن .
کوردستانی چەوساوە لەو دەمەدا دوربو لەهەموجۆرە کارگەو فابریقەیەک چ خۆیی چ میری چ بیانی هەتا پیشەسازییە خۆماڵییەکان لە دوکانێکی ١٢م٢ زیاترنەبو. بەڵام بیروباوەڕی نەتەوەیی لەکۆمەڵەکانی پشتیوان، گزنگ، زەردەشت، کوردستان، بەرزیی وڵات٤ پەرەیسەندبو بەڕادەیەک وشەی کوردو کوردستان بەسەدەمی زۆرینەی خەڵکی ئەو سەردەمەوەبو.
وەنەبێ ئەو شۆڕشە هەر وشەی سادەو ساکاری خەڵکەکەبوبێ، بەڵکو بنەڕەتەکەی لە پێنوسەکانەوە دەستیپێکردبو
بەتایبەتی شاعیرەکان٥ کە هەتا ئەمڕۆش کڵپەی ئەو راپەڕینەیان دانەمرکاوەتەوە. هەریەکەش رویەکی گەشی ئەو راپەڕینەیان ئاشکراکردوە وەک د. شەوقی ضیف لەمبارەیەوە ئەڵێ (لەلێکۆڵینەوەی ئەدەبیی هەر نەتەوەیەک، پێویستمان بەشارەزاییە لەو کارەساتە کاریگەرانەی کاریکردۆتە سەر ژیانە بنەڕەتییەکەی، لەبەرئەوەی ئەدەب ئاوێنەیەکی بێگەردە لەدەرکەوتنی ژیانی ئەو میللەتە چ لەکارەسات و چ لە ژیانی خۆیی٦.
گۆران و ژیر رویەکی راپەڕینەکەیان دیاریکردوە، ئەتوانین دەسنیشانی ئەو راستییە بکەین کە شاعیرانیتر هەستیان بەم لایەنە نەکردوە کە روی یەکەمی راپەڕینی شەشی ئەیلولە. هەر هۆنراوەیەکیان مەلحەمەیەکە لەنمونەی پاڵەوانێتی کە بون بەهاندەرێکیش پاڵیان بەمنەوەنا بۆ ئەم بەراوردە لەبەر روناکیی ئەم خاڵانەدا:
1-کام هۆنراوەیان چۆتە ناو واقیعەکەی شەش ئەیلولەوە هەر وەکو خۆی؟
2-پاڵەوانی کام هۆنراوەیان قارەمانی راستینەی 6ی ئەیلولی 1930بوە بە ناو، پێناس، خێڵ، گەڕەک، کەسوکار،ئەمڕۆی گۆڕەکەی؟ کامیان رەمزییە؟ ئەگەر کارەسات رونبێ، رەمز دەوری هەیە؟ یا پوچئەبێتەوە. یا پێویستە لەو دەمەدا پەنا ببرێ بۆ رەمز؟ ئەگەر پەنای بۆبرا هەڵە نیە؟
3-هەڵۆ بەگ کە پاڵەوانی هۆنراوەی شەهیدی گۆرانە، پاڵەوانێکی میللیبوە؟ یا ئەگەر بوبێ، دەوری هەبوە لەو راپەڕینەدا؟ یا ئەوانەی ناویاناوە پاڵەوانی میللی، چۆن پاڵەوانی میللیمان پێئەناسێنن؟ لەگەڵ رەسەنی ئەو هەڵۆبەگە؟
4-کام هۆنراوەیان لەناخی کێشەکەوە هاتۆتە دەرێ؟ راستیی خەڵکەکەی ئاشکراکردوە؟ هیتافەکانی وەکو خۆی گواستۆتەوە؟ دروشمەکانی وننەکردوە؟
5-جوانکاری (ابداع) کارێکی هونەرییە لەهۆنراوەدا، ئەگەر ئەو گیانەی تیانەبێ، پێزی تیانامێنێ و وەک نوسینێکی سادە کاڵوکرچ دەرئەچێ نەک پەخشانیش کە کارێکی هونەرییە بەڵام ناگاتە هۆنراوە کە لوتکەی هەمو کارێکی هونەرییە لەدنیای نوسینا.
ئەو 2 هۆنراوەیە کامیان ئەو مەرجانەی تیایە؟
6-هەڵسەنگاندنی ئەو دو شاعیرە لە ئاوێنەی راستی کێشەکەوە. بەتایبەتی گۆران کە بەناسراوترین شاعیرمان ئەژمار ئەکرێ. ئایا وەکو پێویست ئەرکی سەرشانی خۆی بەجێهێناوە بەدڵسۆزی و یەک چاوی بەرامبەر هەمو دەستەو چین و رێبازی نەتەوەکەی لەتەمەنیا؟ هۆنراوەکەی، شەهید، چ مۆرکێکی پێوە دیارە؟
پێشئەوەی هەنگاو بنێین بۆ ناو هۆنراوەکان، پێویستە پەردە لەسەر شاعیرەکان لادەین بەهۆنراوەکانیانەوە:
یەکەم: بەناوی شەهیدەوەیە. ناوی کەس بەسەردێڕی هۆنراوەکەوەنیە. مێژوی دانانەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1932. واتا 2ساڵ دوای راپەڕینەکە.هۆنراوەی گۆران٧. هەندێ نوسەر بڕوانامەیان لەسەرهێناوە٨و بەبەرزی و لەئەندازەبەدەر هەڵیانسەنگاندوە، وەک کێشانی هۆنراوەی گۆران بەترازوی راستی٩ چڕنوکگرتنبێ یا بڤە!
دوەم: بەناوی عەولە سیسەی قارەمانەوەیە. مێژوی دانانەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ 1960 واتا 30 ساڵ دوای راپەڕینەکە. لەهۆنراوەی کامیل ژیر کە لای کەسانی نەتەوەیی وەک مارسلیزێکی کوردیە. لاوانێکی زۆر لەبەریانکردوە. لەودەمەدا هەندێ گۆڤارو رۆژنامە بە ستایشەوە بڵاویانکردۆتەوە١٠. لەمەیدانی رەخنەدا دەستی بۆدرێژکراوە چ بەبایەخ چ بەلاوازی. هەرچەن حەمەی مەلا کەریم خۆی تاقیکردەوە، کۆمەڵە هۆنراوە نەتەوەییەکەی ژیری١١ دایە بەر نەشتەر بەڵام بەوەڵامدانەوەی زەردەشت١٢کەوتە دنیای بێدەنگییەوە.
گۆران دەرفەتی دانانی ئەو هۆنراوەیەی لەو سەردەمەدابو. وەکو خۆی ئەڵێ هێشتا هەنگاوی بۆ بیروباوەڕی چەپڕەوی١٣ نەنابو. بەم رستەیەدا وادەرئەکەوێ لەوسەردەمەدا ئاڕاستەیەکی نەتەوەیی بوبێ. متمانەمان بەم راستییە هۆنراوەیەکێتی هەر لەو ساڵەدا کە بۆ سالمی وتوە:
دەلیلی نەجم و هیلالە شەوی سلێمانی
غروبی کردوە رۆژی شکۆهی بابانی
بنو لە قەبرەکەتا، موستەریح بە سالم
لە تۆ کوردترە ، نەزان هەتا عالم١٤.
لەبارەی هۆنراوەوە، نەک هەر هەنگاوی نەنابو بۆدنیای هۆنراوەی نوێ، بەڵکو یەکەم قۆناغی هۆنراوەیبو، هەتا لەناو شاعیرە لاوەکانی ئەو سەردەمەدا دەرنەکەوتبو١٥. بەڵام دەرکەوتنی هۆنراوەی عەولە سیسە لەسەردەمی هەنگاونانی ژیردابو بۆ لوتکە وەک لەنامیلکەی کامەران و هۆنراوەی نوێی محەمەد سدیق عارف دەرئەکەوێ١٥.راستتر ئەوەیە دیوانی کوردایەتییەکەی بەرەو لوتکەیبرد، هەرچەن بەدوایا سستبو و بەرهەمیتری دەرنەکەوت. لەبارەی بیروباوەڕیشەوە، نەتەوەییەکی پێشکەوتنخوازبوە لە سەرەتای لاوێتییەوەو تائەمدەمە هەر بێ وچانە.
(دەستەواژەی نەتەوەیی پێشکەوتنخواز، لەداهێنانی چەپەکانە ! نەتەوەییی،پێشکەوتنخوازو و پاشکەوتنخوازی نیە. نەتەوەیی هەر بەسروشتی ئەبێ پێشکەوتنخوازبێ. ئەگەر وانەبێ، ئەبێ ناوێکیتری لێبنرێ نەک نەتەوەیی. جگەلەوە، ئێمە مەبەستمان لەنەتەوایەتی، کوردایەتییە. کوردایەتیش زاراوەیەکی تایبەتە بەنەتەوەی کورد. ئەم زاراوەیە لەگەڵ بونی کوردا بەنەتەوە، سەریهەڵداوەو کوردو کوردایەتی شانبەشانی یەک هاوتەریبن و تاکورد بمێنێ کوردایەتیش ئەمێنێ. کەواتە کوردایەتی، وێنەیەکی لەبەرگیراوەی عروبەی عەرەبی و نازێتیی ئەڵمان و رەگەزپەرستیی تورک نیە وەک چەپەکانی کورد ئەیانەوێ بەوە لەکەداریبکەن. - ژیر)
شەهیدی گۆران پێش عەولە سیسەی ژیربوە. یابەواتەیەکیتر، ژیر هۆنراوەکەی گۆرانی دیوە پێش لەدایکبونی هۆنراوەکەی خۆی، ئەمە راستە!! وەنەبێ ئەم راستییە سەرچاوەیەکبێ بۆ ژیر، ناتوانین بشڵێین نەبۆتە بیرێک بۆ هۆنراوەکەی.
(بۆ پیشاندانی راستی، من ئەو هۆنراوەی شەهیدەم پێش هۆنراوەکەی خۆم نەدیوە. خۆ ئاساییە ئەگەر بمدیایە ئەموت دیومە. ئەوەی بو بەسەچاوەی ئیلهام بۆ هۆنراەکەی عەولە سیسە، ئەو چەندین جار گێڕانەوەیەی راپەڕینەکەی شەشی ئەیلول بو کە لەماڵی ئێمەدا چەنبارە ئەکرایەوە بەجۆرێکە واملێهاتبو خۆم لەو رۆژەی بەردەرکی سەرادا ئەدییەوە بێئەوەی تیابوبم یا لەدایک بوبم. جگەلەوە، من ساڵی 1958هۆنراوەی عەولە سیسەم تەواوکردوە، واشدێتەبیرم ساڵی 1957رەشنوسەکەیم نوسیوە.هۆنراوەی شەهید بۆ یەکەمجار لە تشرینی دوەمی 1959دا لە گۆڤاری هیوادا بڵاوکراوەتەوە کە من ئەو ساو چەن ساڵێکیش دوای ئەوە هەر نەمدیبوچونکە ئەو گۆڤارە لەو بەروارەدا کەوتبوە دەست کۆمۆنستەکان، من کاتی ئەوەم نەبو خۆم بە چاپەمەنی ئەوانەوە خەریکبکەم ------------------ ژیر).
بەڵام جیاوازی و یەکنەگرتنەوەی عەول لەگەڵ شەهیدا، بریاری دوایی ئێمە پاشگەزئەکاتەوە. ئەگەر پیایانا بگەڕێین، بەهیچ شێوەیەک ناچنەوە سەریەک، تەنانەت پیتێک بەدیناکەین بۆ لەیەکچونی ئەو دو هۆنراوەیە لەڕوی: قافیە، کێش، بابەت، مۆسیقا، رێبازی هۆنراوەکە.
6-تا ناوی هۆنراوەکان، یەکەمیان شەهید، بێ دیاریکردنی ناوی شەهید لە ناونیشانی هۆنراوەکەدا، هەرچەن خەڵکەکە خۆی ناوی هەڵۆ بەگی بەسەردابڕیوە. بەڵام عەولە سیسەی ژیر، ناوێکی دیاریکراوی هۆنراوەکەیەو هەربەناوی خۆبەختکەرەکەوەیە بەپێچەوانەی هۆنراوەکەی گۆران.
7-تا ئەم دەمە کەس پەنجەیەکی رانەکێشاوە بۆ لەیەکچونی ئەو دو هۆنراوەیە.
*
3-شاعیرەکان لەدیاریکردنی قارەمانداو دەوری قارەمان لەڕاپەڕینی 6ی ئەیلولا.
وەک لەپێشەوە باسمانکرد هۆنراوەی یەکەمیان شەهیدە- گۆران. پاڵەوانەکەی هەڵۆبەگە، بێئەوەی لەفەرهەنگی 6/9/1930دا کەسێک بەو ناوەوە هەبوبێ. گۆران ناوی سەرکردەشی لێناوە! بەڵکو قارەمانێکیشنیە، بگرە هەر ناویشینیە لەو راپەڕینەدا، بەپێچەوانەی شانۆفەوە کەئەڵێ: (لەشەشی ئەیلولی ئەو ساڵەدا، هەڵۆ بەگ خۆپیشاندانێکیکرد دژی هەڵبژاردنێکی ساختە لەشاری سلێمانی١٨) بەداخەوە غەفوری میرزا کەریم١٩ و حەمەی مەلا کەریم٢٠ وشیرکۆ بێکەس٢١ دوای شانۆف کەوتون لەکاتێکا ئەمانە خەڵکی سلێمانین و نەئەبو شوێن قسەی ئەو بێگانەیە بکەون و هەڵەکەی ئەو بکەنەوە. عیزەدینیش هەڵۆ بەگی بە پاڵەوانی میللی داناوە!٢٢. پاڵەوانی میللی کەسێکی دیاریکراوە کە دەماودەم قارەمانێتی ئەگێڕرێتەوە وەک مامەیارە٢٣، شەریف رەندانی هەمەوەند٢٤، وەستا رەجەبی رەواندز٢٥.
هەرچەن ئەو راپەڕینە هەڵۆ بەگی بەخۆیەوەنەدیوە، شەهیدەکانی خۆی وننەکردوە، وەک: عەلە گونسوتاو، عەزەی پینەچی، عەولە سیسە، ئەحە رەش، عەلیی سویجگەرفرۆش، حەمەی قالە ئاغا، عەزیزی کورتاندرو، حەمە چاوشین و حەمەی خولە٢٦ کە ناوەکانیان لەمێژوی میللەتەکەمانا بەنەمری ماوەتەوە.
ئەشێ هەڵۆ بەگ کارێکی رەمزیبێ. پرسیار ئەوەیە بۆ گۆران پەنای بردۆتە بەر رەمز بۆ ناوی قارەمانەکە؟ لەدەمێکا راپەڕینەکە لەهەمو رویەکەوە دیارو ئاشکرایە، گۆران خۆی بەئاشکرا ناوی حکومەت، عەسکەر، زابت، شەستتیر، مەترەلۆز، حقوق، کەئەوانە زۆر زیاتر چەقۆیان لەسەرە وەک لەناوەکە. بۆیە پرسیا ئەوەیە: تۆبڵێێ گۆران مەبەستی لە هەڵۆ بەگ، خۆیبێ!؟ بەڵێ ئەمە ئەگەرێکی نزیکە بەبەڵگەی ئەوەی لەزۆر هۆنراوەیتریا هەر من منێتی و بە راناوی من ئەدوێ وەک:
من ئەو دیلەم کە دیلکەری زۆردارم
دڵی لەبەر گوڕی ناڵەم ئەلەرزێ (گۆران ل271)
کوڕی ساوای حەوت ساڵانم ئەتناسێ
ناوت ئەبات وەک هی مامی دراوسێ (گۆران ل279)
بێ هەست ئەمکەن بەزاوای بەردەمی بوک
دەم بۆ ماچت ئەبەم مۆسکۆی ئێسکسوك (گۆران ل305)
لەگەل کۆتر شوێن روناکیی رۆژ کەوتم
نە رۆژ نە شەو نەخەوتم (گۆران ل306)
دەرچوم، دەرچوم بەندم پسان
لەگەڵ هاوڕێ و برادەران (گۆران ل440)
ئەم دیاردەیە لەهۆنراوەی شاعیرانی ترا دەگمەنە، بەڵام لە کامەران موکریا٢٧ زیاتر خەستبۆتەوە.
ئەم پەنابردنەی گۆران بۆ هەڵۆ بەگی رەمز، چەند خاڵێک ئەگەیەنێ:
1-گۆران خۆی بەگزادەبوە٢٨، لەودەمەشا خێڵەکێتی باوبوە، بەتایبەتی لەنێوان شێخانی سلێمانی و بەگزادەدا. لەوانەیە گۆران لەو روەوە روانیبێتیە کێشەکە، یابۆ بەربەرەکانیی شێخان ئەو ناوەی بەکار هێنابێ، یا سروشتە بەگیەکەی خۆی بەسەریا زاڵبوبێ و سەرکردایەتی راپەڕینەکەی دابێتە دەس بەگێ! ئاشکراشە گۆران توخنی شێخان نەکەوتوە لە هیچ سەردەم و دۆخێکا.
2-جێگەکردنەوەی بەگزادە لەمەیدانی کوردایەتیا کە لەوسەردەمەدا هەتا کۆچی دوایی شێخ مەحمودی نەمر، سەرکردایەتی ئەو مەیدانە بەدەس بەرەی شێخانەوەبوە لەناوچەی سلێمانی، هەر بەو هەستەوە دژی شێخانبون، هەرچەن دوژمنایەتییەکەیان پێش هاتنی شێخانبو بۆمەیدانی کوردایەتی، خۆیلەخۆیا ئەم دوژمنایەتییە هەمو شێخان و بەگزادەی گرتبوەوە، بەڵام لەنەوەی کاک ئەحمەدی شێخ و بەگزادەی جافا دەرئەکەوت، بەتایبەتی لەسەردەمی عادیلە خانما٢٩ ئەو دوژمنایەتییە قوڵتر بوەوە لەبەرئەوەی خانم متمانەی ئنگلیزەکانبو٣٠، هەرچەن ئەگەر شێخانیش کوردایەتییان نەکردایە، خانم ئەو رێبازەی هەرنەئەگرت لەبەرئەوەی خۆی پەروەردەی گیانێکی فارسی و ئێرانی بوە٣١.
نەمانی عادیلە خانم، گەڕانەوەی بەگزادەبو بۆ مەیدانی کوردایەتی. ئەم راستییە لەبەشداریی عیزەت بەگی وەسمان پاشاو حەمە عەلی بەگدا٣٢لە راپەڕینی شەشی ئەیلولاو هاوبەشی داود بەگی فەتاح بەگ٣٣ لەشەڕی ئاوباریکا باشترین نمونەیە بۆگەڕانەوەی بەگزادە بۆ ئەو مەیدانە. هەرچەن ناتوانین بڵێین ئەو خەبات و هاوبەشیکردنە، نزیکبونەوەبوە لەشێخان. بەلکو هەر یەکەو ئەرکی نەتەوایەتی خۆی بەجێهێناوە.
کەواتە پەنابردنەکەی گۆران بۆ رەمز 2 هۆیە: - خۆییە کەمەبەستی خۆیەتی –خێڵەکییە کە ئەگەڕێتەوەبۆ بەگزادە.
لەوبارەیەوە گۆران بلیمەتانە بۆمەبەستەکەی چوە، ئەگەر خۆی بەشداری ئەو راپەڕینەی بکردایە، لەجیاتی هەڵۆ بەگ، عەبدوڵا بەگ ئەبو!
***
هۆنراوەی دوەمیان، عەولە سیسەی کامیل ژیرە. پاڵەوانەکەی قارەمانێکی راستینەی راپەڕینەکەیە، نیشانەی قارەمانێتیی هەر لە شەشی ئەیلولا وەرگرت و لەپێناوی نیشتمانەکەیا گیانی بەخشی.
پاڵەوانی هۆنراوەکە لاوێکی چەوساوەی ئەم میللەتەبوە. شاعیرەکەی خۆیەتی نەکردوە بچێ شێخێ هەڵبژێرێ بەوەی خۆی شێخە٢٤. پەناشی نەبردوە بۆ رەمز. روداوەکەو پاڵەوانەکەی وەک بەکامێرایەکی سینەمایی گرتبێ وایە، بێ کەموزیاد پیشانیداوە. ئەو پاڵەوانە گۆڕەکەی ئێستەش لە گردی سەیوان دیارە. زیندوە بەشداربوەکانی ئەو راپەڕینە ئەتوانن ماڵی شەهیدەکان بدۆزنەوە.
لەناخەوە ئەڵێم ژیر رێبازێکی ژیرانەی گرتوە چ لە ناوەرۆک چ لە هەڵبژاردنی قارەمانا. پاڵەوانیی هەژارێکی نەناسراوی لەچینی هەرە خواری چەوساوەی ئەم میللەتەی وننەکردوە، وەکو خۆی خستوێتییەبەرچاو. بەرامبەر ئەمکارە، مێژونوسەکانی نەتەوەو مێژونوسانی چینی چەوساوەی دنیا، نابێ ئەم شاکارەی ژیر فەرامۆشبکەن، هەرچەن ئەو نوسەرە کوردانەی خۆیان بەلێکۆڵینەوەی ئەدەبییەوە خەریک کردوە، لایەنە چەپڕەوییەکەیان هەمو شتێکی لێشێواندون و گرنگییان بە ژیر نەداوە لەبەرئەوەی نەتەوەییە. ژیریش هەر ئەو بیرە پاڵپێوەنەریبوە بۆ ئەو هۆنراوەیەو عەولی قارەمانی وننەکردوە. عەولیش هەر گیانە نەتەوەییەکە هاندەریبوە بۆ ئەو بەشدارییەی لەڕاپەڕینەکەداو ئەو هەڵمەتەی کردییە سەر مەترەلۆزەکەو بەخشینی سەری. گیانی عەول و کەسێتیی ژیریش ئاوڕیکیان لەو پێنوسە لەرزۆکانە نەداوەتەوە. بەڵکو ژیر خۆی ئەکا بەقوربانی عەول و ئەڵێ:
دەی قوربانی کوڕبم عەول ئەوەی تاوانی وا لەمل
ماوە نەدەی نەکو دەچێ ئەم خوێنە زۆرەی تیابچێ (کوردایەتی ل54)
دەرخستنی دەوری قارەمان لەو کارەساتەدا، هۆیەکی بنەڕەتییە بۆ سەرکەوتنی شاعیر لەهۆنراوەکەیا. ئەوەی جێی سەرنجبێ، ناخی هۆنراوەکان ئەگەڕێتەوە بۆ قارەمان. ئێمەش لەکڵاوڕۆژنەی ئەو بیرەوە ئەڕوانین بۆ قارەمان و لەناوەرۆکی هۆنراوەکانەوە بەم راستییانە قارەمان دیاریئەکەین:
1-شاعیرەکان بە چ واقعێک دەوری قارەمان دیاری ئەکەن. ئەو دەورە لەڕاپەڕینەکەدا رویداوە، یا بە واتایەکیتر چۆتە ناخیەوە؟
2-پلەی قارەمان لەڕاپەڕینەکەدا، سەرکردە یا خۆپیشاندەربوە لای شاعیرەکان و بەراوردی لەگەڵ راپەڕینەکەدا وەکو خۆی کوتومت، یا راپەڕینەکە سەرکردەیەکی تەنیای هەبوە؟ لەم راستیانەوە ئەڕوانین بۆ راپەڕینەکە بە 2 سەرنج: 1-کارەساتەکە 2-هۆنراوەکان.
لای گۆرانقارەمان لەڕاپەڕینەکەدا سەرکردەبوە، ئەو راپەڕینەکەی دروستکردوە:
هەڵۆ بەگ ئەو جوانە پڕ دلیبو، بۆ وەتەن ئاوات
لەپێش جەمعێکەوە تا بەر سەرا روی هاڵمەتی هانی (گۆران ل265)
ئەم دو دێڕە وائەگەیەنێ هەڵۆ بەگ هاتوە خەڵکی کۆکردۆتەوەو پێش ئەو خەڵکە کەوتوەو سەرکردایەتیی کردون بەرەو بەردەرگای سەرا بەخۆپیشاندان و هەڵمەتبردن. بە دو رستەیتر هاتوە حسابێکی ماتماتیکی پیشانداوە بەو حسابە هەمو جەماوەر = بە هەڵۆبەگ:
لەگەڵ یارانی ئەیوت : ئەی حکومەت تانەکەی تەسبیت
حقوقی کوردەواری، کورد نایانەوێ ئینتیخاباتت (گۆران ل265)
درێژبونەوەی هۆنراوەکەی گۆران، جەماوەر لەهەمو مافێک روتئەکاتەوە. ئەو رەشوڕوتە ئەسپێرێ بە هەڵۆ بەگ و نیمچە ژیانی دەرەبەگیەکە پیشآنئەداو ئەشیسەپێنێ بەسەر خەڵکەکەدا!. دەوری بەگی گوێزاوەتەوە لەدیوەخانەوە بۆ مەیدانی خەبات بەهەمو خۆپەسندییەکی رژێمی دەرەبەگایەتییەوە لەکاتێکا ئەو راپەڕینە سەرکردەیەکی دیاریکراوی نەبوە هەتا ئەو سەرکردەیە بەگزادە بوبێ. ئیتر نازانین گۆران ئەم سوپەرمانەی لەکوێوە هێناوە!؟
ئەم راستییانە هەموی پرسیارن لەئاست ئەوانەی ئەڵێن گۆران جیهانی رەخنەنیە. با ئەم مەبەستە رونبکەنەوە لەگەڵ دەیەها پرسیاریتر تەنیا لەسەر ئەم هۆنراوەیە نەک لەسەر هەمو هۆنراوەکانی!!
هۆنراوەی شەهید ئەگەر مۆری گۆرانی پێوەنەبوایە، چەپەکان چەنجارێ شاڵاویان بۆئەبرد. بەڵام ناوی گۆران کۆتایی بەهەمو شتێک ئەهێنێ لای ئەوان!
قارەمان لای ژیر لە شەشی ئەیلولا دروستبوە، راپەڕینەکە دروستیکردوە نەک ژیر. قارەمان لەناو واقیعەکەوە چاوی هەڵهێناوە. بەپێچەوانەی گۆرانەوە، قارەمان خەڵکی کۆنەکردۆتەوە هەتا پێشیانبکەوێ. لەهەڵمەتبردنیشا، وەکو خۆپیشاندەرێکبوە نەک سەرکردەیەک. مێژوی راپەڕینەکەش ئەو راستییە ئەگێڕێتەوە کە ژیری شاعیر ئەڵێ:
لەم شوێنە پڕ مەترسەدا لەم کاتە توش و ترسەدا
سێ لاوی ئازای قارەمان وەکو شێری نەڕی مەیدان
دەس بەخەنجەری روتەوە بەدەم:بابژی کوردەوە (کوردایەتی ل53)
تەنانەت تا ئەم رستەیە پێناسی ئەو 3 قارەمانە ئاشکرانیەو ئەگەر عەول لەگەڵ دوانەکەیتر گیانی لەدەسبدایە،نەناسراوئەبو. ژیریش ئەم راستییەی وننەکردوە:
ئەی داخ ئەوا دوانیان کوژرا
تەنها عەولە سیسە ئەڕوا (کوردایەتی ل53)
ئەو سەرکەوتنانەی ژیر بەدیی هێناوە، گواستنەوەی راپەڕینەکەیە وەک خۆی . ئەشتوانین بەم خاڵانە دەسنیشانی ئەو راستیانە بکەین لەگەڵ بەراوردیان بە هەڵۆ بەگی گۆران:
1-راپەڕین قارەمانی دروستکردوە بە پێچەوانەی گۆرانەوە کە قارەمانەکە راپەڕینی دروستکردوە.
2-هەڵمەت بە3کەسی خەنجەر بەدەستەوە بۆ سەر مەترەلۆزەکە، نزیکترە لە سوپەرمانییەکەی گۆران.
3-کارە سەرەکییەکەی عەولی کرد بەقارەمان ، کوشتنی سەربازی سەر مەترەلۆزەکەبو لای ژیر نەک هەڵمەتەکە.
عەول کەسێكی راستینەبوە، هەڵۆ بەگ، دروستکراوی گۆران.بڕوانن:
پەلاماری کەدا بۆ زابتێ یەک زللە خپ خستی
دەمانچەی سەنگ لەدەستی وئاگریدا تاوەکو توانی
بەڵام فیشەک نەما هەر زابت و یەک دو نەفەر کەوتن
لەپاشا عەسکەریش دەستڕێژی لێکردو بەلاداهات (گۆران ل266)
ئایا ئەم رستانە وەک فلیمەکانی هۆڵیۆدو داستانی ئەمیر ئەرسەلان نانوێنن!؟
بەمەرجێ پێشتر ئەڵی:
هەڵۆ بەگ گوللەیی ئەوەڵ لە رانیدا دوەم دەستی
کەخۆی و قەومەکەی وادی بەچەشنی شێر نرکانی
تەنیا کەسێک بەدەست و قاچێکی پێکراوەوە پەلاماری زابتێک بداو دەمانچەکەی لێبسێنێ و بە زللەیەک بیخاو دو نەفەریتریش بکوژێت...هتد ئەمە ئەچێتە چ ئەقڵێەوە!؟ لەدەمێکا لەو راپەڕینەدا هیچ ئەفسەرێک نەکوژراوە! کوژراو تەنیا سەربازێکبوە ئەویش بەدەستی عەولە سیسە.
قارەمان لای ژیر، سوپەرمان نیە، بەڵکو واقیعە روتەکەیە، ئەو هەڵمەتەی عەول بۆسەر سەربازی مەترەلۆزەکە، زۆر جاریتریش هەڵمەتی لەوجۆرە رویداوە:
دەی قوربانی کوڕبم عەول ئەوەی تاوانی وا لەمل
ماوە نەدەی نەکو دەرچی ئەم خوێنە زۆرەی تیابچێ
بژی عەول، ئەوا گەیشت دەستم شکێ ئەویشیان کوشت
ئای بەسەزمان عەولی کڵۆڵ خوێنی گەش تێکەڵبو بەخۆڵ
نەخێر عەول هەڵسایەوە دیسان تەوژمی دایەوە
نیشتەسەر مەترەلۆزتەقێن جەستەی کردە خەڵتانی خوێن
دەی بەقوربانی دەستتبم فیدای باوەڕو هەستتبم
مردن هەردو بەسەر یەکا تەقەو کوشتار نەماو وەستا (کوردایەتی ل54)
لێرەدا، ئەبێ ئەو راستییە پشتگوێ نەخەین کە لەبەینی رستەی یەکەم و دوەم، دەی قوربانی کوڕبم عەول،لەنگی بەدیئەکرێ.(هەردو رستەکە لەسەر کێشی پەنجەی 8 بڕگەییە بەمجۆرە:
دەی 1قور 2 با 3 نی 4کوڕ 5 بم 6عە 7 ول 8
ئە 1 وەی 2 تا 3 وا 4 نی 5 وا 6 لە 7 مل8
کەواتە هیچ لەنگییەک بەدیناکرێ ----------------- ژیر)
بەڵام بەرزیی مەبەستەکە ئەوە ئەگەیەنێ لەپێناوی مانادابێ کەئەمەش شتێکی گونجاوە.
ئنجا بڕوانە ژیر چۆن پەڕەیەکی کوڵۆڵیمان بۆئەگێڕێتەوە. کەساسیی میللەتێکی وەکو کوردی بێ پەناو دەرەتان ، چۆن خوێنی رۆڵەکانی ئەڕژێ!
بلیمەتی ژیر لەکەوتن و هەستانەوەی عەولا بەشێوەیەکی واقیعیانە دەرئەکەوێ و پەنای نەبردوە بۆ کاری سوپەرمانانە.
ژیر عەولی هەڵسانەوە، ئەگەر بهاتایە دەرهێنەرێکی سینەمایی بوایە، زۆر سەرکەوتو ئەبو، بەتایبەتی لەبەکارهێنانی وشەکانی دواییا کەدەریهێناوە،مۆری شاکاری ئەدەبی کوردیی پێوەیە.
لەگەڵ ئەم سەرکەوتنانەدا لەهۆنراوەکەدا چەن لاوازییەک بەدیئەکرێ. ئەبوایە ژیر بەسەریا تێنەپەڕیایە، هەتا لەڕوی گەشی هۆنراوەکەی کەمکردۆتەوە کە بەم شێوەیە لەسەرەتای هۆنراوەکەدا ئەڵێ:
لولەی شەستیرو مەترەلۆز (کوردایەتی ل52)
لەدەمی هەڵمەتبردنی عەول بەم شێوەیە:
بەرەو شەستیر تەکان ئەدەن (کوردایەتی ل53)
بەگەیشتنیعەول بو سەر چەکەکە ئەڵێ:
نیشتە سەر مەترەلۆزتەقێن جەستەی کردە خەڵتانی خوێن (کوردایەتی ل54)
لەم جێگەیەدا پرسیارێک خۆی ئەسەپێنێ بەم خاڵانە:
یەکەم : شەستیرو مەترەلۆز
دوەم : هاتە سەر شەستیر
سێیەم : دێتە سەر مەترەلۆز
بەمەرجێ هەموی لە یەک هۆنراوەو هەڵوێستێکابێ، ئەم جیاوازیانە لەپەسندی هۆنراوەکە کەم ئەکاتەوە. بەدوای ئەم رستانەی ژیرا لاوازییەکیتر ئەدا بەدەستەوەشایانی رەخنەیە کە ئەڵێ:
مردن هەردو بەسەر یەکا تەقەو کوشتار نەماو وەستا (کوردایەتی ل54)
ئەم رستانە گێژاوێکی تەماوی بەسەر هۆنراوەکەدا ئەگرێ، چۆن بەکوشتنی تەنیا کەسێک کەلەسەر مەترەلۆزەکەبو، بو بە هۆ بۆ وەستانی تەقەو کوشتار!؟ لەدەمێکا لەپێشەوە باسی چەن شەستیرو مەترەلۆز ئەکا بەکۆمەڵ بەلای کەمەوەلە 4-5 تێپەڕئەکا وەک ئەڵێ:
لولەی شەستیرو مەترەلۆز کەوتە دروێنەی بەری هۆز (کوردایەتی ل52)
ئەی چۆن بەکوشتنی تەنیا کەسێکی سەر یەکێ لەمەترەلۆزەکان یا شەستیرەکان تەقەو کوشتار ئەوەستێ!؟
بەرەوڕوی ژیر ئەبینەوەو بەرپرسیارە بەرامبەر ئەم لاوازیانە. شاعیر ئەبێ هەمو لایەنەکان وەکیەک بگرێ ئەگەر لایەنێکی فەرامۆشکرد بۆشاییەکی گەورە دروستئەکا روی هۆنراوەکە ئەشێوێنێ.
(بەرامبەر ئەو خۆپیشاندانە، شەستیرو مەترەلۆزیش بەکارهێنراوە. ناوبردنیان بەو جۆرەی سەرەوە، دروستە. سەبارەت وەستانی تەقە وەک لەهۆنراوەکەدا ئاماژەی بۆکراوە، ئاساییە لەکاتی کوشتنی سەربازی سەر مەترەلۆزەکەدا، تەقە وەستابێ. چۆن؟
لەهەمو خۆپیشاندانێکا کە گەیشتبێتە ئەوەی تەقەی لێبکرێ و کوژراو و بریندار هەبێ، خۆپیشاندەرەکان بڵاوەیانکردوە. ئەوەش ئاساییە چونکە بەرامبە گوللە، بەدەستی بەتاڵ هیچناکرێ. کەخەڵکەکە بڵاوەیانکردو شەقامەکە یا پانتاییەکە کەسی تیانەما، ئیتر تەقە ئەوەستێ. یا هەرئەبێ بوەستێ، کە کەس نەما، تەقە لە کێبکرێ!؟ وەک ئەو پرسیارەی مامۆستایەک کردی: (ئەگەر 20 چۆلەکە لەسەر درەختێکبێ، بەگوللەیەک یەکێکیان بکوژرێ، چەندی ئەمێنێتەوە؟ قوتابیی یەکەم وتی 19 ! دوەم وتی هیچ، جونکە چۆلەکەکانیتر ئەفڕن) لە شەشی ئەیلولیشا هەر بەوجۆرە، دوای تەقەکان، هەر کوژراوو هەندێک لە بریندارە سەختەکان لە پانتاییەکەی بەردەرکی سەرادا کەوتبون. کەسیتر نەمایەوە تا تەقەی لێبکرێ. بەڵام کە عەول هەڵسایەوەو خەنجەرەکەیدا لە سەربازەکە، دوا تەقە لەعەول کراو ئیتر تەقە نەما. ئەمە هەر بەڕاستی وابوە. من ئەمەم لەچەند کەسێک بیستوە کە لەو خۆپیشاندانەدابون. یەکێک لەوانە مامم (ا. ب. هەوری) ئەیوت کە تەقە کرا، من خۆمکرد بە بینای دائیرەی پۆستەکەداو لەوێوە چاوم لێبو تا شەهیدکردنی عەول، ئیتر تەقە نەما. دوایئەوە خۆم گەیاندە ماڵی دۆستێکم لەو نزیکانەو تا ئێوارە گلیاندامەوەو نەیانهێشت بڕۆم. باوکیشم ئەیوت: کە ئەبو بەکر تا درەنگ نەهاتەوە ماڵێ، وامانزانی کوژراوە، چوین بۆ خەستەخانە سەیری کوژراوو بریندارەکانمانکرد، ئەوی تیانەبو، وتمان ئەبێ گیرابێ، بەڵام ئێوارە گەڕایەوە ---ژیر)
*

4-هەوێنی بیری هۆنراوەکان لەدروشم و دەنگی خۆپیشاندەرەکاندا
گۆران ئەڵێ:
هەڵۆ بەگ ئەو جوانەی پڕ دڵی بو، بۆ وەتەن ئاوات
لەپێش جەمعێکەوە تا بەر سەرا روی هەڵمەتی هانی (گۆران ل265)
مرۆڤ بڕوانێتە ئەم هۆنراوەیە، شریتێکی سینەمایی دێتە بەر چاو، تەنیا کەسێک بەدیئەکا لەپێش کۆمەڵێکەوەبەرەو مەڵبەندێکی گشتی ئەڕۆن، ژمارەیان لە 100 کەسێک تێپەڕناکا. وەک جەمعەکەی گۆران.جەمع بەهەمو زانستێک لە 4 کەس بەرەوژورترە ، ئەگەر لەرادەیەک تێپەڕی و بەچاو نەژمێرا، ئەوا مانای جەماوەر ئەگەیەنێ، تا ئەمدەمەش بۆ خۆپیشاندان و مانگرتن بە زوبانی سادەی ساڵی 1932ی هۆنراوەکەی گۆران، موزاهەرە وتراوە. ئەو خەڵکەی ئەنجامیانداوە پێیان نەوتون جەمع وەک گۆران ئەڵێ، بەڵکو پێیان وتون جەماوەر. لەراستیا ئەو رۆژە زوربەی جەماوەری سلێمانی بەشداریی ئەو راپەڕینەی کردوە نەک جەمعیک .
راپەڕینی 6ی ئەیلول گەورەترین راپەڕینی نەتەوەیی بوە لەمێژوی قارەمانێتیی نەتەوەی کوردا وەک هەمو سەرچاوە مێژوییەکان ئەیگێڕنەوە چ نوسەرە کوردەکان، چ گەڕیدە بیانییەکان.
لەوڕۆژەدا زوربەی خەڵکی شاری سلێمانی بە پاڵەو رەنجبەرو ئاغاو رۆشنبیرو کاسبکارو قوتابی و لاوانەوە، رژابونە بەر دەرگای سەراو دەستەویەخەبون لەگەڵ فەرمانڕەوادا.
گۆران لەئاست هەمو قارەمانێکی نەتەوەکەمان چاوی داخستوە. ئەگەر جارجارێ ناوی کوردی هێنابێ، ئەوە بەتانوتەوەبوە، وەک لەساڵی 1951واتا 19ساڵ دوای هۆنراوەی شەهید، لەهۆنراوەیەکیا لەژێر ناوی(لاوکی سور بۆ کۆریای ئازا) بەگەلی کۆریائەڵێ:
ئەیەوێ ئازاد یەکگرتو بژی نەک وەک کوردی نوستو (گۆران ل240)
بۆ کورد نوستوە!؟ ئەودەمەی گۆران ئەو هۆنراوەیەی وتوە، کوردستان خوێناویتربوە یاکۆریا؟ دیارە ئەگەر گۆران بمایە ئەیوت کۆریا! لەبەرئەوەی خۆی لە کوردستانا نەبوە کاتێ شنۆو نەغەدەو گردی مامەشەو سەردەشت و بادلیان وکێوی پێرس و هەودیان و مەزنە خوێناویبون. ئاگاداری سێدارەی قازییەکان لەمهابادو سێدارەکانی سەقزو بۆکان و سێدارەکانی بەغدا بۆ قارەمانەکانی کوردستان شەوی 18و رۆژی 19ی حوزەیران نەبوە. ئامادەش نەبوە گوێ لەگێڕانەوەی خۆپیشاندانەکانی سلێمانی و هەولێرو کۆیەو کەرکوک و خانەقین و هەڵەبجە بگرێ بەحوکمی بەگزایەتییەکەی. هەروەها ئاگاداری ئەو ئاگردانەی شێخمەحمودی نەمر نەبوە کە لەداریکەلیا نەکوژابوەوە.
راستە کورد نوستوە بەلای گۆرانەوە لەبەرئەوەی ئەو لەخوێنڕژانەکاندا لەسەر دەریای ناوەڕاستبو و لەدەمی خۆپیشاندانەکاندا لەهاوینەهەوارەکانی بحەمدون بێروتبو. ئەو دەسەڵاتەی ئەوی کردبو بەبەڕێوەبەری ئیستگەی کوردی لەفەلەستین هەر ئەو دەسەڵاتە شێخ مەحمودی خزاندبوە داریکەلییەوە٤٨ولەزیندانەکانی بەغداشا چوار ئەفسەرە قارەمانەکەی کوردی خنکان!! دوای ئەو هەمو تێکۆشانە، کورد لای گۆران نوستوبو! خۆیشی تا کۆچی دوایی کردنی، بۆ جارێک لەدەزگایەکی پۆلیسەوە بانگنەکرابو لەسەر کورد! بەندییەکانیشی یا هۆی خۆییبوە یا لەسەر ئەو لایەنانەبوە کە پەیوەندییان بەبزوتنەوەی نەتەوەیی کوردەوە نەبوەو٤٩ لەسەنگەری کوردایەتیدا جێگەیان بۆدیاری نەکراوە کە چەپڕەوە عێراقییەکان ئەگرێتەوە.
هۆنراوەی شەهید نقومبوە لەدنیای رەخنەداو تائەمڕۆ هاوڕێیانی رەخنەو لێکۆڵینەوە لەئاستیا بێدەنگن، بەڵام بەرپرسیارن لەئاستیا زیاتر لەگۆران کە ویستوێتی مەودای راپەڕینی شەشی ئەیلول تەسکبکاتەوە کەئەو مافەی نییە. هەمو پێنوس و هەستێک، لەوانە شاعیریش، ئەوەندە جێگە رێزن کە لەئاوات و خواستی نەتەوەکەیاندابن. ئەگەر دەرچون، ئەوا مافیان بەکێشەکەوە نامێنێ.
***
ژیر وەک رابەرێکی نەتەوەیی ئەڕوانێتە راپەڕینەکە، جەماوەری کردوە بەکەرەسەی راپەڕینەکە نەک کۆمەڵێ. هەمو شاری خرۆشاندوە وەک چۆن لە 6ی ئەیلول
ا رویداوە. نە بەگ دەوری تیایە نە شێخ. تەنانەت دەسنیشانی سەرکردەیەکی نەکردوە. هەمو رێپیشاندەرو سەربازبون بۆ ئەو بڕوایەو هەڵمەتبەربون بۆ بەردەرگای سەرا هەروەکو ژیر ئەڵێ:
بڕوانە شاری خرۆشاو دیمەنی دایکی کوڕکوژراو
هەر هێرشەو شەپۆلئەدا بەرەو باخی دەرکی سەرا (کوردایەتی ل51)
بەڵام گۆران دەوری جەماوەری پشتگوێخستوە. کۆیکردۆتەوە لەکۆمەڵێکا، ئەو کۆمەڵەش لەتەنیا کەسێکا، کەسەکەش هەڵۆبەگە!! ئەو کۆمەڵ و کەسەش، بڕوایان ئاشکرانیە. کەواتە، بەواتەی گۆران راپەڕینەکە لەبیروباوەڕێکی نەتەوەییەوەنەبوە، گەوهەرێکی نەتەوایەتیشی لە هەڵۆ بەگدا پیشاننەداوە، هەروەک پێشتر وتمان مەبەستی گۆران خۆیی و خێڵەکی بوە. هەر ئەو هۆیانەش مەبەستەکەی لەبەردەمی گۆراندا ونکردوەو پاڵەوانەکەشی، شێوەی قارەمانێکی نەتەوەیی نەهێناوەتەدی و دوابزەی ئەو قارەمانەی وەک دەرەبەگێ یا بۆرژوایەک گەیاندە باوەشی ئافرەتێک، هەر بەرگێکی کردبێتە بەری. واشپیشانئەدا ئەو هەمو خۆبەختکردنەی لەپێناوی ئەودابوە. ئیتر هەمو کێشەکە هێڵێکی راستوچەپی بەسەرداهاتوەو وڵاتەکەی ئەو ئافرەتەی بۆدروستنەکردایە، خۆی لەپێناویدا بەختنەئەکرد!! نیشتمان و نەتەوەو باوەڕ بەپلەی دوەم دائەنێ لەبەردم ئەو بوکە یەکشەوەدا! ئەم وشانەش وشەی رەنجبەرێکی رێی خەباتنیە، بەڵکو وشەی میرێ یا بەگێ، ئاغایەک یا شێخێکی دەسڵاتدارە. لەمەیدانی تێکۆشانا چاوی لەمافی چەوساوەو چارەنوسنیە بەڵکو چاوی بڕیوەتە پایەو ئافرەتی جوان:
بڵێ بەو بوکی تازە یەکشەوەم گەر هاتە سەر نەعشم
نەڵێ خۆی بۆ وەتەن کوشتو لەڕێی عەشقی منا نەژیا
وەزیفەمبو لەپێناوی وڵاتێکا سەرم بەخشم
کە تۆی پەروەردەکرد بۆ من لەداوێنی چیاو کەژیا (گۆران ل267)
واتا ئەگەر ئەو وڵاتە ئەو بوکی یەکشەوەی بۆ هەڵۆبەگ پەروەردە نەکردایە، ئەو سەری نەئەبەخشی، یا ئەو وەزیفەیەی نەئەبو!!
ئەم پەیامەی گۆران نامەیەکی خۆپەرستییە، لەفەرهەنگی خەباتی چارەنوسا جێگەینابێتەوە. گۆران ئەگەر لەسەرەتادا یەک دو جار ناوی نیشتمانو گەلەکەی هێنابێ، ئەوا بەو رستانە کۆتایی بەهەموی هێناوەو جەماوەر، میللەت، راپەڕین، باوەڕ لای گۆران هەموی هەڵۆ بەگە. هەڵۆ بەگیش بەپێی بۆچونەکەی گۆران، لەپێناوی ئافرەتێکا سەری بەخشی نەک لەپێناوی میللەتا، بۆیە تۆڵەی دوایی داوەتە دەس هەتیوەکەی:
ئەگەر خوا بەخشی پێت هەتیوێ پێیبڵێ رۆڵە
لەمن فرمێسکی ویست باوکت لەتۆش داوائەکا تۆڵە (گۆران ل267)
ئەی نەتەوە!؟ کە خاوەنی مەبەستەکەیەو دروستکەری گۆرانی دروستکەری هەڵۆبەگە!؟
***
بەپێچەوانەی گۆرانەوە، ژیر باوەڕی بە میڵڵەتەکەی و شارەکەی زۆر لە عەول زیاترە، هەتا تۆڵەی خوێنەکەی داوەتە دەس هاوبیرەکان و دڵسۆزەکانی عەول و هەمو شەهیدەکان. ئەم راستییە لای گۆران بەدیناکرێ، بەڵام لای ژیر ئاشکرایە:
ئەی شارەکەی عەولە سیسە بەڵێنبێ ئەو دەستە پیسە
کە هەروا بەدەستی ئانقەست جۆگەلەی خوێناوە هەڵبەست
ئەبێ ئێمەی دڵسۆزی تۆ ئێمەی کوردی نەوەی ئەمڕۆ
پشتوێنی تۆڵە ببەستین نەیکەینەوەو رانەوەستین
تا تێکڕا ئەم خاکەپاکە خاکی ئەم کوردە چالاکە
ئەخەینبەدیار یەک تەنوپۆ بەدەوڵەتێکی سەربەخۆ (کوردایەت ل54)
لای ژیر هەمو شتێ سڕاوەتەوە تەنیا خاک و نەتەوەو باوەڕەکەی نەبێ. ئافرەت و خۆشەویستی و جوانیی ئافرەت،لەهۆنراوەی عەولەسیسەدا جێگەیاننەبۆتەوە. ئەم مەبەستەش ئەوە ناگەێنێ دنیای ژیر دوربێ لەدنیای ئافرەت و جوانی. بەڵکو هەر بەردێک لەجێگەی خۆیا سەنگینە.
لێرەدا چەوسانەوەی نەتەوەکەی، ئەوەی بەسەر ژیردا سەپاندوە کە نمونەی کێشەکەبێ لەم هۆنراوەیەدا. هەر لەو بیرەوە رێز لە عەول و هەمو شەهیدانیتر ئەنێ:
ئەوسا تۆزێ وچانئەدەین
پەیکەر بۆ نەمرەکان ئەکەین
پەیکەرێکیش جوانتر لە گوڵ
ئەکەین بۆ یادی کاک عەول
لەژێریا بەخامەی زێڕین
ئەنوسین وێنەی نەبەزین (کوردایەتی ل55)
***
گۆران نەیتوانیوە دروشمی راپەڕینەکە دەسنیشان بکا. لەبەینی دو رای بێ سەروپێدا گیری خواردوە. رای یەکەم: روی راستی راپەڕینەکە باسئەکاو ئەڵێ:
لەگەڵ یارانی ئەیوت ئەی حکومەت تانەکەی تەسبیت
حقوقی کوردەواری نایەوێ کورد ئینتیخاباتت (گۆران ل267)
ئەم رستانە، لەناوەخنەکەی بکۆڵیتەوە دروشمی راپەریوەکانبو. بەڵام گۆران خستویەتیە سەر زمانی هەڵۆ بەگ، واتە دەنگی راپەڕینەکەی وننەکردوە، هەرچەندە لای ژیر زیاتر رەنگیداوەتەوەو راپەڕینەکەی فراوانتر کردوەو وەک کەسێکی ناوجەرگەی خۆپیشاندەرانی راپەڕینەکە ئەڵێ:
ئەڵێن ئێمەی کوردی بێکەس
نامانەوێ پەیمان و دەس
نامانەوێ هەڵبژاردن
پەڕلەمانی مل کەچکردن (ژیر ل54)
بەڵام گۆران لەسەر رای پێشوی سەقامگیرنابێ و لەڕای دوەما کێشەکە تەسکئەکاتەوەو ئەگاتە ئەنجامێ داخوازییەکەی (شانۆف) ئەهێنێتەدی کەئەڵێ: خەڵکەکە لەهاوارەکەیانا وتویانە رازینابین نۆکەران نوێنەری میللەتەکەمانبێ، ئەوانە هەڵنابژێرین میللەت روتئەکەنەوەو بەکرێگیراون٥٠ . بەلای شانۆفەوە بهاتایە نوێنەرەکان لەمیللەتبونایە، هەڵبژاردن سەربەستبوایە، ئیتر ئاو بە ئاگردائەکرا. بەڵام بەپێچەوانەوە راپەڕینەکە زۆر لەوە گەورەتربو لەسەر شێوازی هەڵبژاردن یا لەنوێنەرێکەوە بۆ نوێنەرێکیتر بگۆڕێ٥١. گەر بڕوانینە ئەو سەرچاوانەی لەبارەی ئەم راپەڕینەوە نوسراون و داخوازییەکانی ئاشکراکردوە، مافی بە نوێنەرو چونێتی هەڵبژاردنەوە نەبوە.
گۆران نەیتوانیوە مەبەستەکە لەبەشی دوەمی هۆنراوەکەیا بهێنێتەدی وەک لەبەشی یەکەمیا چوبوە ناخیەوە. لەبەشی دوەما پوکاوەتەوەو لەچآرەنوسەکە پاشگەزبۆتەوە، هاتوە دەسنیشانی ئەموئەو ئەکاو بیانوی خستۆتە سەر هەڵبژاردنەکەکەمافی بەو راپەڕینەوە نەبوە:
ئەوانە بانگکران و تۆبەقوەت دەوریان ئەگری
دەنی و قازانجپەرستن، هیچنەبێ پێیان موبالاتت (گۆران ل265)
گۆران مەبەستی لەوانەیە کە خۆیان پاڵاوتوە. وەکو کێ!؟ تەنیا فایەقی تاپۆبو. بەڵام کەجەماوەر پێیانزانی، هەر نەیزانی بۆکوێ دەرچو.
راستە لە هەڵبژاردنەکانی 1948 ٥٢ 1954 ٥٣ کێشە لەسەر نوێنەرەکانبو. بەڵام لە 1930دا نوێنەر دەورینەبو. بەڵام گۆران هەر پێدائەگرێ و ئەڵێ:
ئەوانە کەی لەمیللەتبون هەتا تەمسیلی رەئیکەن
حوکومەت! ئێمە کوردین وائەڵێن نامانەوێ نوواب
کە داوێنی غەرەزبگرن بەهەردو دەست وەتەن بەردەن
نەکەی، مەشروعنییە، دەرکە لەسەر سەودایی ئینتیخاب (گۆران ل265)
ئاخر کەنواب نەبێ ئیتر داوێنی غەرەزگرتنی چی؟!
ئەوەی پەڕەیەکی لە 6ی ئەیلول هەڵدابێتەوە، ئەم وشانە لەسەرەتاوە تا کۆتایی رەتئەکاتەوە، بێجگە لەو کەسانەی لەگۆرانەوە سەیری کوردئەکەن! نەک بەپێچەوانەوە.
هۆنراوەکەی ژیر دەنگی راستی راپەڕینەکەی ئاشکراکردوە، بایەخی بەهەڵبژاردنەکە نەداوە، کێشەکەی لەدەرکردنی بێگانەدا چڕکردۆتەوە:
ئێمە کوردین بۆکورد ئەژین
کوردستانی جوانی بەرین
هی خۆمانەو بۆ خۆمانە
بەدەربێ نێروی بێگانە (کوردایەتی ل54)
گۆران رستە بەدوای رستەدا راپەڕینەکە لەهەمو شۆڕشگێڕییەک روتئەکاتەوە. وشەکانی لەگەڵ بەیانەکەی 21/ئەیلولی 1930 کە دەسەڵاتی ئەوسا دەریکردبو، جیاناکرێتەوە٥٤. جەماوەرەکە لەپێناوی چارەنوسا راپەڕیبون بەبێ چەک. بەڵام دەسەڵات هێزی چەکداری جۆراوجۆری هێنایە سەریان. خۆپیشاندەران زیاتر کڵپەیان ئەسەند، سنوقی دەنگدانیان٥٥ سوتان و هێزەکانی میرییان راونا بۆ ناو سەرا. جەماوەر کەوتە پێشێلکردنی دامودەزگاکانی هەڵبژاردن. کاربەدەستان فەرمانی تەقەیاندا بە مەترەلۆزو شەستیرەکان بێئەوەی بتوانن لەورەی ئەو خەڵکە کەمبکەنەوە. ئەو راپەڕینە ئەگەڕێتەوە بۆ هەست و بڕوا نەتەوەیەتییەکە کەئەودەمە لاوان و رۆشنبیران نمایندەیانئەکرد لە رێکخراوێکی نەتەوەییا٥٦.
گۆران وای پیشانئەدا کە روداوێکی کاتیی لەپڕبوە، ئەڵێ ئەو جەماوەرە تەجاوەزی ئەمنیەتیان نەکردبو. بەڵام بەپێچەوانەی گۆرانەوە، نەک تەجاوەزی ئەمنیەت، بەڵکو داوای چونەدەرەوەی هەمو هێزە داگیرکەرەکانی ئەو رۆژەیان کردوە لەکوردستان و جێبەجێکردنی بریارەکانی کۆمەڵەی گەلان و داوای رزگاری و سەربەخۆییان ئەکرد بە پێچەوانەی گۆرانەوە کە ئەڵێ:
ئەمە جوملەو قسەو ئامالی یارانی هەڵٶ بەگبو
نەنامەشروعی تیابو، نە تەجاوەزبو بەئەمنیەت (گۆران ل265)
لەم دەمەدا وشەی (سڵ) لەئاست رستەیەکی ژیرا، رامانئەوەستێنێ. ئەو وشەیە نزیکی (تەجاوەزی ئەمنیەتەکەی گۆران بۆتەوە) بەهەر گیانێکەوەبێ، ئێمە بە خۆبەدەستەوەدانی ئەزانین. شاکار هەرچەن بەرزبێ زۆرجار وشەیەک هەموی ئەسڕێتەوە. ژیر ئەڵێ:
بڕوانە کوشتاری بێ هۆ (کوردایەتی ل٥١)
چۆن بێ هۆیە؟! ئایا لەداگیرکەر داوای سەربەستی و سەربەخۆیی بکەی هۆ نییە!!! ئەی هۆ چیە؟ ئەگەر ئەو هۆیە نەبوایە گوللەیەک لەمیللەتانەوە بەرەوڕوی داگیکەران نەئەتەقی؟!!
لای داگیرکەر، دزی بکەی، ماڵ تاڵان بکەی، بەرتیل بخۆی، هەرچی بێڕەوشتییە بینوێنی، هۆ نیە!!!بۆئەوەی بگیرێی تیا ئازاربدرێییا بکوژرێی یا بەکۆمەڵ تەقەت لێبکا !! تەنیا هۆیەک نەبێ داوای چارەنوس و سەربەستی بکەیت!!!
(لێرەدا سەبارەت بەو هۆیە، ئەڵێین: دو جۆر هۆ هەیە. هۆی رەواو هۆی ناڕەوا. بۆ نمونە، هۆی رەوا ئەوەیە کەسێک بکوژرێ و بەفەرمانی دادگا ئەو کەسە بکوژرێتەوە. بەڵام کەسێک داوای قەرزەکەی لە قەرزارەکەی بکا، یا داوای مافی رەوای خۆی یا میللەتەکەی بکاو بکوژێ، ئەوە هۆیەکی ناڕەوایە. مەبەستی من هۆیە ناڕەواکەبوە. جائەگەر ئەو کوشتارەی داگیرکەران ئەیکەن بەرامبەر داگیکراوان، هۆی رەوابێ! ئەوا ئەبێ هەمو میللەتە داگیرکراوەکە بکوژرێ! کە یاسای نێودەوڵەتی رێگەی ئەوە ناداو بە کوشتنی رەوای نابینێ، بەڵکو ئەوە هەر هۆ نیە بۆ ئەو کوشتنە. ئێمەی کورد، لەگەڵ ئەو بێکەسییەشمانا، ساڵی 1991 ناوچەی دژە فڕینمان بۆ دیاریکرا، ساڵی 2014ەش فڕۆکەکانی هاوپەیمانان بونە هۆی ئەوەی کورد قەلاچۆ نەکرێ.. نمونەی لەو جۆرەش لەدنیادا زۆرە- جگەلەوەش، خۆپیشاندەرەکانی ئەو راپەڕینە،نە چەکیان پێبو نە کەسیشیان لە پیاوانی دەسەڵات کوشتبو. خۆپیشاندانێکی خوێناوی نەبو لەلایەن کوردەوە. خۆپیشاندانێکی لەوجۆرە، نابێ وەڵامی بەچەک بدرێتەوە، کە بەچەک کوشتاریان لێکرا، ئەوە کوشتارێکی بێهۆیە، خۆپیشاندەران هەر داخوازییەکیان هەبێ. جائەگەر ئێمە بەدەمی خۆمان بڵێین ئەو کوشتارە هۆی هەبوە!! ئیتر چییتیا ئەمێنێتەوە!؟ ----------- ژیر )
بەڵام ژیر ژیرانە فریای کەوتوەو درێژەی بە خۆبەدەست دانەوەکەنەداوە،وەک گۆران . بەڵکو بەشێوەی تیسکەی تفەنگ تێئەپەڕێ و بەدەنگی خۆڕزگارکردن لەو وشەیە هاوار ئەکاو ئەڵێ:
بڕوانە قوڵپی خوێنی گەش دیمەنی سوری جەستەو لەش
گوێ شلکە بۆ زایەڵەی زەنگ شریخەو جەزرەبەی توفەنگ (کوردایەتی ل51)
ژیر بەدوایا سەرکەوتوە بەشێوەیەک هۆنراوەکەی گەیاندۆتە لوتکەو لەو لوتکەیەوە، بەدوای 30 ساڵ بەسەر شەشی ئەیلولی 1930دا وەک لاوانی ناوجەرگەی راپەڕینەکە ئەقیژێنێ و ئەڵێ:
گوێ شلکە بۆ نەڕەی لاوان بۆ داوای مافی کوردستان
هەر هێرشەو شەپۆل ئەدا بەرەو باخی دەرکی سەرا (کوردایەتی ل51)
کەواتە مەسەلەکە لەوەدەرچوە (بێ هۆ)بێ، یا تەجاوەزی ئەمنییەتبێ. مەسەلە مەسەلەی چارەنوسە، مافی نەتەوەیەکە، خۆشەویستیی خاکە، سەردانەوانە بەداگیرکەر، ئەم زەمینەیان هەژاندبو هەتا لەزەوی دەرچوبو وەک کورد ئەڵێ: کەشکەلانی فەلەک. چ لوتکەیەک، چ کەشکەلانێک ئەگاتە بەرزایی ئاسمان. ئایا لەم گەردونەدا لەئاسمان بەرزتر هەیە؟ بۆیە ژیر ژیرانە پەنا بۆئەو بەرزی و کەشکەلانە ئەباو لەو ناخەوە ئەڵێ:
نەڕەی بەرزی هێرشبەران ئەگاتە لای هەوری ئاسمان
ئەڵێن ئێمەی کوردی بێکەس نامانەوێ پەیمان و دەس (کوردایەتی ل51،52)
ئەم هۆنراوەیە، هۆنراوەیەکی کامەران موکری هێنامەوە بیر:
کە ئەستێرەی ئادەم نشین لەجێ خۆی وەرگەڕێ بەتین
هەراش هەراشبێ لەتەما ئەوسا من ئەڵێم کورد نەما٥٨
5-دیمەن و جوانکاری (الابداع) لەهۆنراوەکانی شەهیدو عەولە سیسەدا:
دیمەن و جوانکاری روی گەشی هەمو کارێکی هونەری و ئەدەبییە، بەتایبەتی لەهۆنراوەدا لەبابەتەکانیتری ئەدەبا زیاتر دەرئەکەوێ.
دیمەن کارێکی سەرەکییە لەهۆنراوەکانی شەهیدو عەولە سیسەدا، بەتایبەتی لەگواستننەوەو وێنەگرتنی راپەڕینەکەدا هەروەکو خۆی و دیاریکردنی ئەندازەی پلەی سەرکەوتنی هەریەک لەهۆنراوەکان.
لەزەمینی راپەڕینەکەوە بڕوانین، وەک فلیمێکی سینەمایی بیخەینە بەرچاو وەک دەماودەم ئەیگێڕنەوە، یاسەرچاوە مێژوییەکان بەتایبەتی چیم دی و شۆڕشەکانی کورد٦٠و رۆژنامەو گۆڤارە کوردییەکان بەدوای 14ی تەموزدا کە روناکییەک بەدیکرا بۆ باسکردنی ئەو راپەڕینە، ئەوە بەدیئەکەین یا وەک لەفلیمەکەدا دەرئەکەوێ: شآرێک زوربەی دانیشتوانی خرۆشاوە، راپەڕیوە، خۆپیشاندانە، چەپڵەلێدانە، هۆنراوەو وتاری ئاگرینە بۆمافی نەتەوەیەکی دیل و ژێردەستە هاوارە، ئاگر ئەبارێ، لاشە تێکەڵ بەخوێنە، چونەپێشەوەیە، گەڕانەوەیە...ئەم راستیانەو زۆر دیمەنی کاریگەرتر دێتە بەرچاو.
بەهەستێکی بێلایەنەوە بڕوانین بزانین کام هۆنراوەیان ئەم راستییانەی گوێزاوەتەوە وەک خۆی، لەگەڵ دیاریکردنی پلەی سەرکەوتنی هەریەک لە هۆنراوەکان لەمبارەیەوە. بەدوایا لەئاوێنەی ئەم رستەیەی عەبدول وەهاب بەیاتییەوە ماف بەهۆنراوەکان و شاعیرەکان بدەین کەئەڵێ: ( ئەو شاعیرەی هەڵوێستی خۆی بەئاشکرا بۆئەو رۆژگارەی تیایا ئەژی دیارینەکا، لەریزی چەوساوەکانی گەلەکەیا شوێنێ بۆخۆی نەکاتەوە، مافی ئەوەی نیە شەرەفی پاشەڕۆژو رێزگرتنی گەلەکەی بدرێتێ٦١ )
لەم رێبازەوە رێگا ئەگرین بۆناو هۆنراوەکان بزانین کامیان ئەو راستییەی نەخشاندوە؟
لەڕێگەوە سەرنج بۆ هۆنراوەکەی گۆران رائەکێشین کەئەڵێ:
ئەمە جوملەی قسەو ئامالی یارانی هەڵۆ بەگبو
نەنامەشروعی تیابو نەتەجاوەزبو بە ئەمنیەت
کەچی عەسکەر بەمەترەلۆز بۆ قەتڵی عام دەرچو
درایە بەر شەقەی شەستیر رجاو ئامالی میللیەت (گۆران ل265،266)
باوەڕبکەن لەبارەی جوانکاریی وشەو ناوەرۆکیشەوە، ئەم چوار رستەیە هۆنراوەی گۆران نەبوایە، کەس بە وتەی بەنرخیش نەیئەخەمڵان، نەک هۆنراوە. بایەخێکیشی نەئەبو لەئەدەبی کوردیدا.
لەگەڕانەوەدابۆدەقی هۆنراوەکە، پرسیارێک خۆیئەسەپێنێ: بۆ عەسکەر دەوری سەرەکیی درایە لای گۆران!؟ لەکاتێکا گۆران ئەوەی زانیوە ئەگەر چەکەکە لەتەقە بوەستایە، هۆیەکی تەکنیکیئەبو، بەڵام ئەگەر عەسکەرەکان نکولییانبکردایە، ئەوانیش ئەخرانە بەر مەترەلۆزەکە. ئایا گۆران بۆ پەنجەی درێژنەکرد بۆ گەورەی عەسکەرەکان!؟ لەدەمێکا ناوی حکومەتی هێناوە کە چەقۆی زیاتر لەسەربوە. لەگەڵ ئەوەدا دوژمنە گەورەکە ئیمپریالیزمی بەریتانیبو!. کەچی بۆ خوێی چێشتیش ناوی لەهۆنراوەکدا نەهاتوە کە لەپشکنەری داد( المفتش الاداری )دا-گاون٦٢ خۆیئەنوان، ئەوەی دوایی وەفدی کوردستانی دروستکرد بۆ دڵنەوایی فەیسەڵی یەکەم، کە پیرەمێردی نەمر لەوبارەیەوە وتی:
پەردەی تارای سور بەرن بۆ ئەمیر
بڵێن دوای کوشتار هێشتا تۆی دڵگیر!؟٦٣
ئەو راپەڕینە لەدایکبوی خۆپیشاندانێکی کتوپڕنەبو وەک گۆران ئەڵێ:
هەزارو نۆسەدو سیبو شەشی ئەیلول کە رۆژ هەڵهات
قریوەی ویستنی هەق کەوتە ناو شاری سلێمانی(گۆران ل265)
شەشی ئەیلول تەقینەوەیەکبو کە ریشەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ خەباتێکی نەتەوەییانەی دورو درێژ. بیروباوەڕی کوردایەتی رۆژی لێهەڵهاتبو. هەربەوراستییەوە کڵپەی دەرونی خەڵکەکە تاوی سەندبو. متمانە بەدامودەزگای ئەو رۆژە نەمابو. ئەم هەستە لای گۆران بێبایەخبو. بەچەند وشەیەکی جێگەنەگرتوی پاڕانەوە لەدوای دو ساڵ بەسەر کارەساتەکەدا ئەڵێ:
درایە بەر شەقەی شەستیر رجاو ئامالی میللیەت (گۆرانل 266)
ئەگەر گەڕیدەیەکی بیانی بڕوانێتە ئەم رستەیە، تێبینییەک ئەکا: کۆمەڵێک بە نمایشەوە سکاڵایەکیان داوە بە فەرمانڕەوا، ئەویش لولەی شەستیری تێکردون. راپەڕنەکە ئەو رستانە پوچەڵ ئەکاتەوەو هێڵێکی راستوچەپ بەسەر هۆنراوەکەدا ئەهێنێ.
لەلایەکیترەوە ، هیوای میللەت ناکەوێتە سەر تکا وەک گۆران باسی رجاو ئامالی میللیەت ئەکا! بەڵکو مافی میللەت ئەسێنری و نادرێ وەک ساڵح هەژار ئەڵێ:
میللەتێ مێژوی بەخوێن نەنوسرێ
چۆن تۆڵەی ژینی دواڕۆژ وەرئەگرێ
یا کەی سەربەستی بەکەس دراوە
هەر بەخەبات و تۆڵە ئەسێنرێ
شەشی ئەیلول راپەڕینێبو هەمو چینەکانی میللەتی گرتبوەوە وەک سوجادی ئەڵێ: (ساڵی 1930 تەنگی بە هاتنەپێشەوە هەڵچنی، ساڵێکی سەیربو بەرامبەر کوردەواری ، بۆنی خوێنی لێئەهات زیاتر بەرامبەر ناو شاری سلێمانی٦٥.لەمساڵەدا پەلەقاژەیەکی زۆر کرا لەپێناوی خواستەکانی میللەتەکەمانا، بەڵام یەک وشەی بڕینەکردوەو لەجێی خۆیا کپکرا.
جەعفەر عەسکەری٦٦و وەکیلی مەندوبی سامی٦٧کوردستان گەڕان، باسی چارەنوسی کوردیان ئەکرد، بەڵام دەهۆڵیان بەخۆڕایی ئەکوتاو ئەیانویست کورد پێشێلبکەن و بریاری پێشێلکردنەکەش هەر بەکورد بدەن. بەڵام کورد بەگشتی و سلێمانی بەتایبەتی زۆر دەمێکبو لەنیازەکەیان گەیشتبو، هەر ئەو تێگەیشتنەبو لەسلێمانی پیایانا تەقینەوەو روبەرو پێیانوتن: وشەکانتان بخەنەوە جەواڵەکانتان و بیبەنەوە بۆ بەغدا، جارێکیکە ئێمە دەسخەڕۆی ئێوە نابین٦٨.
بەم هەستەوە راپەڕینی شەشی ئەیلول بەرپابو، نەک لەدایکبوی ئەو رۆژی شەشە بوبێکە گۆران ئەڵێ:
هەزارو نۆسەدو سیبو شەشی ئەیلول کە رۆژ هەڵهات
قریوەی ویستنی هەق کەوتە ناو شاری سلێمانی (گۆران ل265)
ئەو رۆژە دواییهێنانی متمانەی کوردبو بەدەسەڵاتداری بەریتانی و بریارەکانی کۆمەڵەی گەلان٦٩
بەپێچەوانەی گۆرانەوە کەئەڵێ لەشەشی ئەیلولدا قریوەی ویستنی هەق کەوتە ناو شاری سلێمانی، یا رجاو ئامالی دایە بەر تەقەی مەترەلۆز.
ئەم هەستە لەکوردایەتی روتبۆتەوە وەک لەزوربەی هۆنراوەکانی گۆران دوای 14ی تەموز دەرئەکەوێ. بۆنمونە: چیرۆکی برایەتی، بێشکەی مناڵ، تیرو کەوان، بۆ لاوان، شۆڕشگێڕ، تاسەی دیدار، وەڵامی پرس و هتد. بەمەرجێ پەنجەمان رانەکێشاوە بۆ ئەو هۆنراوانەی بەبۆنەی 14ی تەموزو رژێمی کۆماری و برایەتی کوردو عەرەب و مۆسکۆو یەکێتی سۆڤێت و لنینەوە وتوێتی.
ئەتوانین بڵێین، لەدوای 14ی تەموزەوە، بەبٶنەو میهرەجان و بیرەوەرییەوە نەبوبێ، هۆنراوەیەکی بۆکوردنەوتوە. بۆنمونە: نەورۆزی 60و61، بەرەو کۆنفرانس٧٠، ئاوابونێك، بۆ رەفیق حیلمی، یادی بێکەس و یادی پیرەمێرد. لەمبارەیەوە ئەوەندە بەسەو مشتێک نمونەی خەروارێکە.
روانینی دوەم بۆ هۆنراوەکەی عەولە سیسەی ژیرە. بزانین تا چ رادەیەک ئەو دیمەنەی نەخشاندوە؟ بە چ شێوەیەک ئەیهێنێتە بەرچاو، یا چۆن ویستوێتی راستییە روتەکە رۆشنبکاتەوە لەهۆنراوەکەدا. لێرەدا ئەم رستانەی ژیر وریامانئەکاتەوە کە ئەڵێ:
ئای لەم دیمەنە سامناکە لەم کوردە ئازاو بێباکە
لولەی شەستیرو مەترەلۆز کەوتە دروێنەی بەری هۆز
هەر کەللەیەو گوللە ئەیبا هەر لاشەیەو دێ بەلادا (کوردایەتی ل52)
بەپێنوسی رەخنەگرانە بڕوانینە ئەم رستانەی ژیر، توشی هەندێ وشەی ساکار ئەبین، وەک: لەم، هەر، هۆز . دو رستەی دواییش یەک مانا ئەبەخشێ.
(بۆچی ئەبێ ئەو سێ وشەیە ساکاربن!؟ وشە ساکارو ناساکاری بۆنییە. گرنگ ئەوەیە وشە لەجێگەی خۆیا بەکاربهێنرێ، ئەوسا ئەو وشەیە ئەبێ بەو بەردەی لەجێی خۆیا سەنگینە.. دو رستەکەی دواییش، ئەنجامەکەی، یەک مانا ئەبەخشێ. بەڵام پێکانی کەللەو پێکانی لەش، دو شتی جیاوازن – ژیر)
بەڵام لەبارەی کێش و لەنگەرو مۆسیقاو وشەوە، ئەو سێ وشەیەی لێدەرچێ، زۆر دەوڵەمەندە. بۆ جوانکاریش؟ ئەوە پێوانە ناکرێ ئەوەندە جوانکاریی تیایە. لەلایەکیترەوە، لەشەشی ئەیلولەوە تێبڕوانین، ئەوەی دێتە بەرچاو، دیمەنێکی ئاگراوی، بەسام و خوێناوییە. دەرهێنەرێکی سینەمایی، تەنیا لەم چەند رستەیەدا، فلیمێکی پڕبەپێستی کارەساتەکە، دەرئەهێنێ، وەکو خۆی ئەیهێنێتە بەرچاو، بەوپەڕی سەرکەوتنەوە، رێزو ستایش پێشکەش ژیر ئەکرێ کەئەڵێ:
لەناو خڵتانی خوێناوا تەپاوتلیەو لەناکاوا
هوروژمی پێ بەسەریادێ زامی گەرمی لێدێتە سوێ
بەئاستەمێ نوزە تیاماو ئەناڵێنێ بۆ تۆزێ ئاو (کوردایەتی ل52،53)
سەرکەوتنی سەرەکی ژیر ئەوەیە، گرنگیی بە سەربازی سەر مەترەلۆزەکە نەداوە. هەتا لەم کاتە ناهەموارەدا، ئەو سەربازە لەهەر بەرگێکا بوبێ، دنیای کێشەکە ناگۆڕێ. لەبەرئەوەی ئامێرێکە هەڵئەسوڕێنرێ، نەک ئەو!!
ژیر مرۆڤێکی سادە نیە، خاوەنی بیروباوەڕە. بەرامبەر هەمو وشەیەک، ژمارەی تەواوی خۆی بۆ وتوە. لەراستییەک گەیشتوە: راپەڕین لەپێناوی مافا، پێویستیی بەخوێنە، بەخۆبەختکردنە لەڕێگای ئامانجا. ئەگەر ئەنجام سەرکەوتنبو، ئەودەمە میللەت خۆی تاوانبار دیاری ئەکا و لەدادگای گەلا بەسزای یاسایی خۆی ئەگا. لە سەرنەکەوتنیشا، پشتوێنی تۆڵە ئەبەستێ و لەڕێی ئامانج و چارەنوسانەبێ نایکاتەوە تا ئەگاتە ئەنجام. ئنجا گەر بدرێتە بەر تۆپ و بۆردومانی فڕۆکەش، هەر ئامادەیە بۆ راپەڕینیتر :
بۆ تۆڵەی خوێنی رژاوت کوردستای زەوتکراوت
پشتوێنی تۆڵە ببەستین نەیکەینەوەو رانەوەستین
تاتێکڕا ئەم خاکە پاکە خاکی ئەم کوردە چالاکە
ئەخەین بەدیار یەک تەنوپۆ بەدەوڵەتێکی سەربەخۆ (کوردایەتی ل54و55)
وشەی پاڕانەوە لەفەرهەنگی ژیرا نیە، دەربەستی خوێنی رژاو نیە، لەباتی پاڕانەوە یەخە ئەگرێ، یاخی ئەبێ و ئەڵێ:
ئەی شارەکەی عەولە سیسە بەڵێنبێ ئەو دەستە پیسە
کەهەروابەدەستی ئانقەست جۆگەلەی خوێناوی هەڵبەست (کوردایەتی ل54)
لەفەرهەنگی ژیری شاعیرا، رۆژێکی نەتەوەکەی نەبوە بێ راپەڕین . مێژوەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ، لەهەر رۆژێکیشا مافی پێشێل کرابێ، راپەڕیوە، بێ وچان لەکاروانایەو ئەڕوا . ژیریش چاوی لە خۆرە هەرئەبێ هەڵبێ. وەنەبێ هۆنراوەکەی ژیر رازاوەنەبێ بەمۆسیقاو وشەی ناسک. رستەی بەهێزیش روی هۆنراوەکە ئاشکرا ئەکاو ئەبێتە ستایش و بەشێوەی لێزمەی بارانی بەهار، بەسەر ژیرا ئەبارێ.
6- هەڵسەنگاندنی سەراپا هۆنراوەکان بەگشتی بە هەردو لایەنی ئەرێنی و نەرێنییەوە:
هۆنراوەی شەهیدو لایەنە سەرکەوتوەکانی:
1-لەبارەی حەماسەوە، زۆر بەهێزە، هەتا لەعەولە سیسەی ژیر بەهێزترە. لەهۆنراوەی خیتابی ئەژمێردرێ.
2-لەنگی لەهۆنراوەی شەهیدا بەدیناکرێ بەپێچەوانەی هۆنراوەکەی ژیر لەنگی تیا ئەبینرێ.
( لە هۆنراوەکەی شەهیدی گۆرانا، ئەم لەنگی و ناتەواویانە بەدیئەکرێن:
هۆنراوەی شەهید، لەسەر کێشی هەزەجی هەشت هەنگاوی وتراوەو کێشانەکەی بەمجۆرەیە:
هەزارو نۆسەدو سیبو شەشی ئەیلول کە رۆژ هەڵهات
ب - - - ب - - - ب - - - ب - - -
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
واتا هەر هەنگاوێ، بڕگەیەکی کورت و سێ بڕگەی درێژە
بەپێی دەستوری عەروز، ئەبێ هەمو هۆنراوەکە بەوجۆرەبێ. گۆرانیش هەوڵیداوە بەوجۆرەبێ. بەڵام هەوڵەکەی شکستیهێناوە! بەوەی لەپێناوی ئەوکێشەدا، زمانە کوردییەکەی شێوانوە! بابزانین چۆن؟
لە سێیەم دێڕی هۆنراوەکەیا ئەڵێ:
هەڵۆ بەگ ئەو جوانەی پڕ دڵیبو بۆ وەتەن ئاوات
ب - - - - - - مفعولن ب - - - ب - - -
ئەبینین هەنگاوی دوەم (جوانەی پڕ) تەنیا سێ بڕگەی درێژە کەئەبێتە (مفعولن) جا بۆئەوەی ئەویش بکرێ بە چوار بڕگە، گۆرانسەپانوێتی بەسەر خوێنەرەوەدا کەدەنگەکە بەمجۆرە دەربڕێ (جو وانەی پڕ، ب - - -) واتا ئەبێ واوێک زیادکرێ! ئەمەش شێواندنی وشەکەیە. کورد ناڵێ (جو وان) هەر ئەڵێ (جوان) .
لە دێڕی دوازدەهەما ئەڵێ:
نەکەی،مەشروع نی یە دەرکە لەسەر سەودای ئینتیخاب
ب - - - ب - - - ب - - - - - -مفعولن
ئەبینین هەنگاوی چوارەم (ئینتیخاب) تەنیا سێ بڕگەی درێژە، بۆئەوەی ئەویش بکرێ بە چوار بڕگە، گۆران (سەودای) کردوە بە (سەودایی) و یای دوەمی داوەتە پاڵ (ئینتیخاب)و کردوێتی بە (یئینتیخاب) کە ئەمە لەڕوی زمانەوانییەوە دروستنیە، چونکە ئەوە (ی)ی خستنەپاڵ (اضافە)یەو تەنیا یەک (ی)یەو نابێ بکرێ بە دوان.
لە دێڕی حەڤدەهەما ئەڵێ:
شەقەی شەستی رو قرچەی دەست رێژو هەڵ مەتی سونگی
ب - - - ب- - - - - -مفعولن ب - - -
ئەبینین هەنگاوی سێیەم (رێژو هەڵ) تەنیا سێ بڕگەی درێژە! جا بۆئەوەی ئەویش بکرێ بەچوار بڕگە، ئەبێ بەمجۆرە دەنگەکە دەربڕین (ت رێژو هەڵ، ب - - - ) واتا ئەبێ دەنگێک زیادکەین لە نێوان پیتی (ت، ر)کەدا کە بە عەرەبی بەو دەنگە ئەوترێ (کسرە مختلسە) بە نوسینی لاتینیش (i) دائەنرێ. ئەمەش شێواندنی وشەکەیە. کورد وشەی (دەست رێژ) بە دو دەنگ دەرئەبڕێ نەک بە سێ دەنگ. بەڵام گۆران ئەو هەڵەیەشی سەپانوە!.
لەدێڕی بیستەما، لەجیاتی وشەی (ئازاد) وشەی (ئازادە)ی بەکارهێناوە! واتا بزوێنێکی زیادکردوە بۆئەوەی لەگەڵ وشەی (سەرجادە) بگونجێ! وشەی (ئازادە) لەزمانی کوردیدا، بونی نیەو هیچ واتایەک نابەخشێ.
نەما پیرێ لە ریزی گوللە بوبێ قەلبی ئازادە ........................شەپۆلی خستە سەرجادە
لەدێڕی بیست و دوەما، هەمان (کسرە مختلسە) لەنێوان: (شێرو نرکانیدا) دوبارەئەکاتەوە!
کە خۆی و قەومەکەی وا دی، بە چەشنی شێر نرکانی
لەدێڕی بیستو حەوتەما، هەربەجارێ خومەکە ئەشێوێنێ و ئەڵێ:
لەسەر دەریای یی خوێنبو کەشتی یی عومری بەرەو مردن
ئەبینین دو جار (یی) زیاد ئەکا! بۆئەوەی کێشە لەنگەکەی راستکاتەوە!
لەدێڕی سیوسێیەمی هۆنراوەکەیا ئەڵێ:
خوا کەی بولبولی باغی سەرا هەرچەندە پاییزە ............................لەدەورم مەیتیان ریزە
ئەبینین وشەی (پایز)ی بە دو (یی - ز) نوسیوە! بۆئەوەی لەگەڵ سەروای (ری - ز)دا بگونجێ!
هەمو ئەوانە نیشانەی ناتەواوی و لەنگین لەو هۆنراوەیەدا کە گۆران ویستوێتی بەو پینەوپەڕۆیە راستیانکاتەوە! جا ئەگەر لەپێناوی هۆنراوەیەکا، بەوجۆرە زمان بشێوێنرێ! هەمو کۆلکە خوێنەوارێکی بێ بەهرەش، ئەتوانێ هۆنراوە بڵێ........ ژیر)
هەندرێن لەسەر نوسینەکەی ئەڕواو ئەڵێ:
3-زۆر رستەی بەهێزی تیایە بەڕادەیەک هەندێکی گەیشتۆتە لوتکە لەئەدەبی کوردیا، بۆنمونە:
خواکەی بولبولی باغی سەرا!! هەرچەندە پاییزە
بەخوێنی خۆم گوڵت بۆ ئاو ئەدەم سا بۆم بلاوێنە
لەگەڵ ئەو جوانە پاکانەی لەدەورم مەیتیان ریزە
لەخوێنا وێنەی شێواویان بە دایکمان بناسێنە (گۆران ل266،267)
(دێڕی یەکەمی ئەم پارچە هۆنراوەیە، هیچی بەسەرهیچەوەنیە!. وشەی یەکەم (خواکەی) لە جێگەی خۆیانیەو هیچ واتایەک نابەخشێ! وشەی (پاییز)یش لە دو روەوە هەڵەیە. یەکەم: 6 ی ئەیلول ئەکەوێتە هاوینەوە نەک پایز. دوەم: وشەکە بە یەک (ی) ئەنوسرێ نەک دو. ئەگەر لەجیاتی ئەو دێڕەی سەرەوە، بیوتایە (دەسا ئەی بولبولی خەمبار کەتۆش ئێستا دڵت زیزە) ئەوسا رستەکە بەهێزئەبو، لەنگیی تیانەئەما، لەوەش رزگاریئەبو کە 6ی ئەیلول ناکەوێتە پایزەوە، ناچاریش نەئەبو پایز بە دو(ی) بنوسێ ------ ژیر)
ئەوەتا، ب. هەندرێنیش ئەڵێ:
هەرچەندە 6ی ئەیلول ئەکەوێتە هاوینەوە یان 15رۆژی ماوە بۆ پایز بە پەیڕەوی نەورۆز لەبەر ئەوەی 21ی ئەیلول پایزە. ئەبوایە گۆران تێبینی ئەم راستییەی رەچاوبکردایە لەبەرئەوەی زیاتر لەهەمو شتێک خۆی بە سروشتەوە بەستۆتەوە.
هەرچەن ئەم هەستە لەساڵەکانی دوایی ئەم هٶنراوەیە لەگۆرانا سەری هەڵدا.
وەنەبێ شاکاریتریشی نەدابێ بەدەستەوە. لەهۆنراوەی شەهیدا ئەم چوار رستەیەش ئەگەر لەلوتکەدا نەبێ بە شاکار ئەژمێردرێ کەئەڵێ:
لەباوەشتا پشوی عومرم نەدی تاوێ بەسەربەستی
هەتا مردن زڕەی زنجیری دیلیبو لە گەردنما
ژیانم عارو زیللەتبو لەژێر پێڵاوی دوشمنما
بە خوێنبێ و، گڵ هەڵی لوشێ، کەوابێ هەیکەلی هەستی (گۆران ل266)
لەم پارچە هۆنراوەیەشدا، بەکارهێنانی وشەی (عار) لەدێڕی سێیەما، لەجێیخۆیانیە! عار، واتا: ئابڕوچون، نەنگی، شورەیی. ئەوە بۆ تێکۆشەرێ نابێ بە عار کەبکەوێتە ژێر پێڵاوی دوژمنەکەیەوە. بەڵکو ئەوە بە سەربەرزی ئەژمارئەکرێ بۆی. بۆنمونە: ژیانی ئەو زیندانە سیاسیانەی لەژێر پۆستاڵی جەندرمەکانی بەعسدابون و نەڕوخان یا شەهیدبون، نەبوە ئابڕوچون و شورەیی و نەنگی بۆیان، بەڵکو بوبە لاپەڕەیەکی گەش بۆیان. جائەگەر گۆران بیوتایە، بۆ نمونە : (ژیانم سەخت و زیللەتبو لەژێر پێڵاوی دوژمنما) ئەوا ئەو چوارینەیە ئەوەی هەڵئەگرت پێیبڵێی شاکار ------- ژیر)
هەندرێن لەسەر وتەکانی ئەڕواو ئەڵێ:
4-هونراوەیەکی شاکاری مەلحەمییە بەلایەن سەردەمەکەیەوە، ئەگەر بهاتایە لەدەرفەتی خۆیا بڵاوبکرایەوە، سەرکەوتنێکی گەورەی بەدیئەهێنا بەتایبەتی لەروانینا بۆ رەمز کەلەودەمەدا چاوی هەڵنەهێنابو لەئەدەبی کوردیا.
هەرچەن هۆنراوەکە خۆیی و خێڵەکییە زیاتر لەئەوەی رەمزیبێ وەک لەجێگەیەکیتری ئەم باسەدا پەنجەمان بۆراکێشاوە.
5-هۆنراوەی شەهید پێش عەولە سیسەی ژیر کەوتوە چ بەمێژو چ بەبڵاوکردنەوە.
6-لەهەندێ جێگەی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا دەسنیشانی هەندێ لایەنی بەهێزی هۆنراوەی شەهیدمان کردوە، بەپێویستینازانم دوبارەی بکەمەوە.
بەپێی بۆچوونی بەراوردەکەمان نۆرە دێتە سەر عەولە سیسەی ژیر. لایەنە سەرکەوتوەکانی دیاری بکەین بەپێی بڕکردنی پێنوسەکەمان:
1-رێبازی هۆنراوەی نوێی گرتوە، هەوڵدانێکی تەواوی پێوە دیارە لەبارەی بەکارهێنانی وشەی ناسک و کوردیی پەتییەوەو مۆسیقاوە تەواو رازاوەتەوە. ئەم راستییانە لەشەهیدا بەدیناکرێ هەرچەن ساڵ و سەردەم دەورێکی باڵای هەیە لەئەم روەوە.
2-سەرکەوتنێکی چابوکانەی بەدیهێناوە لەگوێزانەوی راپەڕینی 6ی ئەیلولا بۆ هۆنراوە چ لەناوەرۆک چ لەلایەنە هونەریەکەدا. سەرتاپای هۆنراوەکەی شاکارە لەئەدەبی کوردیا، بەڵام بەلای ئەوانەوە هەڵئەستن بەلێکۆڵینەوەیئەدەبی کوردی، لەبەرئەوەی ژیر هەڵگری بیروباوەڕی لەدەرەوەهێنراو نیە، خراوەتە پشتگوێ و لەهۆنراوەکانی نەکۆڵراوەتەوەو نیشانەی شاکاری بۆنەکراوە.
3-هۆنراوەکە لەسەچاوەی بیرێکەوە هەڵقوڵاوە کە کوردایەتییە وەک بیروباوەڕو فەلسەفەیەک پیشانی ئەدا. هەست و گیانی راپەڕینەکەو خۆپیشاندەرەکان هەر ئەبەستێتەوە بەو بیروباوەڕەوە کە واقیعەکەی وابوە، بە مو لەدروشمی خۆپیشاندەرەکان لاینەداوە.
4-سەرانسەری ئەم بەراوردە بریتییە لەلایەنە سەرکەوتوەکانی عەولە سیسە. نامەوێ بۆجارێکیتر ئەو وشانە دوبارەبکەمەوە.
وەک چۆن پلەی سەرکەوتنی هەریەک لەو هۆنراوانەمان دیاریکرد، پێویستە وەک رەخنەگرێک دەسڕاکێشین بۆ لایەنە لاوازەکانیان، هەرچەن ئەم راستییە لای هەندێ لەو کەسانەی خۆیان بەلوتکەی لێکۆڵینەوەی ئەدەبی کوردی ئەزانن، وا پیشانئەدەن جیهانی گۆران جیهانی رەخنەنیە! بەڵام ئێمە ئەم ئەفسانەیە بەتاڵئەکەینەوەو ئەچینە دنیای گۆرانەوە، نەک هەمو هۆنراوەکانی، تەنیا هۆنراوەیشەهید. ئەڕوانین بۆ ئەو لاوازیانەی تیابەدیئەکەین:
1-پڕە لە وشەی سادەوساکارو قسەی روتی ناوبازاڕو سەر دەمی خەڵکی نەک ئەدەبی. دورە لەپەیڕەوی زمانەوانیی کوردییەوە. ئەم وشانە مشتێکن لە خەروارەکەی هۆنراوەی شەهید: (غریوە، قریوە،جەمع،حکومەت، تەسبیت، ئینتیخاباتت، قوەت، دەنی، قازانج، هیچ، موبالات، تەمسیل، رەئی نواب، غەرەز، دەرکە، شەق، مەشروع، جوملە، ئامال، تەجاوز، ئەمنیەت، عەسکەر، قەتڵی عام، رجا، جادە، نەیسمی، دەور قەڵب، قەومەکەی، زابت، قرچە، زەلا، خپ، سەنگ/ سەند، نەفەر، خواحافیز، عومر، عار، زیللەت، مەیت، گڵ هەڵی لوشی، نەعش، وەزیفە، هەتیو، ئەو وەل)
ئەم وشە لاوازانە لەهۆنراوەی شاعیرانیتری ئەوسەردەمە بەدیناکرێ وەک شێخ نوری شێخ ساڵح،پیرەمێرد، بێ کەس، سەلام،حەمدی، ئەخۆل، ئەحمەد موختار بەگی جاف، عەلی باپیر ئاغا، عەلی کەمال. بگرە ئەو شاعیرانەی ناوبانگیان بە شاعیرانی کلاسیکی و بەکارهێنانی وشەی بێگانە هەیە وەکو بێخود، زێوەرو رەمزی مەعروف تا شاعیرە میللییەکانی وەکو مەلا حەمدون و قانیع و موفتی پێنجوینی خۆیان دورەوپەرێزگرتوە لەم وشە لەنگ و کاڵوکرچ و وشکانە ئەگەرچی هەرکامیان لەپلەی سەرەتای هۆنراوەیاندا بوبن. بەڵام ئەو هەڵوێستانە بو بەهۆی ئەم سەرنجانە:
ا-زوربەی ئەوانەی خۆیان بەپسپوری لێکۆڵینەوەی هۆنراوەی کوردی ئەزانن، ئەم هۆنراوەیەیان لەڕیزی لوتکە٧١ی هۆنراوەی کوردیا داناوە هەتا نەک هۆنراوەی گۆران.
ب-بەو بایەخەوە نەکەوتۆتە بەر رەخنە، ئەگەر کەسێک ویستبێتی رەخنەیەک بگرێ، سوپەرمانەکانی لوتکە داویانەتە بەر ئەو چەکەی (گۆرانی لوتکە گۆرانی رەخنەنیە) هەر ئەوەش بۆتە هۆی ئەوەی پەنجەی رەخنەی بۆدرێژنەکرێ.
2-هەندێ رستەی هۆنراوەکە وەک هۆنراوەیەکی کلاسیکی وایە کەشاعیر دڵدارەکەی بە شەهێن و باز ئەچوێنێ و بەوەش مافی بەواقیعەوە نامێنێ. گۆرانیش ئەڵێ:
شەقەی شەستیرو قرچەی دەستڕێژو هەڵمەتی سونگی
بەخوێنی وردی بێتاوان شەپۆلی خستە سەر جادە
نەما جوانێ کە سونگی نەیسمیبێ سەدکەڕەت سنگی (گۆرانل 266)
گۆران مەبەستی لە هەڵمەتی سونگی چێبێ؟ شەڕی دەستەویەخە؟ سونگی وەک خەنجەر و شمشێر شەڕی دەستەویەخەی پێئەکرێ. ئەو پێش سونگی باسی شەستیرو دەستڕێژ ئەکا. ئەگەر ئەو رستەیە شیتاڵ بکرێتەوە، ئەوەیە فەرمانڕەوا لەپێشەوە تەقەیکردوە ، دوایئەوە سەربازو پۆلیسەکان شەستیرەکانیان داناوەو هاتون بەسونگی لەجەماوەرەکە بەربون!!! یاخود بەسونگی هەرزەکارەکانیان کوشتوە وەکو گۆران ئەڵێ: (نەما جوانێ کە سونگی).بۆ پیرەکانیش شەستیریان بەکارهێناوە!! ئەمەش دەسکردی ئێمە نییە، گۆران خۆی ئەڵێ (نەما پیرێ لەڕیزی گوللە بوبێ قەلبی ئازادە!!)
راستییەکەی، جەماوەر یەخەی فەمانڕەوایگرت لەپێناوی چارەنوساو ئەویش گوللەی بەکارهێنا بۆدامرکانەوەی خۆپیشاندانەکە. ئەگەر سونگی بەکاربهێنایە، ئەوا جەماوەرەکە بەخەنجەر ئامبازیانئەبون وەک خەنجەرەکەی عەولە سیسە! جارێکیتریش ئەڵێین ئەو رستانەی گۆران لەفەرهەنگی 6ی ئەیلولا بەئاستەمێکیش بەدیناکرێ.
بابچیەنەسەر شیکردنەوەی چوار رستەکە: گۆران لەسەرەتای هۆنراوەکەیا ئەڵێ: (هەڵۆ بەگ لەپێش جەمعێکەوەهەڵمەتی هانی) پێشتر وتمان جەمع لە 100 کەسێک تێپەڕناکا. دوایی ئەڵێ (وردو جوان و پیر) کە رەگەزی مێش ئەگرێتەوە، ئەوەش مانای هەمو جەماوەرە. دە ئەوە دورە لەواتای 100 کەسێک!
4- نامەوێ جارێکیتر دوپاتی ئەو لاوازی و کەموکوڕیانە بکەمەوە کە پێشتر پەنجەم بۆراکێشاون.
*
وەنەبێ بەرامبەر شەهیدی گۆران، عەولە سیسەی ژیریش لەلاوازی و کەموکورتی بێبەریبێ. یا رزگاریبێ لەداسی پێنوسەکەمان :
1-زۆر وشەی لاواز لەهۆنراوەکەدا دەرئەکەوێ کەکارئەکاتە سەر هەمو هۆنراوەکە. بۆنموەنە ئەم دو رستەیە:
ماوە نەدەی نەکو دەرچێ ئەم خوێنە زۆرەی تیابچێ (کوردایەتی ل54)
سەرەڕای لەنگی ئەم وشە لاوازانە رەچاوئەکرێ وەکو(نەکو، دەرچێ، بچێ)لەبارەی زمانەوانییەوە لەجێگەی خۆیانییە بێجگە لەساکاری گیانی مۆسیقاشی تیانیە.
2-زۆر وشەی بەکارهێناوە پەیڕەوی رێنوس و رێزمانی تیا نەکردوە بۆ نمونە:
لەجیاتی دەرگای سەرا ئەڵێ دەرکی سەرا
یا پەیمان و دەست ئەڵێ پەیمان و دەس
یا دەرچێت ئەڵێ دەرچێ
یا بچێت ئەڵێ بچێ
یا نەوەک ئەڵێ نەکو
جەستەو لەش هەردوکیان بەمانای لەش دێت
3-دو رستەی بەکار هێناوە لەهۆنراوەکەیا لەجێگەی خۆیا نیەو بۆشاییەکی فراوانی خستۆتە هۆنراوەکەوە کە ئەڵێ:
پەیکەرێکیش جوانتر لە گوڵ ئەکەین بۆ یادی کاک عەول (کوردایەتی ل55)
جوانی گوڵ بۆ رەگەزی جوان ، وەک عەرەب ئەڵێت بۆ جنس الجمال بەکار دێ کە ئافرەت و شتەکانیتر ئەگرێتەوە . بەڵام بۆ پەیکەر، هەڵئەسەنگێنرێ و رێزی لێئەگیرێ . لەرێزلێنانیشدا نرخی مادەکە دیاری ئەکرێت وەک کامەران موکری ئەڵێ:
ئاخۆ کەیبێ کورد لە گەوهەرلە یاقوت بۆی بکا پەیکەر٧٢
رێز لێنان بەم رەنگە دیاری ئەکرێ نەک بە جوان گرتن- ئافرەت، یا گوڵ، یا دیمەن هەتا مرۆڤیتر بە جوانی دیاری ئەکرێ بەڵام قارەمانێک یا سەرکردەیەک، شاعیرێ، نوسەرێ، هونەرمەندێ، شەهیدێ بەقارەمانییەکەیان دیاری ئەکرێن. لە رێزلێنانیشا بەپێی نرخی مادەکە راستییەکان خۆیان ئەسەپێنن نەک رتوش بکرێبەجوانی. لەمبارەوە ژیر سەرکەوتنی بەدی نەهێناوە لەئەم رستانەدا، هۆنراوەکەی شایانی رەخنەیە وەک چۆن دیوە شاکارەکانمان دیاریکرد.
4- بێجگە لە ئەم خاڵانە، لەهەندێ جێگەیتری ئەم بەراوردەدا بەشێوەیەکی رەخنەسازی چەن لاوازییەکی هۆنراوەی عەولە سیسەمان دیاری کردوە. بەپێویستی نازانم جارێکیتر بینوسمەوە تەنیا سەرنجی هەمو لایەکی بۆ رائەکێشم تا پیا بچنەوە.
( بۆ ئەوەی کەس بەهەڵەدا نەچێ، بەپێویستی ئەزانم لەبارەی ئەو رەخنانەوە، ئەم رونکردنەوانە پیشانبدەم، پێشتریش لەجێگەی خۆیا وەڵامی رەخنەکانیتریم داوەتەوە :
1-سەبارەت-لەنگی- پێشتر ئاماژەیەکم بۆکردو لێرەشا زیاتر پێ لەسەرئەوە دائەگرم کە لەهیچ هۆنراوەیەکی منا لەنگی نیە. من هۆنراوەم بەهەڕەمەکی نەوتوە. خوێندنەوەو شارەزاییم لە کێشی عەروزو کێشی پەنجەدا هەیە. ئنجا کاک لەتیفی رەوانشاد هیچ بەڵگەیەکی پیشاننەداوە بۆ لەنگی یا پەنجەیەکی نەخستۆتە سەر لەنگییەک. هەر لەبەربورە ئەڵێ لەنگە! ئەگەر ئەوەی بکردایە، منیش قسەی خۆم ئەبو. هۆنراوەی عەولە سیسە، لەسەر کێشی پەنجەی 8 بڕگەییە، هەمو دێڕەکانی ئەو هۆنراوەیە هەشت بڕگەیەو لەنگییان تیانیە. لە وەڵامێکی پشترما ئەم لایەنەم زیاتر رونکردۆتەوە.
2-بۆ وشەکانی: (نەکو، دەرچێ، بچێ)ش، ناڵێ بۆچی لاوازن یا ناتەواوی زمانەوانیان چیە، تامنیش بڵێم ـ وایە یا وانییە. پێشتریش وتم: گرنگ ئەوەیە وشە لەجێگەی خۆیا بەکاربهێنرێ، بەوە ئەبێتە ئەو بەردەی لەجێگەی خۆیا سەنگینە.
3- من نەم وتوە : پەیکەرێکیش لە گوڵ یا وەکو گوڵ. وتومە جوانتر لە گوڵ. جا جوانتر لەگوڵ، ئەشێ برۆنز، یاقوت، گەوهەر، یائاڵتونبێ. . وشەی جوان یا جوانی، مەرجنیە هەر بۆ ئافرەت بەکاربهێنرێ. بۆ نمونە ئەوترێ: باڵەخانەیەکی جوانە، یا باخێکی جوانە، یا کراسێکی جوانە، یا رەوشتی جوانەو...هتد ئەشتوانی بڵێی پەیکەرێکی جوانە، واتا جوان دروستکراوە. یا پەیکەرێکی جواننیە، واتا جوان دروست نەکراوە گەرچی لەئەڵماسیش دروستکرابێ. چەن دەیەیەک لەمەوپێش لەشەقامێکی سلێمانی پەیکەرێک بۆ رێزلێنان لەپیرەمێردی نەمر دروستکرا، ئەوەندە ناشیرین دروستکرابو، خەڵکی ناویاننا مەیمونەکەی فڵان شەقام. شارەوانی بەپەلە لایبرد!
4-سەبارەت کێش و مۆزیک کە لەهەندێ شوێنا ئاماژەی بۆکراوە، ئەڵێین: کە هۆنراوە، کێشی تەواوبو، واتا مۆسیقای تەواوە. واتا ترپە (ایقاع)ی تەواوە.کێش و ترپە یەک واتایان هەیە. ئەم راستییە زیاتر لە کێشی عەروزا دەرئەکەوێ. ئەو هۆنراوانەی (زەحاف و عیلەل) یان تیابێ،ناڵێین ترپەیان تیانیە، بەڵامترپەکەیان ساز نیە. ئەمە باسێکی درێژە. ساڵی 1990 بەشی یەکەمیم لەگۆڤاری رۆشنبیری نوێدا ژمارە 126 بڵاوکردەوە. دوای ئەوە گۆڤارەکە لەدەرچون وەستا. ئنجالەپاشبەندی دیوانی (هەڵبەستەکانی ژیر)ا- چاپی سوید، 1993 کە دەزگای چاپەمەنیی رۆژ لەسوید لە 463 لاپەڕەدا کۆیکردۆتەوەو لەچاپیداوە، لە لاپەڕەی 429 تا460وەک وتارێ بەناونیشانی پراوەکانم لەهەڵبەستداو وانەیەک لەبارەی هەڵبەستەوە، بەدرێژی لەوبارەیەوە دواوم. لەکۆتایی ئەم پەرتوکەشا، پەراوێزی ژمارە 102 بەهەندێ دەسکارییەوە، کورتەیەکی دوبارەئەکەمەوە، ئەمەش بەپێویست ئەزانم، چونکە ئەو دیوانە، بەهۆی گەورەیی قەبارەکەیەوەو قورسیی کێشەکەیەوە ، تەنیا 20 دانەیەکی گەێشتە کوردستان، واتا کەم کەس بینیوێتی، بابەتەکەش بۆئەوانەی ئەخوازن زانیارییان لەسەر زانستی هۆنراوە هەبێ، بەسودە١٠٢.
5-لەبارەی بەردەرکی سەراوە،خەڵکی سلێمانی ناڵێن بەردەرگای سەرا، هەر ئەڵێن بەردەرکی سەرا، مەرجنیە بەردەرکی سەرا، لەبەردەم دەرگای سەراوە هاتبێ.خۆئەگەر لەویشەوە هاتبێ، ئەوا گۆڕانی بەسەرا هاتوە. پێشگری(بەر) واتایتریش ئەگەیەنێ وەک: بەرهەتاو(واتا لە ژێر هەتاوا نەک لەبەردەمی هەتاوا)یا بەرزنجە، بڕوانن ئەو پێشگرە چۆن وشە ئەگۆڕێ. ئەشێ ئەو وشەیە لەنەژادا (زنج یا زنجەکە)بوبێ، بەڵام کە پێشگری (بەر)ی چۆتەسەر، بوە بە (بەرزنجە) واتا، زنج یا زنجەکە، گۆڕانی بەسەرا هاتوەو بۆتە زنجە، دواییش: بەرزنجە.
. کورد لەجێگەی تریشا وشەی دەرک بەکارئەهێنێ وەک لەم هۆنراوە فۆلکلۆرییەدا بەکارهاتوە (ئەو کچە لەو ماڵە قەولیداوە پێم دەرکی دەروازەی داخراوە لێم). لە دیوانی سەرجەمی بەرهەمی گۆرانیشا، لاپەڕە 265 نوسراوە (شەڕی بەردەرکی سەرا).
6-بۆ وەڵامی رەخنەکانیتری، ئەڵێین: پەیمان و دەس، راستترە لە پەیمان و دەست. دەست واتا یەد، دەس لەدەسیسەوە هاتوە واتا پیلان و دزەکردن.. پیتی ت کە ئەکەوێتە کۆتایی وشەوە وەک (دەرچێت، بچێت)راستە وایە ئەوە نەژادی وشەکەیە. بەڵام بۆ کورتکردنەوە ئەتوانرێ هەندێجار بقرتێنرێ. بەتایبەتی ئێستە هەمو شت بەرەو کورتکردنەوە ئەڕوا، ئەوە جگەلەوەی ئەو وشانە بەبێ ئەو تێیە، مۆزیکی خۆشترە، خەڵکیش گێل نییەو ئەزانرێ وشەکە لە بنەڕەتدا چٶنبوە. هەر بەوجۆرە، لەجیاتی دەنکێک، باشتر وایە بنوسی دەنکێ. لەکاتی خۆیدا، بنوسی لەکاتی خۆیا، مەگەر لەناچاری و بۆپێویستیی زمانەوانی، ئەوپیتانەی وەک (ت،ک،د) بەکاربهێنرێن.. لەجیاتی نەوەک، نەکوش ئەوترێ، هەردوکیان راستن.. جەستەو لەش، راستە یەک واتایان هەیە، بەکارهێنانی هەردوکیان پێکەوە لەو هۆنراوەیەدا، واتای جەخت- تەئکید ئەگەیەنێ.
7-لەجیاتی بەکارهێنانی 2 واو، 1 واو بەکاربهێنرێ باشترە. من لەم پەرتوکەدا هەمو 2 واوەکانم کردوە بە 1 واو، ئەشزانم 2 واوەکە راستترە، بەڵام 1 واوەکە، جێ کەمترئەگرێ. خوێنەرەوەی ئەمڕۆش ئەوەندە وریایی هەیە کە ئەو راستییە بزانێ . هەوڵیشئەدەم ئێستەودوا هەمیشە 1 واو بەکاربێنم. با وانەیەک لەڕێنوسی عەرەبی وەرگرین کە سەرو بۆرو ژێر نانوسن لەبەر هەمان هۆ و خوێنەرەوەش لەخوێندنەوەی وشەکانا ئەو سەرو بۆرو ژێرانە بەدەنگ دەرئەبڕێ ....ژیر )
*
ب. هەندرێن دێتە سەر بابەتی حەتەم :-
7-لەبەردەم رەخنەگرانا
نزار قەبانی لەپەڕاوەکەیا، قصتی مع الشعر، بەرامبەر یەکەم کۆمەڵە هۆنراوەی، قالت لی السمراء ٧٣، نوسیبوی: (یەکەم چاپی بڵاوکرایەوە، هەر لەگەڵ لەدایکبونی، مێژوییەکان دژم وەستان، رەتیانکردەوە، لەیەکەم وشەوە بۆ دوا رستە. هەتا ناونیشانەکەی، ناوەخنەکەی، وێنەی بەرگەکەی! بەدڕندەیی هەڵمەتیان بۆهێنام! ئەز گۆشتەکەم ناسک و ئەوان چەقۆکانی دەستیان تیژو کاریگەربو. روشان و زام زیاتر ورەیان پێدام و ئەوەندەیتر قینیان پێگرتم و پێنوسەکەیان پێ تیژکردم و پێموتن:
ئێمە ئەنوسین و رەچەڵەک ئەشکێنین، شکاو ئەبێ بقیژێنێ و بەرگری لەخۆیبکا٧٤)
لەلێکۆڵینەوەی ئەدەبیی کوردیا، پەنجەڕاکێشان بۆ دنیای گۆران، بەو شێوەیەی نزار، ئەبێ نوسەرەکە چاوەڕوانی چەقۆی تیژو کاریگەرو پلاری ناشیرینبێ! ئەوانەی لەدنیای لێکۆڵنەوەی ئەدەبیی کوردیا، پلەی لوتکەیان گرتوە، گۆرانیان لەسەر رەفەیەک داناوەو ئەڵێن ئەبێ لێکۆڵینەوەی رەخنەیی لەدەرەوەی هۆنراوەی گۆرانبێ. پێنوسەکانی خۆشیان تەرخانە بۆ پیاهەڵدانی گۆران!. ئەگەر خوانەخواستە پەنجەیەک بەڕەخنەوە درێژبو بۆ ئەو دنیایە، بەهەمو پەلاماریئەدەن و بەچەقۆیەکی زۆر تیژ ئەیبڕن! هەتا جارێکیتر سەرهەڵنەداتەوەو توخنی هۆنراوەی گۆران نەکەوێ لەبەرئەوەی گۆران گۆرانی لوتکەیە!!
ئەگەر ئەو پەنجەیە بەلێکۆڵینەوەیەکی زانستانە هەمو دنیای گۆران یەکاڵابکاتەوەو بەڕەخنەکانی قنیات بەهەموکەسبکا، ئەوان هەر پەتی بۆهەڵئەواسن وەکو حەلاج (انا الحق)٧٥یشبێ هەر ئەیخنکێنن.
گۆران وەک شێرکۆ بێکەس ئەڵێ (گۆرانی لوتکەیە)٧٦ وەنەبێ دنیای لوتکە دنیای رەخنەنەبێ. ژیر لەپێشەکیی نازەنینا، گرنگی بەگۆران لەهەمو شاعیرانی کورد زیاترداوە٧٧ لەدەمێکا گۆران لەناوجەرگەی مارکسیەتابوەو ژیر هەنگاوی بەرەو بیروباوەڕی نەتەوەیی ناوە .
گۆران پێش هەمو وشەیەک گەورەترین شاعیری ئەم سەردەمەیەو ناسراوێکی جیهانییە، خاوەنی کودەتایەکە لەهۆنراوەی کوردیاو پێیئەڵێن خوای قوتابخانەی هۆنراوەی نوێ. بەمانا ئەبێ لەکوردەوە دەسپێبکەین بۆ گۆران، نەک لەگۆرانەوە بۆکورد. لەبارەی (بڕوا)وە بەهەرلایەکا سوڕابێتەوە ئەوەندە تاپۆکراوی ئەو لایەنەیە لەدەرونەوە بڕواکەیان فەرامۆشنەکا، لەوەزیاتر هەمو شتێکیتر مافی نەتەوەیە. نەتەوە باوەڕی بە لوتکەیی گۆران هەیە لەگەڵ دانپیانان بەو لوتکەیەدا لەکەمترین هەڵەی گۆران نابورێ و وەکو خۆی ئەخرێتە بەرچاو.
بۆسەلماندنی ئەم راستییە، گەڕانەوە بۆ گۆران خۆیەتی بە‌هەڵسەنگاندنی پیرەمێرد بە دو شێوە:
یەکەمیان: پیرەمێردی کەڵە شاعیری کوردی گەیانە لوتکە، لەنامەیەکیا لە4/نیسانی/1932دا نوسیبوی:استادی محترم، رەنگە لەبیریشتان چوبێت هاوینی رابوردو لەدوکانی حمە ئاغای عطار بە ملاقاتێکی بچوکتان فیضی گەورەم چنگ کەوت بە ملکە شعرم لە ضمنی تشریق متفائل بوم..هەرچەن ئەم التفاتەم حرفیا بە جدی وەرنەگرت بەڵام لەشخصێکی صلاحیدارو تجربەدیدەی شعرەوە صادربوبو ، حاشاناکەم قوەتێکی موثری بەهیوام بەخشی)٧٩. لەو قۆناغەدا گۆران رێبازی پیرەمێردی بەقوتابخانەیەکی گەورە زانیوەو پیرەمێرد بەمامۆستایەکی مەزن.

دوەمیان: لەساڵی 1961دا گۆران پاشگەزبوەوە! لەنامەیەکا هەتا دان بەشاعیرێتی پیرەمێردانانێ! بەڕێکخەری داناوە نەک شاعیر! وەک ئەڵێ: پیرەمێرد لەئەستەمبوڵبو، زیاتر شێعری مەولانا خالیدو مەولەویی تەرجومەئەکردو بڵاویئەکردەوە. شێعری پیرەمێرد فۆڵکلۆری کورردی هەڵبەستی شێوەی گۆرانی تەئسیری تێکرد، پیرەمێرد قوتابخانەیەکی تایبەتی نەبو)٨٠.
لەسەر ئەم رستانە کەس لەگۆران رانەپەڕی، بەئەوپەڕی سنگفراوانییەوە بۆیانبڵاوکردەوە. بەڵام د. عیزەدین لە پەڕاوەکەیا ئەڵێ: (کامەران لەڕێبازی هۆنراوەی نوێدا رێگای هۆنراوەی پیرەمێردو گۆرانی گرتوە٨١. لەدەمێکا ئەم رستەیەی عیزەدین دوای مەرگی گۆران بە 5،6ساڵبوە٨٢ دوایئەوە لەساڵی 1970دا ئەو رستانەی گۆرانی٨٣ دیوە بەڵام تائەمڕۆ ساڵی 1982 پەنجەیەکی بۆئەو رایە درێژنەکردوە چ بەهەڵسەنگاندن چ بەرەخنە! بەمەرجێ عێزەدین پیرەمێردی پێش گۆران خستوە لەپەڕاوەکەیا!
هۆنراوەی شەهید دەرفەتەکەی لەگەڵ ئەو نامەیەدا بۆ پیرەمێرد، تەنیا 5 مانگیان جیاوازە. مانای کۆرپەی ئەو سەردەمەیە کەسەرەتای سەرهەڵدانی گۆرانبوە لەهۆنراوەدا نەک لەڕێبازی هۆنراوەی نوێ و باوەڕی چەپڕەوی. بەڵام لەساڵی 1961دا گۆران گەیشتە لوتکەو پیرەمێردی رەتکردەوە! ئایا ئەبێ باوەڕ بەگۆران نەکەین کە مەبەستەکەی لەواقیعەوە هەڵهێنجاوە!؟ لەلایەکیترەوە ئەگەر پیرەمێرد شیاوی رەخنەبێ ! لەلایەن گۆرانەوە کە رۆژێ بە استادی داناوە! ئەی گۆران بۆ شایانی رەخنەنەبێ؟
لەدنیای رەخنەدا پاشگەزیی رەخنەش هەیە. ئەو پاشگەزییە رەخنەی زۆر فراوانکردوە. بۆ نمونە بەدوای کارەساتی 5 حوزەیرانی 1967عەرەبا، نزار قەبانی هۆنراوەیەکی بڵاوکردەوە بەناوی(هوامش علی دفتر النکسە)٨٤ دنیای عەرەبی هەژان!! بەڵام نزاری شاعیری گەرمنەکرد! گەیشتە رادەیەک هۆنراوەکە بەندکرا! لەسنوردا گرتیان! لەزوربەی وڵاتانی عەرەبا، وەک قاچاخچی تلیاک و هێرۆیین، لەگەڵیا جوڵانەوە! کۆماری عەرەبی یەکگرتو، میسری ئیمڕۆ، یەکێبو لەو وڵاتانەی پەساپۆرتی تێپەڕبونیان لێسەن! لەو دەمەدا نزار نامەیەکی بۆ جمال عبد الناصر٨٥ نوسی و لەگەڵ دەقی هۆنراوەکەدا بۆینارد. دوای پیاچونەوە بە هۆنراوەکەدا لەلایەن عبد الناصرەوە، هەمو ئەفسانەکانی بەتاڵکردەوەو بەربەستەکانی لەبەردەما شکان. رەخنەگرەکانیش کەناریانگرت، هۆنراوەکە گەیشتە لوتکەو دەستاودەستی پێئەکرا، هەمو وڵاتە عەرەبییەکان باوەشیان بۆکردەوەو لەهۆڵە گشتییەکاندا دەسکرا بەخوێندنەوەی. لەرەخنە تێپەڕی و بەرزبوەوە بۆ هەڵسەنگاندن و هەڵوێست! راستی هەڵوێستیش ئەوەیە نوسین نابێ لەگێژاوابێ، بەڵکو ئەبێ هەڵبسەنگینرێ ئەودەمە بریاری لەسەربدرێ.
ئێمە وەنەبێ دنیای گۆرانمان خستبێتە ژێر باری رەخنەوە، بەڵکو تەنیا هۆنراوەیەکیمانبەناوی شەهیدەوە بەراوردکردوە لەگەڵ هۆنراوەی شاعیرێکیترا بۆیەک مەبەست و روداو وتراون، بەڵام لەسەنگا سەرەوخوار ئەوەستن
.بەمانای هۆنراوەی دوەم کە عەولە سیسەی ژیرە، زۆر قورسترە لەهەمو بارێکەوە. هەر ئەو سەنگەش هۆنراوەکەی گۆرانی گەیانە رەخنە لەسەرانسەری ئەم بەراوردەدا. لەلایەکیترەوە گۆران خۆی رێگای تەختکردوە بۆڕەخنە لەم هۆنراوەیەو هاودەمەکانی لەدەرفەتی خۆیاو لەپێشەکی دیوانەکەی بەهەشت و یادگارا کەئەڵێ:(لەکاتی نوسینەوەو ئامادەکردنی ئەم نامیلکەیەدا بۆچاپ، لەشێعرە کۆنەکانا هەندێ وشەی تعبیری چەوت توشهاتم ئەمتوانی بیانگۆڕم بەوشەی کوردیی پەتی یان بەچەشنێکی پەسندتر دڵگیرتر دەسکاریانبکەم، بەڵام ئەمە لەباری سەرنجی ئەو کەسانەوە کەبەشوێن لێکۆڵینەوەی تەئریخی ئەدەبی کوردی و چونیەتی گەشکردن و گۆڕانی زمانی کوردیا ئەگەڕێن زیانی زۆرترە لە سود٨٦)
هەرچەن بەهەشت و یادگار هۆنراوەی شەهیدی نەگرتبوەخۆی بەڵام لەریزی ئەو هۆنراوانە ئەبژێردرێ بەپێی ساڵ کەهاودەمی سییەکانن هەروەها راگەیاندنێکی رۆژنامەیی گۆران کەوتبوی (تادەوروبەری ساڵی 1938 بەرەو سەرتر بەتایبەتی شێخ نوری و رەشید نەجیب و من پێکەوە بە ئەدەبی متاسیربوین پێکەوە ئەماننوسی تەنها شێخ نوری شێعرەکانی بڵاو ئەکردەوە من بڵاوم نەئەکردەوە٨٧)
ئەم راستیە رامانئەکێشێ بۆ سەپاندنی شەهید لەسەر ئەو هۆنراوانە پێش گەشەکردنی گۆران یا هەنگاونان بۆڕێبازی نوێ.
ئەو هۆنراوەیە ساڵ 1932بوە، گۆران هەتا ساڵی 1938 هۆنراوە تازەکانی بڵاونەکردۆتەوە هەرچەن هۆنراوەی شەهید بۆیەکەمجار ساڵی 1959بڵاوکراوەتەوە٨٨. لەلایەکیترەوە ئەگەرچی ئەو هۆنراوەیە لەبارەی ناوەرۆکەوە بڕوانێ بەلای رۆمانسێەتا، بەڵام لەکێش و قافیەدا هەتا رستەو وشە نەک بڕوانێ بەلای کلاسیکیەتا بەڵکو دەقاوەەق کلاسیکییە . ئەوەی ئاشکرابێ گۆران لەهۆنراوەی کلاسیکیا سەرکەوتنی بەدینەهێناوە هەروەک لەپێشەکی بەهەشت و یادگارا خۆی پەنجەی بۆ راکێشاوەو ئەڵێ: (بابێزاری خۆشم لەولاوە بوەستێ لەتەقەلای شاردنەوەی خەوش و ناتاواویەکاناـ بەچەشنێکی لەئەندازەبەدەر٨٩). ئەم وشانە تێڕوانینی گۆران خۆیەتی پێوانەکەی لەجێگەی خۆیایەتی، بەڵام بەلای هەندێ رەخنەگران و خاوەن لێکۆڵینەوەکانەوە هێشتا مۆری شاکارو لوتکەیان بەهۆنراوەی شەهیدەوە نوسانوە بەبێ شیکردنەوەیەک و چونەناوەوەیەک. جائەگەر پێنوسێ درێژبو بۆ ئەو دنیایە، ئەوا ئەکەوێتە بەر لێزمەی ئەو نوسەرە لەرزۆکانە. زۆرجاریش مایەپوچ ئەبن و ئەکەونە پەلاماری ناشیرین. بەڵام ئێمە بەدەرونێکی فراوانەوە لەبەردەم ئەو نوسەرو رەخنەگرانە، هەمو وشەیەکیان وەرئەگرین وەک خۆی بەمەرجێ لەجێگەی خۆیابێ نەک سپی رەشبێ و رەش بەپێچەوانەوە. ئەگەر نوسین گەیشتە ئەو پلەیە، لەئاست ئەو تێکدەرانەدا بێدەنگنابین و وەک کێوە سەرکەشەکانی کوردستان بەرامبەریان ئەوەستین هەتا راستییەکە بەسەریانا ئەسەپێنین، چونکە کورد ئەڵێ شەڕەو یەخەت ئەگرێ ئەگەر نەیکەی خوا ئەتگرێ. دڵنیاشبن لەو مەیدانەدا ئەلفێک ناخرێتە پشت گوێ، هەمو شتێ وەک خۆی ئەخرێتە بەرچاو. بۆجارێکیتر ئەیڵێینەوە هەمو رەخنەیەکی بەجێ ئەسەلمێنین وەکو خۆی.
وەنەبێگۆران خاوەنی هەڵوێست نەبوبێ و لەو هەڵوێستانەدا لەخۆبوردن و قارەمانێتی نەنواندبێبەڵکولەهەندێکیا وەک پاڵەوانێ تەقیوەتەوەو بۆتە شانازیی نەتەوەکەمان بۆ نمونە:
1-ساڵی 1954 بەپارێزگاری سلێمانیا تەقییەوە بەوپەڕی سەربەرزییەوە لەئاستیا ملی کەچنەکرد٩٠.
2-هاوینی 1960 لەرێی بەشداریکردنی کۆنگرەی دوەمی مامۆستایانی کورد لەشەقڵاوە، فرمانەکەیان دوایی پێهێنا بەڵام ئەو سڵینەکردەوە٩١.
3- هەر لەکۆنگرەی دوەمی مامۆستایانا پشتگیریی پێشنیارێکی مامۆستا کوردستانیەکانیکرد لەسەر یەکگرتنی نوسینی شێوەکانی زمانی کوردی. هەر بەهۆی ئەوەوە، کۆمۆنستەکان بێدەنگبون هەتا پشتگیرییانکرد، بەمەرجێ ئەو بەرەیە لەکۆنگرەی یەکەمی مامۆستایانی کوردا لەهاوینی 1959دا دژی وەستان. ئەم راستییە لەهۆنراوەکەیا(بەڕێگادا بەرەو کۆنفرانس) دەرئەکەوێ:
ئەوسا خانی، خانیی سەردەم
بە زمانێ ئەنوسێ مەم
کە پێیئەدون نالی و مەحوی
وەک قوبادی، وەک مەولەوی
ئا بۆ گەیشتی بەو کاتە
بەو ئاواتە
لەکورتترین رێی رونەوە
مامۆستایان کۆبونەوە٩٢
4-نابێ ئەو خزمەتە بێپایانەی ونبێ کە بە محازەرە پسپورییەکانی لەبەشی کوردیی کۆلێجی ئادابی زانکۆی بەغدادا دای کەهەتا ئەمڕۆ بناغەیەکی بەهێزە بۆنوسینی کوردی و لەئاسمانی زانستا ئەدرەوشێتەوە.
لەوانەیە زۆر قارەمانی و هەڵوێستیتری بوبێ و نەگەیشتبێتە لای ئێمە تاهەڵیبسەنگێنین وەکو خۆی و بەرزی و رێز پێشکەش بە گۆران بکەین. لەگەڵئەوەدا بەهەڵهاتنی 14/تەموزو گەڕانەوەی بۆ کوردستان و سلێمانی و بەربونەکەی، نەتەوەی هەژان٩٣! هەر لەشاخی حەمرینەوە تا بەردەرگای ماڵەکەی لە سلێمانی، بەیەک وشە، شاعیری کورد، کورد هەڵیسەنگان. بەڵام بەداخەوە بەپێجەوانەی ئەو پێشوازییەوە کەنەتەوە لە گۆرانی کرد، ئەو کەڵە شاعیرە پەنای گرت و بەلایەنێکەوە خۆی بەستەوە کە هەتا خاوەنی رەگێنین لەم خاکەدا!.
گۆران هەمو میللەتەکەی خستە پشتگوێ لەپێناوی ئەوانا. ئێمەش لەڕێبازی هەڵوێستەوە ئەم خاڵانەمان لەسەر تۆمارکرد بەهەمو مەرجێک و سەرچاوەی باوەڕپێکراوەوە ئەڵێین:
1-کۆمەڵی خوێندکارانی کورد لەئەوروپا تەنیا کۆمەڵێکی ئەو سەردەمەی کوردبو لەدەرەوەی وڵات و هەموجۆرە باوەڕێ لەو کۆمەڵەدابو، بۆڕاژەی کورد ئەو کۆمەڵە ساڵی 1958 بروسکەی پیرۆزبایی بەربونیان بۆگۆرانکرد تەنیا بەوەی شاعیرێکی کوردە، بەڵام گۆران بروسکەکەی خستە پشتگوێ و وەڵامینەدایەوە هەر لەبەرئەوەی کۆمۆنستنەبون!
2-ساڵی 1958 یادی دە ساڵەی فایەق بێ کەسی نەمر کرایەوە لەلایەن لاوانی کوردستانەوە لەسلێمانی کە تائەودەمە میهرەجانی وا نەکرابو، لەگەڵ بانگکردنیا بۆئەو بیرەوەرییە، ئامادەنەبو! کەبۆ یادی بێ کەسی هاوڕێیبو، لەبەرئەوەی لایەنەکە سەر بەحیزبەکەی ئەونەبو! لەدەمێکا گۆران خۆی پێشنیاری یادکردنەوەی کەڵەپیاوانی کوردی کردبو. لەودەمەدا میهرەجانێکی گەورە کرابو بۆ رەسافی شاعیر لەبەغدا٩٤.گۆران زۆر تێکۆشابو بۆ یادکردنەوەی حاجی قادری کۆیی٩٥ بەڵام سەرینەگرت، هەرچەن ئەگەر میهرەجانێلەو میهرەجانەی رەسافی گەورەتر بکرایە بۆ حاجی قادری کۆیی، بەڵام تەنیا مۆری کۆمۆنستەکانی پێوەنەبوایە، وەک بیرەوەرییەکەی بێ کەس، هاوبەشیی نەئەکرد.
3-یەکێتیی نوسەرانی کورد زۆردەمێکە ئاواتی پێنوسە شۆڕشگێڕە لێهاتوەکانی نەتەوەی کوردەبوە، ساڵی 1958 کەیەکێتی ئەدیبانی عێراق دامەزرا، زوربەی پێنوسە دڵسۆزەکانی کورد توخنی نەکەوتن و داخوازییان دامەزراندنی یەکێتی نوسەرانی کوردبو. داخوازیشیان پێشکەشکرد٩٦ رێگەنەدران، بەڵام بێپەروا لەتێکۆشاندابون بۆ ئەو نیازە. ئەوەبو گۆڤاری رۆژی نوێ٩٧ کەلەو سەردەمەدا ریزی هەرە پێشەوەی بزوتنەوەی نیشتمانی و نەتەوەیی کوردی گرتبو، پرسیارێکی لە گۆران و چەن نوسەرێکیتری کورد کرد لەبارەی دامەزراندنی یەکێتی نوسەرانی کوردەوە، زوربەی ئەوانیتر وەڵامی بەجێ و بەسوربون لەسەر مافی کوردیاندایەوە.بەڵام گۆران وەک وەڵامی نەدایەوە، یەکەمین کەسبو چوە یەکێتی ئەدیبانی عێراقەوە نەک دنیای بێدەنگی گرتبێ بەڵکو بەشێوەیەکی گەرم دژی یەکێتی نوسەرانی کورد وەستاو لەگەڵیا هانی هەمو پێنوسێکی کوردی ئەدا بۆ چونەناو ئەدیبانی عێراق و دژ بەنوسەرانی کورد، لەگەڵئەوەدا چەن کەسێک کەژمارەیان لەپەنجەی دەس تێپەڕینەئەکرد، بەپیر بانگەوازەکەیەوە رۆیشتن کە بریتیبون لەمانە: محمەد مەلا کەریم، عیزەدین مستەفا رەسول، ئەحمەد دڵزار، مستەفا ساڵح کەریم، رەزاق بیمارو هەندێکیتر. تەنانەت هەندێکیان وەک تەپڵی کرێگرتە لێبدەن، کەبەرهەمەکانیان بڵاوئەکردەوە، ئەیاننوسی: ئەندامی یەکێتی ئەدیبانی عێراق! هەرچەن تەمسیلی 20% ی ئەدیبانی عێراقیان نەئەکرد. لەدەمی خۆیا زەردەشت٩٨ پەردەی لەسەر لابردن و ئەمڕۆ سەرنجی خوێنەرەوە بۆئەو سەرچاوەیە رائەکێشین و هیچیتر.
4-ساڵی 1959 بەوەفدێکی ئاشتیخوازی، شێخ لەتیفی شێخ مەحمودو گۆران ئەچنە مۆسکۆ. شێخ لەتیف وەکو کوردێ ئەیەوێ کێشەی کورد لە خرۆشۆف بگەیەنێ بەڵام گۆران١٠٠بەشیوەیەک لە شێخ لەتیف رائەپەڕێ کە ئەبێتە هۆی دڵتەنگی شێخ، هەرچەن لای گۆران بهاتایە ناوی کۆریا یا گەلێکیتری بهێنایە بێجگە لەکورد، ئەوا گۆران پشتگیرییئەکرد!
ئەم راستییانە رستەیەکی ژانژاک رۆسۆی هێنامەوەبیر کە وتبوی: سوکرات لەهەمو کەس زیاتر وریاتربو، بەڵام لای کاتۆکان وەک خوای سەر زەوی وابو چونکە نیشتمانپەروەرو نەتەوەییبو .. گۆرانیش هەرچەن زیرەک و بەتواناو هوشیاربو، نمونەی هۆنراوەکانی لەڕیزی شاعیرە جیهانیەکانبو، بەڵام ئەگەر بهاتایە لەگەڵیا قاڵبوی بڕوای نەتەوە بێدەرەتانەکەیبوایە، ئەودەمە وەکو مەزنێک تێیانئەڕوانی. هەرچەن لەسەر نوێنی ماڵئاواییدا چاوی بەهەڵەکانیا گێڕایەوەو دانی بەهەڵەکانیا یەکەیەکەناو ئامۆژگاریی زۆر کەسیکرد کە ئەو رێگایە نەگرن ئەو گرتبوی .
لەکۆتاییا ئەڵێم، وشەم زۆرمابو، بیر یادگاری ئەگێڕایەوەو وەک شریتێکی سینەمایی ئەو دنیایەی تازەئەکردەوە، شریتە تۆمارکراوەکان لەسەر هەمو تۆمارکەرێک وشەیەک ناپەڕێنن، بەهەمو پەنجەپیانانێ لەسەرەتاوە ئەیڵێنەوە . بەڵام گەڕانەوەی گۆران، دوایی بەهەمویهێنا. ئێمەش ئەڵێین با دیزە بەدەرخۆنەبێ، یا وەک کەڵە شاعیری نەتەوەی کورد حاجی قادری کۆیی ئەڵێ:
گەلێ قسەم لەدڵابو ، حیکایەتم مابو
کەچی لەبەختی کەچم خامە لێرە نوکی شکا
**
پەراوێزەکان:
١-دیوانی قانیع 1979ل351.
٢-گۆڤاری رۆژی نوێ ژ6 1961ل6.
٣-شۆڕشەکانی کورد-عەلائەدین سوجادی 1959ل125.
٤-ا-سۆڕشەکانی کورد-سوجادی ل125.
ب- چیم دی- ئەحمەد خواجە1970ل30.
ج-یاداشت-رەفیق حیلمی1957ل69.
د-دیوانی سەلام1958ل11.
٥-شاعیرەکانی سلێمانی:حەمدی، پیرەمێرد، فایەق بێکەس، سەلام، عەلی کەمال باپیر ئاغا، گۆران، قانیع، ئەخۆل. لەشاعیرە نوێکان: کامیل ژیر، شێرکۆ بێکەس. دەرەوەی سلێمانی: ساڵح یوسفی، هەژاری موکریانی.
٦-الادب العربی المعاسر- د.شوقی ضیف1957
٧-گۆران ناوی عەبدوڵابەگە کوڕی سڵێمان بەگە لە بەگزادەی میران بەگی 1904/1905لە هەڵەبجە لەدایکبوە، ناسراوترین شاعیری کوردە لەئاستی جیهانی، 1962کۆچی دواییکردوە لەگردی سەیوانی سلێمانی نێژراوە.
٨-ا- الواقعیە فی الادب الکوردی-د. عزالدین مستفی، رسالە دکتورا، زوربەی تەرخانە بۆ گۆران.
ب- عبداللە گوران-حسین علی شانوف، نقلە من الازربایجانیە شکر مستفی1957.
٩-ئەمانە رەخنەیان لەگۆران گرتوە: ا- مەنگوری، لەگۆڤاری شەفەق ژ4 ساڵی 1958 ب-کامیل بەسیر- گۆڤاری رۆژی نوێ1960 ج- حەمەی مام ئەورەحمان، پرۆژەی رەخنەی 1979 ل 5،6،15،35.
١٠-رۆژنامەکانی خەبات، رای گەل، دەنگی کورد بڵاویانکردەوە، هەوەها نوری عەلی ئەمین ئەیلولی1960 لەرادیۆی کوردی بەغدا بڵاویکردەوە.
١١-کوردایەتی ژیر لەژێر نەشتەری یەکاڵاکردنەوە- محمد ملا کریم 1960.
١٢-کوردایەتی بزوتنەوەو بڕواو رژێمە-زەردەشت 1960
١٣-گۆڤاری بەیان ژ2ساڵی 1970ل2.
١٤-سەرجەم بەرهەمی گۆران 1960ل117.
١٥-نامەیەکە گۆران بۆ پیرەمێرد4/4/1932 دیوانی پیرەمێرد-هاوار1970ل83.
١٦-کامەران و هۆنراوەی نوێ-محەمەد سدیق عارف،1958ل23.
١٧-گۆڤاری هیوا ژ1 1959ل9.
١٨-عبداللە گۆران- الشاعر الکوردی المعاصرل78.
١٩-رۆژنامەی هاوکاری ژ283-1975ل3.
٢٠-گۆڤاری بەیانژ29-1975ل60.
٢١-گۆڤاری رۆشنبیری نوێ ژ64ل60.
٢٢-الواقعیە فی الادب الکوردی ل142.
٢٣-مامەیارە ناوی یار ئەحمەدە خەڵکی شارباژێڕبوە، لەلەشکری بابانا تۆپچی بوە. لەشەڕی کۆیەدا هەتا دوا گوللە بەرگریی کرد کە گیرا سەری شۆڕنەکرد بەرامبەر نەجیب پاشای قوماندەی عوسمانییەکان، لەسەر ئەو ئازایەتییە یەکدو گوندی پێبەخشرا. بەڵام بەئاستەم لەکوردایەتی لاینەدا هەتا کەمردیش وەسێتیکرد لەگردی گوڵان بمنێژن بالەوێ تەنیابم چونکە نامەوێ گۆڕیشم نزیکی گۆڕی ئەرشەکەرەکانی کۆیەبێ. دوایی گردەکەش بەناوی مامە یارەوە ناونرا. بڕوانە یادگاری لاوان- غەفوری میرزا کەریم 1978ل46تا48.
٢٤-دو شەریف رەندانی هەمەوەندی هەیە:
یەکەمیان: لەدەوروبەری 1252کۆچیدا بوە. دوەمیان: ئەمیش بە هەمان ناو، رەفیق چالاک ئەڵێ هەمەوەندە بەڵام لەپرسیارێکی زۆردا ئەڵێن کافرۆشییە، کەسوکاری ماوە لە دەرگەزێن و شێخی هەمەوەند دائەنیشن. دوای گرتنی شێخ مەحمود، رێگای کەرکوک-سلێمانی گرت و کەوتە کوشتنی ئنگلیزو کاربەدەستانی ئەو سەردەمە، مۆرێکی هەڵکەندبو لەسەری نوسرابو خوا هەقە، کورد هەقە-رۆژنامەی برایەتی 20/10/1967.
٢٥-وەستا رەجەب دروستکەری ئەو تۆپانە کە پاشماوەکانی لەسەرای رەواندزو مۆزەخانەی بەغدا ماوە . لەنێوان 1223-1259کۆچی دروستکراوەو مۆری پاشای رەواندزی پێوەیە-رۆژنامەی عێراق1/6/1983.
٢٦-گۆڤاری رۆژی نوێ ژ6-1961ل14.
٢٧-دیوانی کامەران ئاوات و رەنج1968، زەبری هۆنراوە1973.
٢٨-سەرجەم گۆران ل.545
٢٩-عادیلە خانم کچی عەبدولقادر بەگی ساحیب قرانە لەبنەماڵەی بابان 1860 لەسنە لەدایک بوە.1895 شویکردوە بە عوسمان پاشای جاف، بە خانمی وەسمان پاشا ناویدەرکردوە، بەزیرەکی جڵەوی لەدەس مێردو برای مێردەکەی مەحمود پاشا سەندوە دەورێکی خێڵەکی و سیاسیی باڵای هەبوە. 1924 لە عەبابەیلێ نێژراوە. بڕوانە ئافرەتە ناودارەکانی کورد جەبار جەباری 1969ل19.
٣٠-ویلسن موعتەمەدی ئنگلیز 1919 چوە هەڵبجەو بوبەمیوانی عادیلەخانم ،لەپاداشی رزگارکردنی حاکمی ئەو دەمەی هەڵەبجە لەدەس هەورامییەکانی سەر بەشێخ مەحمود، خانم بەدزیەوە ناردبویە خانەقین، لەقەبی بەهادری وەرگرت لە ژەنەراڵ فرێزەردوای ئەوەی لاشەی کوردو شێخ مەحمودی شێلا لەبازیان. ئەو مەدالیایەی نرا بەسنگی عادیلەخانمەوە بو بەلەکەیەک بەناوچەوانی جافەوە. بروانە یاداشتی رەفیق حیلمی بەرگی دوەم 1956ل116،117،118.
٣١-رحلە متنکر الێ بلاد مابین النهرین- مێجر سۆن ترجمە فوئاد جمیل الجزءالاول1970ل290،291.
٣٢،٣٣-شۆڕشەکانی کورد ل127،138.
٣٤-کامیل ژیر لەسلێمانی پێشئەوەی بەو شێوەیە بناسرێ، بەشێخ کامیل ناسراوە، کوڕی شێخ نیزامەدینە 1934لە سلێمانی لەدایکبوە. لەهەمو جۆرە نوسینێکا بەشدارییکردوە(وتار،چیرک، شانۆیی، لێکۆڵینەوە، رۆژنامەنوسی، هەتا ئەکتەریشبوە بەڵام بە شاعیر ناوی دەرکردوە. لەچاپکراوەکان: 1-ئافرەت و نوشتە-شانۆیی، چاپی بەغدا، 1956خراوەتە سەر شانۆ لە سڵێمانی 2-نازەنین1957هۆنراوە. 3-کوردایەتی، هۆنراوە 1960.
٣٥-سەرجەم- گۆران ل235.
٣٦-گۆڤاری بەیان ژ321975ل11،121.
٣٧-گۆڤاری نوسەری کورد ژ61981ل18.
٣٨-گۆڤاری رۆژی کوردستان ژ411976ل37.
٣٩-هەلبژاردە لەگۆڤاری رۆژی کوردستان1977ل81،82.
٤٠-الادباء المعاصرون رجا النقاش1972ل225،226.
٤١-مع الاعوام-عزیز الحاج 1981ل58.
٤٢-پایزی جاران- دیلان 1973ل39.
٤٣-رەفیق چالاک، رۆژنامەی برایەتی ژ13 ، 1972ل4.
٤٤-سەرجەم-گۆران ل83.
٤٥-رۆژنامەی برایی ژ201 ، سالی 1967لەبارەی گۆران لە کۆمۆنستییەوە بۆ نەتەوەیی.
٤٦-شۆڕشەکانی کوردل127.
٤٧-مەبەست لەپێشوازییەکانی سلێمانییە لە جەنازەی مستەفا خۆشناو و محەمەد قودسی و هەڵچونی ئەو شارە قارەمانە لە18تا23ی حوزەران، بەتایبەتی شاعیرەکان بێ کەس و پیرەمێردو هەردی و کامەران و ع ح ب.
٤٨-ئەدمۆنز کە راوێژکاری وەزارەتی ناوخۆبو لەعیراق، رێگەی لە شێخ مەحمود گرتبو لەداریکەلیەوە بچێ بۆ سلێمانی. هەر ئەویش گۆرانی کردبو بەبەڕیوەبەری ئیستگەی فەلەستین. بڕوانە رۆژنامەی برایەتی ژ13-17/8/1972ل4 یاداشتی رەفیق چالاک کە ئەویش لەو ئیستگەیەبو.
٤٩-سەرجەم گۆران ل547.
٥٠-حسین علی شانوف ل79و80.
٥١-شۆڕشەکانیکورد ل116و129.
٥٢-1948و1954 سلێمانی بەشداریی هەڵبژاردنیکرد بە پێچەوانەی 1930یەوە.
٥٣-مارف بەرزنجی لەنوسینێکا بۆ مارف خەزنەدار: ساڵی 1954لەنوێنەرانی بەرەی نیشتمانیبوم لەسلێمانی من و ئیبراهیم ئەحمەد بەرامبەر نوێنەرەکانی حکومەت علی کمال و ماجد مستەفا وەستاین کە ئێمە نزیکەی 2000 دەنگمان هەبو لەناو شارا، ئەوان زۆرەکەیان 117بو بەڵام بەدزی ناوچەکانی دەرەوەی شار، میری پڕیکردوەبۆیان. پێش هەڵبژاردن بریاری تەوقیفمان دەرکرا. ئیبراهیم ئەحمەد گیراو من بەردەسنەکەوتم-دەفتەری کوردەواری ژ3مایسی1970ل.157
٥٤،٥٥،٥٦،٥٧-شۆڕشەکانی کورد-ل126،127،130،131.
٥٨-ئاگرو ژیلەل3
٥٩-سەرجەم گۆران ل352–جەمال بابان، گۆڤاری هیوا ژ5 ل 83
-ئەحمەد هەناری- دوارۆژی دەهاک 1960
-کامەران موکری -کاوەی ئاسنگەر شانۆیی، چاپنەکراوە 1959 خرایە سەر شانۆ لە سلێمانی
-ئەمین میرزا کەریم، داسەکەی شاسوار، شانۆیی 1971ل83
شێرکۆ بێ کەس کاوەی ئاسنگەر شانۆیی بەهۆنراوە چاپی 1971.
٦٠-چیم دی- بەرگی سێیەم ل50تا95.
-شۆڕسەکانی کورد- ل114تا141.
٦١-ر.هاوکاری ژ. تایبەت-1/1/1972ل26.
٦٢-شۆڕشەکانی کوردل125،127.
٦٣-دیوانی بێ کەس ل58
٦٤-دەرەبەگی-ساڵح هەژار 1959.
٦٥-شۆڕشەکانی کوردل114.
٦٦-جەعفەر عەسکەری لەو دەمەدا جێگری سەرەک وەزیران و وەزیری بەرگریی عیراقبو- شۆڕشەکاکی کوردل120.
٦٧-میجەر یانغ وەکیلی مەندوبی سامیبو لە بەغدا –شۆڕشەکانی کوردل121.
٦٨و٦٩-شۆڕشەکانی کوردل92،93،121.
٧٠-سەرجەم گۆرانل311.
٧١-الواقعیە ل142 - شانوف ل78 –غەفور مرزا کەریم، هاوکاری ژ283 س1975ل3 -گۆڤاری بەیان ژ29س1975ل6 –شێرکۆ بێ کەس رۆشنبیری نوێ ژ64س1978ل65.
٧٢-ئاگرو ژیلەل7.
٧٣-قالت لی السمراء، اول دیوان شعر قبانی 1944
٧٤-قصتى مع الشعر- قبانى 1973ص 88ز89ز90
٧٥-دیوانی مەحوی 1977 ل149
٧٦-رۆشنبیر ژ64 ل65، 77،78
٧٧،٧٨-دیوانی نازەنین 1958 ل : و،ه،ل،ز- ل٨
٧٩-دیوانی پیرەمێرد 1970ل83
٨٠-گۆڤاری بەیان ژ2، 1970 ل3
٨١-الواقعیە ل11
٨٢-مەبەست لە الواقعیە فی الادب الکردی 1967چاپکراوە بەڵام گۆران 1961کۆچی دواییکردوە، 6 ساڵ جیاوازە. واتا دوای ئەو کۆچە چاپکراوە
٨٣-مەبەست لێدوانەکەی گۆرانە لە گۆڤاری بەیان 1970بڵاوکراوەتەوەبەڵام تا ئەمڕۆ دوکتۆر ئەو رستەیەی گۆرانی هەڵنەسەنگانوە کە ئەیتوانی دەسنیشانیبکا.
٨٤-هوامش علی دفتر النکسە- نزار 1967
٨٥-قصتی مع الشعر-نزار ل273، 240
٨٦-سەرجەم گۆران ل4.
٨٧-گۆڤاری بەیان ژ2 س1970 ل3.
٨٨-گۆڤاری هیوا ژ1 س3 تشرینی دوەم 1959ل9،10.
٨٩-سەرجەم گۆران ل4.
٩٠-ژین ژ1404 ئابی 1958.
٩١-کاروانی شێعری نوێ کاکەی فەلاح1978 ل73.
٩٢-سەرجەم گۆران ل316.
٩٣-گۆڤاری هیوا ژ2 س3 ئابی 1958 ل89-95. هەروەها هیوا ژ3 س3 ئەیلول 1958 ل29-36.
٩٤-ژین ژ1410، 25/9/1958 ل5.
٩٥-ژین ژ1408 س11/9/1958 ل2.
٩٦-رۆژنامەی پێشکەوتن ژ109 س1960 ل2. ئەوانەی داوایانکردبو: شێخ محەمەدی خاڵ، شاکیر فەتاح، ئەحمەد هەردی، کامەران موکری، رەمزی مەعروف، موحەرەم محەمەد ئەمین، حەسیبە محەمەد، حسەین رەشوانی، ساڵح یوسفی، ئەنوەر مائی، بورهان قانیع، رۆستەم نافیع فەتاح، محەمەد تۆفیق وردی، محەمەد مستەفا کوردی، محەمەد حەسەن برزو.
٩٧-گۆڤاری رۆژی نوێ ژ1 س1 نیسان 1961 ل46.
٩٨-کوردایەتی زەردەشت 1960 ل 7،8.
٩٩-مجلە فکاهە 1963 ل19. وێنەیەکی تیایە خرۆشۆف، شێخ لەتیف، گۆران، ناجی یوسف، ثمینە ناجی یوسف دەرئەکەون.
١٠٠-اعادە التوازن الی المیزان المختل– مسعود محەمەد 1977ل62،63.
١٠١-گۆڤاری هیوا ژ5 س3 1960ل18.
١٠٢-وانەیەک .................

وانەیەک لەبارەی هۆنراوەوە
کامیل ژیر
بەڵگەنەویستە کە بازاڕی هۆنراوە لەم سەردەمەدا، روی لەنوشوستییە، هۆکاری ئەوش ئەگەڕێتەوە بۆ چەند خاڵێ. لەوانە:
1-پاڵەپەستۆی تەکنەلۆجیا- ئێستا هەرلەتەمەنی چوار ساڵییەەوە، یارییە ئەلەکترۆنییەکان ئەخرێنە بەردەم مناڵ. لەگەڵ گەورەبونیا: مۆبایل، ئایفۆن، ئایپاد، کۆمپیوتەر، تی ڤی و داهێنراوەکانیترئەبنە خولیای مرۆڤ لەمناڵییەوە تا پیری، بەجۆرێ کە کاتی نەمێنی بۆ توخمە وێژەییەکان بە هۆنراوەشەوە. خۆ یارییەکانی تۆپێن، ملیاران خەڵکبەلای خۆیانا رائەکێشن و کاتیان ئەبەن.
2-باری ئابوری و فەنتازیاکان- کە تائەبێ سەختترو زیاترئەبن بەجۆرێ خەڵکی لە کۆششی دابینکردنیاندان و نایانپەرژێتە سەر بابەتە وێژەییەکان.
3-خراپبونی جۆرێتیی هۆنراوە خۆی- بەرامبەر شاڵاوی ئەو دو هۆکارەی سەرەوە، ئەبو جۆرێتی هۆنراوە باشتر بکرایە تا بیتوانیایە بەرەنگاری ئەو شاڵاوەببێتەوە، کەچی بەپێچەوانەوە، زوربەی جۆری هۆنراوەی ئەم سەردەمە، لەخراپەوە بەرەو خراپترئەچێ! وەک لەم بابەتانەی خوارەوەدا تیشکیان ئەخەینەسەر:

هۆنراوەو کێش (وزن)
یەکێ لەو هۆیانەی هۆنراوە بەرەو نوشوستیئەبا، وازهێنانە لەکێش. کێش لەهۆنراوەدا ترازوە. بەهۆی ئەو ترازوەوە، هۆنراوە لە لەنگی رزگاریئەبێ. ئەشتوانین کێش بەدەستور ناوبنێین بۆ هۆنراوە. بەبێ ئەو دەستورە، هۆنراوە ئەبێتە ئاژاوەو ئاوازی خۆشی تیانامێنێ و ناساز دێتە گوێ و لەجیاتی خۆشی و هەژاندن، گرژی و بێزاریمان تیا دروستئەکا!
جۆرەکانی کێش لەهۆنراوەی کوردیا، کێشی پەنجە یا بڕگەو کێشی عەروزە. بەڵام ئەمڕۆ هەندێ لەوانەی هۆنراوە ئەنوسن، بەناوی گۆڕانکارییەوە، وازیان لە کێش هێناوە! کەلەڕاستیا ئەوە گۆڕانکاری و بۆپێشەوەچوننیە. وازهێنان لەکێشی هۆنراوە وەک وازهێنانە لە ترپە (ایقاع) لەمۆزیکا کەبەوە ئەبێتە مۆزیکێکی ناخۆش و ناساز دێتە بەرگوێ. هۆنراوەش هەروایە.
هەندێ ئەڵێن، کێش و سەروا، کۆت و زنجیرن بۆ هۆنراوە! ئەگەر لابران، هۆنیار(شاعیر) ئازادئەبێ و دەستی کراوەترئەبێ وهۆنراوە زیاتر ئەڵێ و هۆنراوە پێشترئەکەوێ!. کەچی ئێمە تائێستا هۆنراوەی کام هۆنیارەی ئەڵێن باڵادەستە لەهۆنراوەی بێکێشا، نەدیوە کەبەپەرێزی هۆنراوەیەکی کێشداری ئەو هۆنیارە خۆی یاهۆنیارێکیتری هاوشانی خۆیا بڕوا ئەگەر بەهرەمەندبن لەهۆنراوەدا.
کێش و سەروا، کۆت و زنجیرنین. دو پێویستین هۆنراوە خۆش و جوانئەکەن. بازنگ و پاوانەی زێڕن بۆ هۆنراوە. بەڵام ئایا کێش و سەرواش وەک هەر بوەیەکیتر لەگۆڕانکاری (تطور)دا نابن؟بێگۆمان با. بەڵام گۆڕانکاری هەرگیز ئەوەنیە واز لەو دو رەگەزە رەسەنەی هۆنراوە بێنین. ئەگەر دەستورێ بۆ وڵات کۆن و خراپبو، چار ئەوەنیە واز لەدەستور بهێنرێ و ئاژاوەو پاشاگەردانی بەرپاببێ! چار ئەوەیە ئەو دەستورە هەمواربکرێ یا بگۆڕرێ بە دەستورێکی باشتر. وازهێنان لەو دو رەگەزە، وەک وازهێنانی ئەندیازارە لە راستەو پەرگاڵ و مەترەو تەنیا بەهەڵسەنگاندنی چاو نەخشە بکێشێ! راستە ئەگەر هۆنیار وازی لەکێش و سەروا هێنا، ئەتوانێ هۆنراوەی زیاتر بڵێ. بەڵام ئەوسا وەک ئەو بەنایەی لێدێ کە بەبێ تەناف و شاوڵ و ترازو، لەجیاتی 2 مەتر دیوار، 4 مەتر هەڵئەسێنێ، بەڵام دیوارێکی لارو خواروخێچ!
کەواتە گرنگ چەندێتینیە، گرنگ چونێتییە. ئێمەش هۆنیاری ئەوتۆمان هەبوە، لەجیاتی دیوانێک، دە دوازدە دیوانی بێکێش و سەروای رەشکردۆتەوە، بەڵام کە دەرئەکەوت، ئەوانەی چێژ لەهۆنراوە وەرئەگرن، کەناڵی تەلەفیزیۆنەکەیان ئەگۆڕی!!
یەکەم مەرجێ کە (کۆلڕچ 1771-1834) دایئەنێ بۆ بڵیمەتی ئەو کەسەی بە هۆنیارێتی لەدایکئەبێ، (هەستکردن بە خۆشیی مۆزیکی هۆنراوەکەیەتی١ هەروەها مۆزیکی هۆنراوە بریتییە لەکێش و رێکخستنی دەنگەکان و مۆزیکی هۆنراوە ئەبێتە فراوانکردنی واتاکەی٢. رەخنەگرانیش گەیشتونەتە ئەوەی ئاوازو مۆزیک رۆڵێکی گەورەو کاریگەر ئەگێڕن بۆ فراوانبونی واتای هۆنراوە٣).
ئەی گۆڕانکاریی کێش؟ ئەبێ دان بەوەدابنێین کە ئەوانەی وازیان لەکێشهێناوە، هەمویان لەبێدەسەڵاتییانەوە نیە لەکێشا. تیایانا هەبوە خەڵەتاوی چەمکی گۆڕانکاری (تطور)ەکەیەو وائەزانێ گۆڕانکاری لەهۆنراوەدا واز‌هێنانە لەکێش! تیایشیانا هەیە، بوە بەوشەی کۆتوزنجیرەکەوە! هەشبو وەڕسبو لەو کێشە دەقگرتوانەی ساڵەهای ساڵبو هۆنراوەی لەسەرئەوترا، ئا لێرەدا پێویستیی گۆڕانکارییەکە دروستبو. ژمارەیەک لە هۆنیارانی کورد وازیان لەکێشی عەروز هێناو پەنایان بۆ کێشی بڕگەبرد.ئەم کێشەش بەشێوە ساکارەکەیەوە نەوەستا، ئەوەبو سەرەتا هۆنراوەکانی شێوەزاری هەورامان و هۆنراوەکانی یەکەم قۆناغی گواستنەوە لەعەروزەوە بۆ بڕگە، سەرتاسەری هۆنراوەکە لەسەر یەک کێشی بڕگە ئەهاتەخوارێ. واتا ئەگەر کێشی دێڕی یەکەم 10 بڕگەییبوایە، هەمو هۆنراوەکە بە 10 بڕگەیی ئەهاتەخوارێ وەک هۆنراوەکانی مەولەوی. دوایی وایلێهات کە بگونجێ کێشی دێڕێک بۆنمونە 4 بڕگەبێ، دێڕەکەی دوای ئەو چەندجارەی 4 بڕگەبێ وەک:
من هەمیشە 4بڕگە
وەکو لێمبوبێتە پیشە 8بڕگە
لەناو کاتا، لەناو شوێنا 8بڕگە
نەتەوەکەم 4بڕگە
رەچاو ئەکەم٤ 4بڕگە. یا:
ئێستا ئەوان بەهەرجا بێگانەن 11بڕگە
ئەمانەی خۆمان کە مشتۆی هەمانەن11بڕگە
بەڵێ مەڕە لاتەکان 7بڕگە
لێناگەڕێن، رێنمان 5 7بڕگە
ئیتر بەوجۆرە ئەگونجێ هەر دو دێڕەو لەسەر کێشێبێ. ئنجا ئەوە من نەک هەر لەکێشی بڕگەدا کردومە، بەڵکو لەکێشی عەروزیشا ئەو گۆڕانکارییەم کردوە. لەهۆنراوەی نیگای دیلا بۆنمونە وتومە:
لەشەرمی ئەفسونی لێوی پڕو پڕخوێن و پاراوی
لەترسی ونبونی کێویدڵی نامۆ لەدو چاوی
ب-ب- -ب-ب ب ب - - ب - - -
مەفاعیلون فاعیلاتو فەعەلاتون مەفاعیلن
نیگای دیلی پەشۆکاو
لەسەر هێڵی قژی خاو
ب - - ب ب--
مفاعیلو فەعولان
لەبەرزەوە راماخزا بۆڕانی
بەلەرزەوە داما رژا دۆڕانی6
ب – ب ب - - ب - - - -
مەفاعیلە موستەفعیلن مەفعولن
ئەم دەرچون و خۆڕزگارکردنانە لەکێشە دەقگرتوە کۆنەکان، یا بڵێین ئەم تازەکارییانە لە کێشا، مەیدانێکی فراوان بۆ هۆنیار دروستئەکا کەبەئارەزوی خۆی یاری و ئاڵوگۆڕ بەکێشەکان بکا بەبێئەوەی مۆزیکی هۆنراوەکە تێکبچێ. ئەمەش ئەبێتە هۆی ئەوەی هۆنیار دانەمێنێ بۆ واتا لەپێناوی کێشا. ئیتر دوای ئەمانە ئەگەر هۆنیارێ هەر دەسەڵاتی بەسەر هۆنراوەی کێشدارا نەبێ، ئەوا با واز لەهۆنراوە بێنێ و روبکاتە بوارێکیتر کەلەگەڵ تواناو بەهرەیا بگونجێ. چونکە ئەو کەسە بەهرەی هۆنراوەی تیانییە.
هەندێ ئەڵێن ئێمە هەرچەن هۆنراوەکانمان کێشی تیانییە، بەڵام ترپە (ایقاع) ی تیایە! هەشە وشەی کێش و وشەی ترپە وەک دو وشەی هاو واتا بەکارناهێنێ، کە لەڕاستیا کێش و ترپە هەر یەک ئەنجام ئەدەن لەهۆنراوەدا. کێش زاراوەیەکی هۆنراوانەیە، ترپە زاراوەیەکی مۆزیکانەیە.
فارابی (874-950ز) لە پەرتوکی مۆزیکی گەورەدا، ژمارەیەکی زۆر زاراوەی عەروزی بەکارئەهێنێ بۆپێناسەی جۆرەها ترپەی مۆزیکی سەردەمی خۆی.
خەلیلی فەراهیدی718-786 زانستی عەروزی لەسەر ترپە داناوە. کاتێ بەبازاڕی مزگەرەکانا هاتوچۆی ئەکرد، گوێی لە چەکوشکاریی مزگەرەکانبو بەرێکوپێکی و لەسەر ترپەیەکی یەکسان: (تەتە تم، تەتە تم، تەتە تم) ئەوێش لەبەرخۆیەوە بەهەمان ترپە ئەیوتەوە: (فەعەلەن، فەعەلەن، فەعەلەن) ئنجا زەردەخەنەیەک گرتی و وتی کەواتە وشەی (فەعەلە) ئەگونجێ ببێتە بنچینەی هەمو ئاوازەکانی هۆنراوەو لەسەر ئەم بنەمایە کێشەکانی هۆنراوەی داناو هەر ئاوازیکی بە دەریایەک دانا ٧
خەلیلی فەراهیدی(تەتەتم)ی گۆڕی بۆ (فەعەلەن) بۆئەوەی یارمەتیی قوتابیانبدا کەلەترپە بگەن. هەروەها زانای فەرەنسی (ئیم پاری) دەستورێکی وەک ئەوەی خەلیلی دانا لەبابەت گۆڕینی ترپەی مۆزیکەوە بۆ بڕگەدەنگی زمان. خەلیل هەنگاوەکانی لەسەر فەعەلە پیشاندا، باری فەرەنسی(یەکە)ی دەنگەکانی بە (تا-پا-تا-تی) پیشاندا. بەوجۆرە ئەتوانرێ هەر نۆتەیەکی مۆزیکی بگۆڕری بۆ دەنگیی زمان لەناو ئەو یەکەیەدا.بەو پێیە‌، بۆ نموونه‌ نۆته‌ی به‌پێی رێبازه‌كه‌ی باری ئه‌بێ به‌ (Taa – tii) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (Ta – pa – tii) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (Ta- ti – pi) و... هتد. ئنجا به‌ هه‌مان رێگه‌ ئه‌توانین نۆته‌ی مۆسیقا بگۆڕین بۆ هه‌نگاو (تفعیله‌) كانی خه‌لیل. بۆ نموونه‌نۆتەی ئه‌بێ به‌ (فاعِلُ) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (مفعول) و نۆته‌ی ئه‌بێ به‌ (فَعَلَنٌ) و. .. هتد. ئیتر به‌و جۆره‌ ئه‌توانرێ ده‌ریاكانی هۆنراوه‌ به‌ نۆته‌ی مۆزیك بنوسرێ8.
کەواتە ترپەو کێش لەهۆنراوەدا، دو توخمی جیاوازنین. هۆنراوە، کەکێشینەبو، واتا ترپەشی نیە، کە ترپەی نەبو، واتا کێشی نیە.
هۆنراوەو سەروا (قافيه)
پێشتر وتمان یەکێ لەهۆکانی نوشوستیی هۆنراوە، وازهێنانە لەکێش. دێینە سەر رەگەزێکیتری هۆنراوەو ئەڵێین: وازهێنان لە سەرواش، هۆیەکیترە بۆ هەمان نوشوستی. دان بەوەشا ئەنێین کە دەقگرتنی سەرواش لەهۆنراوەی ستونیا، ساڵەهای ساڵ وەک خۆی مایەوەو گۆڕانکاریی بەسەرانەهات، بەتایبەتی لەهۆنراوەی عەرەبی و هۆنراوەی دەقگرتوی کوردیا. ئەمە وایکرد کە ژمارەیەک لەهۆنیاران و هۆنراوە دۆستانیش بێزارببن لەو جۆرە هۆنراوەیە. ئنجا وەکو هەمو کارێک کاردانەوەی خۆی هەیە، کاردانەوەی ئەو دەقگرتنە دورودرێژەو ئەو بێزاربونە، ئەوەنە بەهێزبو، دەنگی وازهێنان لە سەروا، بەرزبوەوە!
لەعێراق، بۆیەکەمجار، جەمیل سدقی زەهاوی (1863-1936) رۆژی 25/5/1925 باسێکی بەناونیشانی (هۆنراوەی ئازاد-مورسەل) لەرۆژنامەی السیاسەدا نوسی. هەندێ رەخنەیانلێگرت و ئەویش لەرۆژنامەی العالم العربیا 11/6/1925 وەڵامیدانەوە. کورتەی راکانی زەهاوی بریتیبو لەوە کە سەروا کۆتێکی قورسە لەدەست و ملی هۆنراوەی عەرەبیداو بەدەستییەوە ئەناڵێنێ و ناتوانێ بەسەربەستییەوە هۆنراوەکەی بڵێ، سەروا تەرخانناکرێ بۆ واتا، بەڵکو واتا ئەکرێتە قوربانی سەروا. سەروا بوە هۆی دەرنەکەوتنی هۆنراوەچیرۆک لەناو عەرەباو بوەهۆیئەوەی هۆنراوەی عەرەبی دوابکەوێ لەچاو هۆنراوەی رۆژئاواییاو وایکردوە داهێنان کەمبێتەوە. ئەگەر سەروامان پشتگوێخست و گوێ بەهۆنراوەی ئازاد ئاشنابو، کەئەمەیان زیاتر بایەخ بەجوانیگەیاندنی واتاکانئەدا، ئەوا ئەوسا هۆنراوە ئەکەوێتە جموجوڵ و چالاکئەبێ و وەکو هەربەشێکیتری هونەرەجوانەکان پێشئەکەوێ. هەروەها زەهاوە لەبارەی سەرواخوازییەوە ئەڵێ: کارێکە بەئاسانی نایەتەدەس، تەنیا بۆئەو کەسانە نەبێ کە فەرهەنگەکانی وشەیان ئەمسەر تا ئەوسەر پشکنیبێ تا بتوانن ئەو وشەیەی ئەیانەوێ، دەستیان بکەوێ و مرازی خۆیانی پێ جیبەجێبکەن. لەم کارەشا پەنائەبەنە بەر وشەی پشتگوێخراویش!.
بەرامبەر ئەم رایانەی زەهاوی، هەر لەکاتی خۆیا گەلێ رەخنە نوسرا. لەوانە محەمەمەد بەهجەت ئەسەری (1904-1996)رای وابو کەسەروا یەکێکە لەکۆڵەکەکانی هۆنراوەو بەنەمانی ئەو کۆڵەکەیە زۆر کەسی بێدەسەڵات زەفەر بەهۆنراوەئەبەن و هەر کەس بێ و وشە ریزکا ئەبێتە هۆنیار! بەلایەوەوابو ئەوکەسانەی بەسەر سەروادا زاڵنین، بە هۆنیاری لاوازو بێدەسەڵات دائەنرێن. چونکە ئەگەر(واتا گیانی هۆنراوەبێ ئەوا سەروا جەستەکەیەتی). پەیوەندیی نێوان ئەم دوانەش وکو پەیوەندیی گیان و جەستەیە کە هیچیان بەبێ ئەوەکەیتر هەڵناکەن. ئەوانە بۆیە سەروایان لاگرانە، چونکە وشە بەدەستیانەوە نایەت و واتاش لێیان گیرو یاخییە٩.
ئێستا دوای تێپەڕبونی ئەم هەمو ساڵە بەسەر ئەو مشتومڕەدا، ئەگەر بەچاوێکی لانەگیرەوە سەیری ئەو رایانە بکەین، ئەبینین هەردولایان تاڕادەیەک راستبون . زەهاوی سکاڵای لەدەس سەروابوبەو سیستمەی ئەوسایەوە کە ئەوەندە کۆن و دەقگرتوبو، لەبەرچاو کەوتبو. هۆنیاری زۆر سەرکەوتوش نەبوایە، واتای ئەکرد بەقوربانی سەروا. ئەوجۆرە سەروایەی هۆنراوەی ستونی، کۆتێبو لە ملی هۆنراوەدا.
رەخنەگران لە راکانی زەهاویش، لەسەر رەوابون و ئێستە بەچاوی خۆمان ئەبینین کەچۆن بەنەمانی کۆڵەکەی سەروا لای هەندێ، زۆرکەسی بێدەسەڵات زەفەریان بەهۆنراوەبردوەو هەرکەس دێ و وشە ریزئەکاو ناویئەنێ هۆنراوەو هۆنراوەی پێلەکەدارئەکا!
زەهاوی دەردەکەی دۆزیبوەوە. راستە هۆنراوەیەکی سەد سەدو پەنجا دێڕی کەهەمو سەرواکانی وەکیەکبن، هۆنیار شپرزەئەکا. ئەو جۆرە هۆنراوەیەش لەبەرچاوکەوتبو. خۆی ژیان هەروایە. هەر شتێ زۆر مایەوە لەقاڵبێکا یا لەسەر یەک سیستەم، لەبەرچاو ئەکەوێ و مرۆڤ ئارەزوی گۆڕینیئەکا. بەڵام چارەسەرییەکەی زەهاوی کەبریتیبو لەوازهێنان لەسەروا، لەجێگەی خۆیانەبو. سەروا خۆیلەخۆیا توخمێکی ناشیریننیە لەهۆنراوەدا. سەروا وەک د. ئەنیس ئەڵێ: (توخمێکە لە توخمەکانی بینای هۆنراوە. سەروا نرخێکی مۆزیکیی هەیە کە ژمارەیەک دەنگ دوبارەئەبێتەوە لەکۆتایی دێڕەکانی هۆنراوەدا. ئەو دوبارەبونەوەیەش بەشێکی گرنگ دروستئەکا لەمۆزیکی هۆنراوە. سەروا وەک نێوەندە مۆزیکییەکانە کە گوێگر چاوەڕوانی دوبارەبونەوەیان ئەکاو چێژێ وەرئەگرێ لەو دوبارەبونەوانە کەلەپەردەی گوێ ئەدا لە ماوە کاتییە رێکوپێکەکانا١٠)
چارەسەرکردنی ئەو دەردەی زەهاوی هەستیپێکردبو، بەوە ناکرێ واز لەسەروا بهێنرێ بەجارێ. چارەسەری راست ئەوەیە کە گۆڕانکاری لە سەروا خۆیا بکرێ. کۆڵەکەی خانویەک ئەگەر کۆنبو و شکستیهێنا، بەوە چارەسەرناکرێ کە کۆڵەکەکە فڕێدەیت و خانوەکە بێ کۆڵەکە بمێنێتەوە! چار ئەوەیە بیگۆڕی بە جۆرێکی باشتر.
لەم بۆچونەوە، چارەسەرەکە بەوەکرا کە برەو بەهۆنراوەی جوت سەروا درا و دواییش سەروای جۆراوجۆر هاتەئاراوە کەپاشتر رونیئەکەینەوە.
هۆنیارانی کورد، پێش زەهاوی هەستیان بەو بارە خراپەی سەروا کردبو کە هۆنراوەی ستونیی پێکئەهێناو پەنایانبردبوە بەر هۆنراوەی جوت سەروا.
بێسارانی 1641-1702 و ئەحمەدی خانی 1650-1706 و مەولەوی 1806-1882 و مەلای جەباری 1806-1876 و حاجی قادری کۆیی 1815-1892 و گەلێکیتر هۆنراوەی جوت سەروایان وتوە١١و بەوە گۆڕانکارییەکیان بە سەروا داوەو وایانکردوە کە یەک توخم سەروا نەبێتە هۆی چاوتێربون و گوێپڕبون و وەڕسبون. وایانکرد کە واتا نەبێتە قوربانی سەروا. هۆنیار هەرچەن دەسکورت و لاوازبێ، ئەتوانێ لەناو هەزاران وشەی زمانەکەیا، دو دێڕ بەیەک سەروا بڵێ بەبێئەوەی پەنابەرێتە بەر وشەی سواو. خۆئەگەر کەسێ ئەوەشی لەبارانەبێ ، ئەوا بێگومان هەر هۆنیارنیە.
بنەمایەکی گشتیی یاسایی هەیە ئەڵێ: ئەگەر قەدەغەکەر نەما قەدەغەکراو ئەگەڕێتەوە. کەسەرواش بەوجۆرە ئاسانکراو نەبوە هۆی ئەو گیروگرفتانەی زەهاوی و لایەنگرانی لێیئەترسان، ئیتر بۆچی ئەبێ گوێچکە لەو ئاهەنگە خۆشەی سەروا بێبەشبێ !؟
ئێمە لەهۆنراوەی کۆنی یەک سەروای ستونی و لەهۆنراوەی تازەی جوت سەروای ناستونیا، هەزاران شاکارە هۆنراوە بەدیئەکەین، کەچی لەهۆنراوەی بێ سەرواو بێ کێشا، وێنەی ئەو جۆرە شاکارانە بەدیناکەین.
لێرەدا چەن پرسیارێ هەیە :
ئایاهۆنیار هۆنراوە بۆخۆی ئەڵێ یا بۆ جەماوەر؟
ئایا جەماوەری هۆنراوەدۆست، هۆنراوەی چاک و جوان و خۆشی ئەوێ،یاهۆنراوەی زۆرو بۆر؟
ئایا ئەو جەماوەرە دەربەستی ئەوەیە هۆنیار بۆ سەروا، یا کێش دائەمێنێ یا نا؟
وەڵامی ئەم پرسیارانە رون و ئاشکران. فەردریک ئەڵێ: (چاکترین تیۆری هونەر مێژوەکەیەتی)١٢ هەروەها ئۆگست فیلهیلم شلیگڵ ئەڵێ: (روانگەی مێژویی رابەری رەخنەی وێژەییە.. هەمو بەرهەمێکی وێژەیی، هەرچەن سەربەخۆو یەکگرتوبێ، ئەبێ لەڕێگای پەیوەندیی بەو بەرهەمانەی لەپێش خۆی و لەدوای خۆیا هاتون، سەیر بکرێ)١٣. دە ئێمە ئەگەر سەیری ئەو هۆنراوانە بکەین کە سەروایاننیە لەدوای وتارەکەی زەهاوییەوە هەتا ئەمڕۆ، نابینین کە واتای ئەو هۆنراوانە زیاترو بەرزتربن لەواتای هۆنراوە سەروادارەکانی یەک سەرواو جوت سەروا. هۆنراوە چیرۆکیش پەیدانەبو لەناویانا وەک زەهاوی ئەیویست! ئەو هۆنراوانەش نەک پێش هۆنراوەی رۆژئاوایی نەکەوتن، بەڵکو هۆنراوە کۆنەکانی خۆشمانیان نەگرتەوە، داهێنانیش زیاترنەبو!.
لەلایەکیتریشەوە پێشبینییەکانی رەخنەگران لەزەهاوی، هاتنەدی و زۆر کەسی بێدەسەڵات ئەمڕۆ زەفەریان بەهۆنراوەبردوەو لاپەڕەی گۆڤارو رۆژنامەکانی ئەم رۆژانە، بەڵگەی ئەم راستییەن. بەپێچەوانەوە، ئەوانەی گۆڕانکارییاندا بەسەروا، هەر لەبێسارانییەوە تا حاجی کۆیی، هەر لە پیرەمێردەوە تا گۆران و ژمارەیەک لە هۆنیارانی ئەمڕۆ، گەشەو پێشکەوتنێکی زۆریانداوە بەهۆنراوەو واتایان بەرزکردۆتەوەو داهێنانیان بەدیهێناوە.
بەلای منەوە هۆی دیاردەی وازهێنان لە سەروا بەگشتی و لە کێش و واتای رون بەتایبەتی، ئەگەڕێتەوە بۆئەم خاڵانە:
1-چاولێکردنێکی درەنگ وەختەی کوێرانەی قوتابخانەکانی رۆژئاوای وەک مۆدێڕنیزم و سریالیزم و ئایندەنیزم و...هتد
2-کاردانەوەی هۆنراوەی ستونی.
3-ناوبردنی کێش وسەروا بە کۆت و زنجیربەهەڵە، یابۆ مەبەستێ لەلایەن هەندێکەوە! کەلەڕاستیا ئەو دو توخمە دو کۆڵەکەی هۆنراوەن.
4-پەیدابونی ژمارەیەک نیمچە خوێندەواری نەشارەزا لەهونەری هۆنراوەدا کە سواری هۆنراوەبون!
5-بەخشینی پاداشت و خۆخۆیەتی و هۆکاری سیاسی و پارتایەتی! وەک بینیمان چۆن وڕێنەکارێکیان لێکردین بە بلیمەت و هۆنیاری گەورە!!.
6-نەبونی رەخنەسازی نەترس و بێلایەن، یادەگمەن. ئەوەش مەیدانەکەی چۆڵکردوە بۆ رمبازێنی وشتر لەجێی ئەسپی رەسەن!
تازەکاری، ئەگەر نەبونی کێش و سەروابێ، ئەوا لەدێرزەمانەوە ئاوێستاو لاوک و حەیرانمان هەیە! یا ئەگەر ئەوەبێ کە حسەین عارف ئەڵێ (کامەران و وەشتی و ژیر هەندێ هەوڵدانیانهەیە لەوبارەیەوە)١٤ئەوا من بەشبەحاڵی خۆم ئەوانەی ئەو مەبەستێتی کە وازهێنانبون لە کێش و سەروا، هەر زو وازم لێهێنان و بە پەخشان ئەژمارم کردن. کامەرانیش لێی پاشگەزبوەوەو وەشتیش لەمەیدانی هۆنراوە کشایەوە.
نمونەکانی سەروا
1-نمونەی هۆنراوەی جوت سەروا کەهەر دو دێڕەو سەروایەکیان هەیەو دو دێڕەکەش هاوتەریبن بۆیەکتری. واتا لەژمارەیبڕگەدا یەکسانن کە ئەوەش ئەبێتە هۆی ئەوەی ئاهەنگی سەروا لەماوە کاتییەکی یەکسانا ببیسترێ بەوەی ژمارەی بڕگەی هەمو دێڕەکان ئەوەندەی یەکبن وەک:
کوردستانم فراوانە
بوکی رازاوەی جیهانە
پەیمانە دوا تنۆکی خوێن
لێرەبێ یاخو لە هەر شوێن
بە قوربانی ئەوی ئەکەم
بۆ ئەو ئەژیم، سامانەکەم
لەگەڵ گۆشت و ئێسکی لەشم
بۆ ئەوەو خۆم لێی بێبەشم
2-مەرج نیە لەماوە کاتییەکی یەکساندا، سەرواکە دوبارە ببێتەوە، واتا ژمارەی بڕگەی دێڕەکان ئەوەندەی یەکنین:
ئێمە رۆڵەی بیری تازەی رابەرین
ئێمە کوردی جەربەزەی تێکۆشەرین
بۆ وڵات و سەربەخۆیی و ژینی شاد
خوێن ئەڕێژین
لەش ئەنێژین
ئەفسەرین
نیشتمان، نیشتمان ئێمە بۆتۆ سوپەرین
لەم نمونەیەدا ئەگەر سەرنج بدەین ئەبینین سەروای (ە رین) لەدێڕی یەکەم و دوەمدا دوای 11 بڕگە دوبارەبۆتەوە. لە دێڕی 3تا6 دوای 13 بڕگە.لە دێڕەکانی یەک تا پێنج دوای 22 بڕگە دوبارەبۆتەوە. دو دێڕی چوارەم و پێجەم، سەروای سەربەخۆی خۆیان هەیە .
3-جۆرێکیتر، هەر چەندێڕێکی هۆنراوەکەو یەک سەروا:
نەرێتی ئەم چەرخە وایە
هەر هێزە خەڵکی لەدوای
هێز شكۆیە، هێز پەنایە
هێز تەخت و تاجی پاشایە
*
کە بازوی هێز ئێسکی رزا
پێ، لەبەرزی هەڵنوت، خزا
لای برای خۆت، لای برازا
ئەبی بە جرجی بێ رەزا
جێگەی پلار، جێگەی نزا ... یا:
وێرانەشارێ دەسی نەیارێ
ستونی شکان، بو بە کالاوە
دڵی من، یارێ هێنایەخوارێ
دیواری ڕمان، نایە پەناوە
یەکەم و سێیەم هاوسەروان، دوەم و چوارەم هاوسەروان ... نمونەیەکیتر:
کچۆڵەیەک سێ و چوار ساڵە
ئەمداتە بەر نیگای چاوی
زەردەی خونچەی لێوی تادێ ئەکرێتەوەو گەشتر ئەبێ
سەرەتا ئەموت مناڵە
نەمئەپرسی چیە ناوی
گەلێ نمونەی تری سەرواهەیە کە من لەهۆنراوەکانما لەسەریان رۆیشتوم جگە لەو نمونانەی سەرەوە. جا نەک هەر من، زۆرێ لە هۆنیارە بەڕێزەکانیتریش بەوجۆرە گۆڕانیان لە سەروادا کردوە.
ئەوەشمان لەیادنەچێ کە سەروا دەوری رێکخستن (تنظيم)یش ئەبینێ. واتا سەروا کاتێ کۆتایی بە دێڕە هۆنراوە یا پارچە هۆنراوە ئەهێنێ، ئەم مەبەستانەش ئەنجام ئەدا:
١-پشویەک بەگوێگر، یا خوێنەرەوە ئەدا.
٢-ئاوازی هۆنراوە لە دێڕێکەوە بۆ دێڕێکیتر ئەگۆڕێ.
٣-نیمچە سەربەخۆییەک ئەدا بە دێڕەهۆنراوە یا بەپارچە هۆنراوە لەناو سەرجەمی هۆنراوەکەدا.
لە هۆنراوەی کلاسیکیا، دێڕە هۆنراوە یا بڵێین بەیت، سەربەخۆییەکی هەیە.
لە هۆنراوەی جوت سەروادا، دێرە هۆنراوە، نیمچە سەربەخۆییەکی هەیە. لە هۆنراوەی سەروا هەمەڕەنگا، پارچە هۆنراوە یا بڵێین کۆپلە هۆنراوە، نیمچە سەربەخۆییەکی هەیە. جیاکەرەوەی ئەم قەوارە سەربەخۆو نیمچە سەربەخۆیانە، سەروایە. راستە ئەشێ بێ سەرواش، ئەو قەوارانە هەبن، بەڵام ئەبنە قەوارەی بێ نیشان و بێ ئاڵا!.
رەخنەسازی بەناوبانگی فەرەنسی (مالارمیە) لەپەرچدانەوەی راکانی (رامبۆ)ی رابەری رێبازی هێمایی (رمزی)دا ئەڵێ: (وشە بەهۆی ئاوازی کێش و سەروای هۆنراوەوە، ئەتوانێ زیاتر ئەرکی کارتێکردن و شوێنەوارجێهێشتن بگرێ)١٥. لەم روانینەوە ئەپرسین: ئایا ئەو دەقانەی ناوی هۆنراوەیان لێنراوەو بێ کێش و سەروان، تا چ رادەیەک کارئەکەنە جەماوەری هۆنراوەو شوێنەوار بەجێئەهێڵن لایان؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە ئەوەنیە بوترێ: ژمارەیەکی زۆری هۆنراوەنوسانی ئەم سەردەمە، لایەنگری هۆنراوەی بێ کێش و سەروان!. ئەوە گرنگنیە، گرنگ ئەوەیە ژمارەیەکی زۆری هۆنراوەخوازان لایەنگری ئەو جۆرە هۆنراوەیەبن کە تائەمڕۆ جەماوەرێکی لەوجۆرە دروستنەبوە بەهۆی ئەوەی ئەو
جۆرە دەقانە کاریانتێناکەن و نایانهەژێنن. من کەسێک نابینم یەکێ لەو دەقانەی هاتبێتەبەر. کارتێکردن و هەژاندن هۆکارێکی سەرەکییە بۆ لەبەرکردنی هەردەقێ. من خۆم نوسینی نەتەوەییانەو هۆنراوەی نەتەوەییانەم زۆرە. ئاستی نوسینەکانم کەمترنیە لەئاستی هۆنراوەکانم، بەڵام کەسێکم نەدیوە یەکێک لەو نوسینانەی هاتبێتە بەر، بەپێچەوانەی هۆنراوەکانمەوە کە زۆر کەس لەبەریانە. با بەبەڵگەوە بدوێین: لەپێش هەر هۆنراوەیەکەوە لەهۆنراوەکانی دیوانی کوردایەتیەکم، پێشەکییەکی کورت و چڕوپڕم نوسیوە کە لەڕوی شێوەو ناوەرۆکەوە لە هۆنراوەکان کەمترنین، بەڵام کەس پێینەوتوم یەکێ لەو پێشەکییانەی لەبەرە، کەچی دەیان کەسپێیانوتوم هەمو هۆنراوەکانی ئەو دیوانەیان لەبەرە. رەخنەسازی بەتوانە (زایر رۆژبەیانی) یەکێکە لەو کەسانە. بۆیە ناوی ئەو بەڕێزەم هێنا، چونکە هەرئەو بۆیگێڕاماوە، شەوێک لەکەرکوک لەماڵی دۆستێکی ئەبێ بەبۆنەی ناونانی منداڵێکیانەوە، بەڕێکەوت گۆڤاری بەیانی ژمارە 152 ساڵی 1989 لەبەردەسیانائەبێ کەهۆنراوەی (لەبیرەوەرییەکانی ساڵانی دێرین)ی منی تیائەخوێننەوە، هەمویان بڕیارئەدەن ناوی ئەو مناڵە بنێن ژیر. دیارە هۆی ئەوەش ئەگەڕێتەوە بۆ کاریگەریی هۆنراوەکە. ئەگینا کەسانی ئەو مناڵە منیان نەناسێوەو نەدیوە.
هەندێ لەوانەی وازیان لە کێش و سەروا هێناوە، واتا مۆزیکی دەرەوە، ئەلێن ئێمە بە مۆزیکی ناوەوە هۆنراوەکانمان بنیاتئەنێین. لەوەڵامی ئەوانەدا ئەڵێم: مۆزیکی ناوەوە بەبێ مۆزیکی دەرەوە،بایەخێکی هۆنراوانەی نیە. تەنیا بەمۆزیکی ناوەوە هۆنراوە دەستەبەر ناکرێ. چونکە پەخشانی هونەریش مۆزیکی ناوەوەی هەیە. جگەلەوە، مۆزیکی ناوەوە دەسکردو داهێنانی ئەو جۆرەکەسانەنیە. مۆزیکی ناوەوەی هۆنراوە هەرهەبوە. تەنیا ئەوەندەهەیە جاران بەمۆزیکی دەرەوەی هۆنراوەیان ئەوت کێش وسەروا، بەمۆزیکی ناوەوەش : رەگەزدۆزی (جناس)، دژیەکی (مقابلە یا طباق)، رەوانبێژی (فصاحە)و بەجۆرێکی گشتی لەشێوەی داڕشتن و پەیوەندیی نێوان وشەو واتاکانی و جوانکاریی واتایی لەهۆنراوەدا خۆیئەنوان. کەواتە هیچکام لەو دو مۆزیکە بری ئەویتر ناکەوێ.
نوسەرێ لەبارەی دەوری سەرواوە لەهەڵسەنگاندنی رۆشنبیریی هۆنیارا ئەڵێ: (سەروا ئەو دەنگی دواییە لەبەیتی هۆنراوەدا چاودێرێکی هەڵسەنگاندنە بۆ لایەنێ یا چەن لایەنێکی ژیانی رۆشنبیریی هۆنیار بۆئەوەی هاوکێشەیی مۆزیکی و واتایی لەبەیت و لەچامەکەدا بکا. ئەگەر وابو ئەوا ئەو هۆنیارە سامانێکی زمانەوانی و شارەزاییەکی دەرونی و شارەزاییەکی مۆزیکیی هەیە کەئەزانێ لەرینەوەی سەروا لەگوێچکەدا زیاتر لە وشەکانیتری هۆنراوە، گوێ پڕئەکا، توانایەکی هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەستا بەو وشانەی هەڵیانئەبژێرێ. هۆنیاری رۆشنبیر، سەروا بۆی ملکەچە. ئەوانەی نهێنیی سەروائەزانن ئەوانەن کە ئێمە هۆنراوەکانیان ئەڵێینەوە. سەروازانی نیشانەی زیرەکییە. بەکورتی هەندێ هۆنیاری هاوچەرخ ئەوانەی رکیان لەسەروایەو پێشێلیئەکەن و بەکارەکەی خۆشیان ئەزانن، بەوە پەردە لەسەر ئاستی رۆشنبیریی خۆیان لائەبەن بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کە ئەم پەردە لابردنە ناڕاستەوخۆیە ئەچێتە سەرباری ئەو پەردەی راستەوخۆلابردنە کەخۆیئەنوێنێ لەواتالێگیران و وێنەلەرزین و دەربڕینی پەشۆکاوانەدا)١٦. هەروەها (بەدر شاکر سەیاب)لەنامەیەکیا بۆ عەبدولکەریم ناعیم ئەڵێ: (من دژی وازهێنانم لەسەروا. پشتگوێخستنی سەروا، واتا راوەستانی وێنەکان و سۆزو بیر لەئاستێکی دیاریکراوا. ئەتوانرا کاریگەریی وێنەکانت و بیرەکانت و سۆزەکانت لەسەر دەرون زیاتربکەی ئەگەر هۆنراوەکەت سەرواداربوایە)١٧(کۆڵڕچ)یش ئەڵێ: (هۆنراوە ئەو هۆنراوەیەنیە کەزیاترین چێژت ئەداتێ، بەڵکو ئەو هۆنراوەیەیە کە زیاترین چێژمان ئەداتێ کاتێ جاریتر ئەیخوێنینەوە)١٨ دە هۆنراوەی بێ سەروا نایەتەبەر تا جاریتر بیڵیینەوە.
هەرچۆنێبێ، مرۆڤ ئازادە لەشێوەی نوسین و دەربڕینی خۆیا. بەڵام من داوا لە خونچە تازە کراوەکانی هۆنراوەی کوردی ئەکەم کە دوربن لەچاولێکەری و لاساییکردنەوەی کوێرانە. بۆپاڵپشتی هەر رایەک، داوای بەڵگەی سەلمێنەربکەن.
هۆنراوەو واتا
هەمو ئەوانەیبەرەنگاری کێش و سەروابونەتەوە لەهۆنراوەداو بەکۆت و زنجیر ناویانئەبەن و داوای نەهێشتنیان ئەکەن، بیانویان (واتا - مەعنا)یە. بەناوی بەرگری لەواتاوە، لەکێش و سەروا یاخین. گوایە بە گرێ و کۆسپیان ئەزانن لەڕێگەی واتادا. کەچی لەڕاستیا مەبەستی سەرەکیی هۆنراوە، واتا یا راگەیاندنی واتانیە. تەنانەت ئەو هۆنراوانەی کە (واتا) تیایانا ئامانجبێ، دەوری هۆنراوەکە رازاندنەوەی ئەو واتایەیە. ئامڕازەکانی ئەو رازاندنەوەیەش، مۆزیکی هۆنراوەیە بەگشتی و کێش و سەروایە لە پلەی یەکەما. هەر لەبەرئەوەشە هۆنراوەی وەرگێڕراو بەنوسینی سادە، ئەو چێژو خۆشی و هەژاندنەی نامێنێ.چونکە وەرگێڕ تەنیا وەک واتا هۆنراوەکە وەرئەگێڕێ. ئەمە بێجگە لەو هۆنراوانەی گیانیان بەبەردائەکرێتەوە بەوەی وەرگێڕ وەک هۆنیارێ واتای هۆنراوەکە وەرئەگێڕێ و بەکێش و سەرواو ئەندێشەی خۆیەوە دایئەڕێژێتەوە کە لەئەنجاما چێژو خۆشی و هەژاندنی نوێی تیادروستئەبێتەوە بەپێی توانای هۆنیاری وەرگێڕ، وەک وەرگێڕانی هۆنراوەکانی خیام بۆکوردی لەلایەن هۆنیاری گەورە (سەلام)ەوە٣٠ و(کرتی ما احلاها)ی محمەد بەهجەت ئەسەری و (یا وطنی) جەمیل سدقی زەهاوی لەلایەن هۆنیاری بەتوانا بەختیار زێوەرەوە٣١و (رۆحی مەولەوی) لەلایەن پیرەمێردی مەزنەوە٣٢.
راستە هۆنیاریش وەک هەر بیریار (مفکر)ێکیتر بیرئەکاتەوەو بیرۆکەی خۆی هەیەو ئەشێ هۆنراوەکانی جۆرە بیرو فەلسەفەیەکی تازە بێننە ئاراوە، بەڵام لەهەمان کاتا، تایبەتمەندییەکانی هۆنراوە، وەک کێش و سەرواو ئەندێشەو جوانکارییەکانیتری وەک وێنەو زمان و داڕشتن و..هتد بەڕازەوەیی بەرهەم ئەهێنێ، بۆیە کۆڵڕچ ئەڵێ: (جوانی بۆ بیرۆکە وەک رۆشنایی وایە بۆ چاو)٣٣کەدیارە مەبەستی لەو بیرۆکانەیە بەهۆنراوە رائەگەیەنرێن.
ئەگەر مەبەستی هۆنراوە تەنیا گەیاندنی واتابێ، ئەوا ئەم کارە بەهۆی وتارەوە چاکتر ئەنجامئەدرێ. هەرگیز ناتوانرێ واتایەکی سیاسی یا کۆمەڵایەتی بەو تێروتەسەلیەی وتار، بەهۆنراوە رابگەیەنرێ. چونکە مەودای هۆنراوە وەک مەودای وتار فراواننیە. بگرە مەودای هۆنراوە ناگاتە مەودای پەخشان و چیرۆکیش بۆ گەیاندن و رونکردنەوەی واتا. بەڵام وەک کاریگەرێتی ، ئەو واتایەی بە هۆنراوە ئەگەیەنرێ، زیاترو زوتر کارئەکاتە سەر وەرگری هۆنراوە، ئەویش بەهۆی رازاندنیەوە بە تایبەتمەندییەکانی هۆنراوە.
ئەو واتایانەی هۆنراوە ئەیانڕازێنێتەوە دو جۆرن: یەکەمیان هەڵقوڵاوی هۆنیار خۆیەتی. دوەمیان ئەوانەیە کە بەسادەیی وەریئەگرێ و بەڕازاوەیی ئەیداتەوە بە وەرگری هۆنراوە. بەوەش ئەو رازاندنەوەیە ئەبێتە شیرینکردن و خۆشەویستکردنی واتاکە هەتا رادەی هەژاندن لەچەن وتەیەکی چڕوپڕ لە سۆزی ئاوازو ترپەی سەرواو دیمەنی وێنەکانا. بۆنمونە، لەبواری بازرگانیا زۆر نوسراوە لەسەر پێویستیی بایەخدان بەو جێگەیەی کەلوپەلی تیا پیشانئەدرێ بۆفرۆشتن، هەمو ئەیزانین بایەخی دوکانێکی بازرگانی لەشەقامێکی ئاوەدانی گشتیا، زیاترە وەک لەلاکۆڵانێ. جلوبەرگێ لەبەر جوانێکا جوانتر ئەنوێنێ وەک لەبەری ناشیرینێکا، کوردیش وتوێتی بەرد لەجێگەی خۆیا سەنگینە، بۆیە (حەمدی) هەمو ئەو چەمکانە سەبارەت بایەخی جێگە، لە چەن وشەیەکی کورت و رازاوەو کاریگەرا چڕئەکاتەوە و ئەڵێ:
بازاڕی دەهرە، قیمەتی ئەشیا بەجێگەیە
مێشێ گەییە روی نیگارێ، بە خاڵ ئەچێ
پێشئەوەی (بێ کەس) بلێ :
داری ئازادی بە خوێن ئاونەدرێ قەت بەرناگرێ
سەربەخۆیی، بێ فیداکاری ، ئەبەد سەرناگرێ
خەڵکی زانیوێتی کەئەبێ لەپێناوی ئازادیا خوێنبڕێژن و فیداکاریبکەن و کردوشیانە. چەندین چیرۆک و پەرتوک هەبوە لەوبارەیەوە . واتە، بێ کەس، واتایەکی تازەی نەهێناوەتە بەرهەم، بەڵکو واتایەکی هەبوی رازاندۆتەوە.
بەوجۆرە ئەبینین کاری سەرەکیی هۆنراوە، رازاندنەوەی واتایە، تەنانەت ئەو واتایەی هۆنیار خۆشی خاوەنیبێ هەرئەبێ بیڕازێنێتەوە. جا کەکاری سەرەکیی هۆنراوە رازاندنەوەی واتابێ، دیارە ئەو رازاندنەوەیە هەتا زیاترو چاکتربێ، شیرینترو کاریگەرترئەبێ و زیاتر خەڵکی ئەهەژێنێ. هەرلەبەر ئەوەشە هۆنیارەکان لەکۆنەوە هەوڵیانداوە کە نەک تەنیا هۆنراوەکانیان پڕواتابێ، بەڵکو واتاکان بەڕازەوەترین پۆشاکەوە پێشکەش وەرگری هۆنراوە بکەن. لەم پێناوەشا پەنایان بردۆتە بەر هەمو هۆکارەکانی رازاندنەوەی هۆنراوە.
هۆنراوە خۆراکێکی مادینیە کە پێویست بەوەبکا زیاترین بڕ بەرهەم بهێنرێ بۆئەوەی بەشی زیاترین کەس بکا. بەڵکو خۆراکێکی گیانییە و هۆنراوەیەکی چاک بەشی هەمو نەتەوە ئەکا لەبابەتەکەی خۆیا. لەبەرئەوە هۆنیاری چاک دەربەستی ئەوەنیە زیاترین یا درێژترین هۆنراوە بۆ یەک مەبەست بڵێ. ئەم ئەنجامەش ئەمانبا بۆ ئەوەی لەپێناوی واتادا دەسبەرداری جوانکاری و رازاندنەوە نەبین لە هۆنراوەداو هۆنراوە بەرەو هەڵدێری پەخشان و وتارو قسەی ئاسایی بەرین و هۆنراوە داماڵین لە مۆزیکی کێش و سەرواو وێنەو رەوانبێژی و جوانکاری!! یا چاومان لە چەندێتیی هۆنراوە بێ و چونێتی وازلێبێنین!
ئەگەر ئامانجی سەرەکیی هۆنراوە تەنیا واتابێ، ئەوا تەنیا کێش و سەروا گرێنین لەڕێگەی واتادا. ئەندێشە(خەیاڵ) گرێیەکی کوێرترە بۆ واتا. بگرە ئەندێشە هەر بایەخ بۆ واتا ناهێڵێ و هۆنراوە تەواو دورئەخاتەوە لە واتاکانی ژیرێتی و سروشتی و راستی و زانستی. بۆنمونە: ئەگەر هۆنراوە جوان و بەرزەکەی مەولەوی:
هەندە ناسکبو بەبای باوەشێن
سەرکوڵمی ئاڵی پڕئەبو لەخوێن
بدەین لە بێژنگی ژیرێتی، ئەگەینە ئەنجامێکی سەیر! ئافرەتێ ئەگەر تەنیا بەبای باوەشێنێ سەرکوڵمەکانی پڕببێ لەخوێن ، دیارە بە ڕەشەبایەک توشی خوێنبەربون(نزیف)ی دەموچاو ئەبێ ! خۆئەگەر پەنجەیەک یالێوێکی بەرکەوێ، ئەوا ئەو کوڵمە هەڵئەوەرێ و لەئەنجاما خۆمان لەبەردەم دەموچاوێکی خوێناوی و زامدارو چاڵوچۆڵا ئەبینینەوەو بێزمان لەو دەموچاوە ئەبێتەوە!!
جائەگەر خەیاڵ ئەوکارە بەواتابکا، ئایا خەیاڵ زیانبەخشترە یا کێش و سەروا بەڕای ئەو کەسانە!؟ ئایا چاوەڕوانناکرێ سبەی داوای نەهێشتنی کەلەپچەی خەیاڵیش بکەن لەهۆنراوەدا بەبیانوی ئەوەی خەیاڵ واتا ئاوەژوئەکا!؟ بەوەش توشی گەڕانەوەیەک ئەبین بۆ راو بۆچونەکانی ئەفلاتون لەبارەی هۆنراوەوە کە گوایە هۆنراوە لەسەر بنچینەی درۆ دروستئەبێ! بێگومان خەیالیش سوارچاکی خۆی هەیە. مەولەوی ئەو ئەنجامەی نەویستوە. تەنیا ویستوێتی لەبەرزترین شێوەدا گوزارە (تعبیر) لە ناسکیی دەموچاوی دڵخوازەکەیبکا. ئەندێشە، هەروەکو لەزانست و هونەری رەخنەسازیی هاوچەرخا چەسپاوە ، رەگەزێکی ئێجگار گرنگە لە رەگەزەکانی وێژە. چونکە بەهۆیەوە ئەم چالاکییە مرۆڤانەیە، لەزانست جیائەکرێتەوە. هەروەها شوێنەوارەکانی کەسایەتی و ژینگەی وێژەر دەرئەبڕێ و رێگەیەکە بۆ هەست و نەستی خوێنەران٣٤. بابەتی وروژاندنی واتاکان، بریتیە لە لێکچواندن و خوازەو خواستەو درکە، کە بەرهەم و هێزی ئەندێشەن)٣٥
(هۆراس)ی رەخنەگرو هۆنیاری بەناوبانگی لاتین، پێش 2 هەزار ساڵ وتوێتی: (ئامانجی هۆنراوە فێرکردن یا خۆشیگەیاندن یا هەردوکیان)٣٦ ئەم بۆچونە بو بەبنەمایەک تا ئێستاش جێگەباوەڕی رەخنە سازان و هۆنیارانە. کەواتە هۆنراوە تەنیا گەیاندنی واتانیە، بەڵکو خۆشیگەیاندنیشە. ئەمە لەکاتێکا کە کێش و سەروا ئەبنە هۆی بایەخدانێکی زیاتر بە واتا. لەمبارەیەوە بەهجەت ئەسەری ئەڵێ: (موزیکی هۆنراوە بریتییە لە کێش و رێکخستنی دەنگەکان و ئەبێتە هۆی رونکردنەوەو فراوانکردنی واتاکەی)٣٧ هەروەها رەخنەگران گەیشتونەتە ئەوەی ئاوازو مۆزیک رۆڵێکی گەورەو کاریگەر ئەگێڕن بۆ فراوانبونی واتای هۆنراوە٣٨ .
ئەمانە هەموی ئەوەئەگەیەنن کەکاری سەرەکی هۆنراوە،رازاندنەوەی واتایە تەنانەت ئەگەر هۆنراوەیەک بۆ فێرکردنیشبێ، ئەبێ لە شێوەیەکی رازاوەدابێ بۆئەوەی جیاوازی لەگەڵ وانەی قوتابخانەدا هەبێ و زیاتر کاریگەربێ تا زیاتر فێرخوازەکە بهەژێنێ. لەمبارەیەوە درایدن ئەڵێ: (هونەرمەند هەوڵئەدا شتێیەک بەرهەم بێنێ کە لەژیان جوانتربێ)٣٩ ئنجا ئەڵێ: ( خۆشیگەیاندن ئامانجی سەرەکیی هۆنراوەیە ئەگەر نەڵێین تاکە ئامانجێتی. ئەگونجێ دانبنرێ بە فێرکردنا وەک ئامانجێکی ناوندی، چونکە هۆنراوە فێرناکا ئەگەر خۆشی نەگەیەنێ)٤٠ هەروەها درایدن بەئاشکرا دان بە ئامانجە تایبەتییەکەیا ئەنێ وەک هۆنیارێک و ئەڵێ: (هەوڵدانە سەرەکییەکانم ئەوەیە کەخۆشی بگەیەنمە رۆڵەکانی ئەو سەردەمەی تیایا ئەژیم)٤١ دیارە ئەو خۆشیگەیاندنە بەدەسنایەت ئەگەر هۆنراوە رازاوە نەبێ بەمۆزیکەکەی.
ئێمە تائێرە مەبەستمان ئەو هۆنراوانەیە کە واتا تیایانا مەبەستێکە. ئەگینا ئەو هۆنراوانەی کە واتا تیایانا مەبەستنیە، گوایە هونەر بۆ هونەرە، ئەوە بێگومان زیاتر پێویستیان بەرازاندنەوە هەیە بە مۆزیکی دەرەوەو ناوەوە. هەرچەن من لەو باوەڕەدانیم کە لەم جیهانەدا شتێک هەبێ پێیبوترێ هونەر بۆ هونەر یا هۆنراوە بۆ هۆنراوە! چونکە ئەگەر هۆنراوەیەک هیچ واتایەکیش ئەنجام نەداو تەنیا بۆ گەیاندنی خۆشیی روتیشبێ، ئەوا ئەو خۆشیگەیاندنەش هەر لەخزمەتی مرۆڤ و ژیاندائەبێ. مرۆڤ تەنیا پیویستیی بەخوراکی مادی نیە، پێویستیی بەخۆراکی گیانیش هەیە وەک گوێگرتن لە ئاوازێکی خۆش، سەیرکردنی دیمەنێکی جوان، بینینی هەڵوێستێکی مەردانە، بیستنی نوکتەیەک ، هەروەها هۆنراوەیەکی هەژێنەر. ئنجا ئەگەر هۆنراوەیەک واتاو خۆشییەک نەبەخشێ، ئەوە هەر هۆنراوەنیە!
مالارمێ 3 رەگەزی بۆ هۆنراوە داناوە:
1-وشەو دێڕي هۆنراوە خۆی لەخۆیدا پێویستە ئاکامێکی ئاوازی مۆزیک ببەخشێ.
2- هۆنراوە هەرچەن ئەبێ پارچەیەکی مۆزیکیبێ، لەهەمان کاتا پێویستە مەبەستێکی واتاییشی هەبێ.
٣-ناوەرۆکی هۆنراوە ئەبێ بیرۆکەیەکی پەتی بێ٤٢ .
د. کامیل بەسیر ئەڵێ: (ئەم 3 رەگەزە پێکەوە ناگونجێن. چونکە ئەگەر هۆنیار هەمو کۆششی سازکردنی ئاوازو مۆزیکبێ و لەسەرچاوەی بیری پەتییەوە هۆنراوە بهۆنێتەوە، چۆن ئەتوانێ بەهۆنراوەکانی مەبەستێک بهێنێتەدی؟٤٣
من لەگەڵ بۆچونەکەی د. بەسیرنیم و ئەڵێم: گۆنجاندنی ئەو 3 رەگەزە کاری نەکردەنیەو ئەکرێ و کراویشە. چونکە مەبەستی هۆنراوە لەناوەرۆکەکەیایە، ئاوازو مۆزیکەکەشی لەروخسارەکەیایە. هیچیان رێ لەویترناگرێ. تەنیا سەرنجێکم لە رەگەزی سێیەم هەیەو ئەڵێم: راستە ئەگونجێ هۆنراوە ناوەرۆکی بیرۆکەیەکی پەتیی ببێ ، بەڵام مەرجنیە هەمو کاتێ وابێ.
رازاندنەوە وەک پێویستییەک بۆهۆنراوە، هەمو جۆرە هۆنراوەیەک ئەگرێتەوە. بەڵام پشتبەستن بە کەرەستەی رازاندنەوەکە، لەهۆنراوەیەکەوە بۆ هۆنراوەیەکیتر ئەگۆڕرێ. لەهۆنراوەی کلاسیکیا، زیاتر پەنائەبرێتە بەر بەرزیی زمانی هۆنراوەو ژیرێتی و چڕیی واتا بەکەمترین وشەو رونکاری و رەچاوکردنی یاسا دەقگرتوەکانی هۆنراوە. بەڵام لەهۆنراوەی رۆمانسیا زیاتر پەنائەبرێتە بەر ئەندێشەو سۆزو نیمچە تەمومژێک و هەڵچون و گێنگڵ و هێماکاری. لەهۆنراوەی ریالیزما زیاتر پەنائەبرێتە بەر شێوەکاری روبەروبونەوە وەک خۆی و وەک راستیو راستەوخۆیی و نەترسان و جەربەزەیەتی. بەدەربڕینێکیتر لەهۆنراوەی ریالیزما ئازایەتی و بەزاتی و نەترسان و روبەروبونەوەی بارودۆخە راستییەکەو جەسورێتی، جوانکاری و رازاندنەوە ئەدا بەهۆنراوەکە . ئەوانە هەموی هۆکارو کەرەسەی رازاندنەوەی هۆنراوەن لەپلەی دوەمدا.پلەی یەکەم : مۆزیکی دەرەوەی هۆنراوەیە. چونکە مۆزیکەکە تایبەتە بە هۆنراوە، ئەوانیتر کەرەسەی هاوبەشی رازاندنەوەی هەمو لقەکانیتری هونەرو وێژەن لەپاڵ هۆنراوەدا.
لێرەدا لەبەرئەوەی ئاماژەمان بۆ هەندێ لەڕێبازە وێژەییەکانکرد، بەپێویستی ئەزانم ئەو راستییە بدرکێنم کە مەرجنیە هۆنیاری ئەمڕۆ خۆی ببەستێتەوە بە تەنیا یەک رێبازەوە. هەرچەن لەئەنجاما یەکێک لە رێبازەکان زاڵئەبی بەسەریا
هۆنراوەو تەکنەلۆجیا.
ئیمە با راستگۆیانە بپرسین: ئایا وێژەو تەکنەلۆجیا لەپێشبڕکێدا لە چ ئاستێکدان؟ ئایا ئەو سەردەمانەی ئەفلاتون (427-347پ.ز)، ئەرەستۆتالیس (384-322پ.ز)، هوراس (65-8پ،ز) بیردۆزە وێژەییەکانیان دائەنا، بیردۆزەیەکی زانستیی ئەوتۆ لەئاراداهەبو؟ ئایا ئەو رۆژانەی هۆمیرۆس (چەرخی 9 پێش زایین)، ئەرەستۆ فانیس (445-386)، دانتێ (1265-1321ز)، شکسپیر (1564-1616ز) شاکارە وێژەییەکانیان بەرهەم ئەهێنا، زانست و تەکنەلۆژیا بەپەرێزی ئەو شاکارانەدا ئەڕۆیشتن؟ بێ گومان نەء . دەی ئەمڕۆی سەردەمی کارەباو تی ڤی و گەشتی ئاسمان و کۆمپیوتەرو مۆبایل و ئایفۆن و ئایپادو چەندین داهێنانیتر، وێژە بەپەرێزی زانست و تەکنەلۆجیادا ئەڕوا؟ بێ گومان ئەمیش هەر نەء . کەواتە لەپێشبڕکێکەدا وێژە دواکەوتوە، زۆریش دواکەوتوە. بەڵای گەورەش ئەوەیە کە کێشەکە هەر بریتینیە لەپێشبڕکێ، بریتییە لەپاڵەپەستۆو تەنگپێهەڵچنین! تەکنەلۆجیا رۆژلەدوای رۆژ زیاتر خۆیئەسەپێنێ بەسەر مرۆڤاو کاتەکانی بەلای خۆیا رائەکێشێ بەجۆرێ مرۆڤ نەیپەرژێتە سەر وێژە، بەهۆنراوەشەوە. دیاردەی ئەم پاڵەپەستۆیەش پێشکەوتنەکەی تەکنەلۆجیایە لەلایەک، لەلایەکیترەوە سستوسۆڵیەکەی وێژەیە! مرۆڤ هەمیشە باش و باشترو باشترینی ئەوێ.
تەکنەلۆجیا بەجۆرێکی گشتی پاڵەپەستۆ لەگەڵ وێژەدا ئەکا بەڵام بەتایبەتی تەنگی بەهۆنراوە هەڵچنیوە! ئەوەتا هێشتا تەکنەلۆجیا نەیتوانیوە دەسبەرداری پەخشان و چیرۆکببێ بۆ چالاکییەکانی سینەماو شانۆو تەلەفیزیۆن و ڤیدیۆ، بەڵام بەدەگمەن نەبێ بەلای هۆنراوەدا ناچێ، مەگەر هۆنراوەی گۆرانی کەبۆئەمیش مۆزیک و سەماو بزواندن، هاوکاری گۆرانیەکەن و زاڵن بەسەریا!
جگەلەوانە، ئەو کاتە زۆرانەی جاران خەڵکی تەرخانیانکردبو بۆ وێژە، بەتایبەتی هۆنراوە، کە لەبەرئەکراو هۆکارێکی سەرەکی رۆشنبیری و بابەتی دیوەخانەکانبو، ئێستا ئەو کاتانە دەسناکەون و دیوەخانیش نەماوە! خەڵکی خەریکی دابینکردنی بژێوییانن و چاویان لە فەنتازییە نوێکانەوەیە!
ئنجا لەئاستی ئەم بارودۆخەدا تەگبیر چیە؟ تەگبیر هۆنراوەی چاکە. لەبارەی هۆنراوەی چاکیشەوە کۆڵڕچ هەوڵی دۆزینەوەی ئەو تایبەتمەندییانەی هۆنراوە ئەدا کەئەگەڕێتەوە بۆ بلیمەتیی تەواوی هۆنیارو لەم خاڵانەدا دەسنیشانیان ئەکا:
1-شیرینییەکی تەواوی هۆنراوە، یاهەستکردن بە چێژی مۆزیکی و توانای هۆنیار لەبەرهەمهێنانیا. ئەم توانایەش زگماکییە لەمرۆڤاو بەهەوڵدان بەدەسنایەت.
2-هەڵبژاردنی باس و ناوەرۆکی دور لە بارودۆخ و کێشە تایبەتییەکانی هۆنیار خۆی. لەمبارەیەوە گۆتە (1749-1832ز)ش گەیشتۆتە هەمان ئەنجام و ئەڵێ: ئەگەر هۆنیار تەنیا گوزارە لەخەمە تایبەتییەکانی خۆی بکا، شایانی ئەوەنیە نازناوی هۆنیاری بدرێتێ.
3-قوڵیی وزەی بیر. مرۆڤ هۆنیارێکی مەزن نابێ لەهیچ کاتێکا ئەگەر لەهەمان کاتا فەیلەسوفێکی قوڵنەبێ. هۆنراوە خونچەو گوڵاوی هەمو زانین و بیرو هەست و سۆزو زمانی مرۆڤانەیەکە.
4-وێنەکان نابنە بەڵگەی بلیمەتییەکی رەسەن ئەگەر لەهەست و نەستێکی کارتێکراوەوە نەبێ. یا لە گۆڕینی کۆیەکی بڵاوەوە بۆیەکەیەک نەبێ.
گۆتە ئەم مەبەستە بەدەربڕینێکی رۆشنبیرانە دەرئەبڕێ و ئەڵێ: (هێزی راستینەی هۆنراوە، یا داستان یا شانۆنامە لەکەسێتییەکان و بیرۆکەو پێناسەو بۆچونەکاندا نیە، بەڵکو لەهەڵوێست یا لەو هاندەرەدایە کە هەمو ئەوانە ئەگرێتەوەو ئەویش پێشترە لەوان بە پێی ئەو قسەیەی کەئەڵێ گشت پێش بەش ئەکەوێ)٤٤
گومانیش لەوەدانیە کە هۆنراوەی چاک، هۆنیاری چاک ئەیڵێ. ئەی هۆنیاری چاک کامەیە؟ یا مرۆڤی هۆنیار چۆن ئەبێتە هۆنیارێکی چاک؟
لەمبارەیەوە بن جۆنسن ئەم مەرجانە دائەنێ:
1-بەهرەی سروشتی، مەرجی یەکەم و بنچینەییە.
2-هەرتەنیا بەهرە سروشتییەکە بەسنیە، بەڵکو پێویستە هەمیشە مەشق بەو بەهرەیەبکەین. ئەڵێن ڤەرجیل(71-19پ،ز) کەمەزنترین هۆنیاری رۆمابوە، وەک ورچ ژان ئەیگرت بۆ لەدایکبونی هۆنراوەکانی. دواییش بە لستنەوە پەرداخی ئەکردن!.
3-مەرجی سێیەم بۆهۆنیار، لاساییکردنەوەیە. واتە هۆنیار بتوانێ سامانی هۆنیارێکیتر بگۆڕێ بۆ بەکارهێنانە تایبەتییەکانی خۆی.
4-مەرجی چوارەم، خوێندنی وردو خوێندنەوەی جۆراوجۆرە.
لەگەڵ ئەوانەشا، جۆنسن زیاتر پێ لەسەر مەرجی یەکەم دائەگرێ و ئەڵێ من لەهەڵگرانی ئەو رایە نیم کە سەربەستیی هۆنیار بخەمە سنورێکی یاسایی تەسکەوە کە پەیکەرتاش و فەیلەسوفەکان ئەیسەپێنن.حەکەم لەسەر هۆنیاران تەنیا بەهرەکەیانە، ئەویش بەهرەی هەمو هۆنیارەکاننا، بەڵکو چاکترینیان٤٥ .
کەواتە ئەگەر هۆنراوەی پێش شۆڕشی تەکنەلۆجیا پێویستبوبێ چاکبێ، ئەوا هۆنراوەی دوای ئەو شۆڕشە، بەتایبەتی هی ئێستەو داهاتو، ئەبێ زۆر چاکتربێ. کەچی بەداخەوە وانییە! بگرە بەتەواوی پێچەوانەیە لەزوربەی ئەو بەناو هۆنراوانەی کە هۆکارەکانی راگەیاندنی پێپڕئەکرێتەوە. ئەوەش هیچ بیانویەکنیە کەبوترێ مەبەست لەو بڵاوکردنەوانە،هاندانی نەوەی نوێ و تازە هۆنیارانە. ئێمە پەرچدانەوەی ئەو بیانوە لەم خاڵانەدا ئەبینین :
1-هۆکارەکانی راگەیاندن، کێڵگەی تاقیکردنەوەنین بۆ رێکخەری ئەو جۆرە هۆنراوانە. هۆنیاری خاوەن بەهرەی چاک، لەیەکەم هۆنراوەیەوە دەستی رەنگینی خۆی پیشانئەداو هونەری خۆی ئەنوێنێ و جێگەی خۆی لەدڵی وەرگری هۆنراوەدا ئەکاتەوە. هۆنیارە دێرینەکان بەبێ هیچ هۆکارێکی راگەیاندن و هیچ هاندەرێ، بون بەو ئەو کەڵە هۆنیارانە.
2-ئەمڕۆ کاتی مرۆڤ بەشی خوێندنەوەی بەرهەمە وێژەییە چاکەکانیش ناکا چجای ئەو جۆرە بەرهەمانە. لەڕاستیشا خوێنەرەوە بەر‌هەمی چاکی ئەوێ و هیچ گوێ بەوەنادا خاوەنی بەرهەمەکە لاوە یا پیاوە، تازە کارە یا قاڵبوی پیشەکەیەتی. ئەو لەناخیا ئەڵێ کەی بەرهەمەکەت کامڵبو ئەوسا لێتوەرئەگرم. جگەلەوە، با ئەو بەرهەمانە جێگە لەبەرهەمی چاک نەگرن.
3-هەمو رەخنەسازان لەسەرئەوە کۆکن کە هۆنیارێتی، بەرلەهەمو شتێ، بەهرەیە.ئەگەر بەهرەکە نەبو، بەهاندان کەس نابێتە هۆنیاری چاک ئەگەرچی ئەو کەسە چەندین دیوانی رەشکردبێتەوە بە پیتچنین(نظم).
هۆراس پێش 2 هەزار سال وتوێتی: ( قیزتان لەو چامەیەبێتەوە کە رۆژگارو چاککردنی یەک لەدوای یەک دەیانجار مشتوماڵیان نەکردبێ و وەک نینۆکی لەبناکراو خاوێننەکرابێتەوە. هۆ ئەوانەی ئەنوسن، بابەتێ هەڵبژێرن کە هاوتای تواناتانبێ. ئەگەر ویستت فرمێسکم پێبڕێژی، ئەبێ لەپێشا خۆت هەست بە ئازاری گەزین بکەی.ئەوە کە هۆنیار پلەی دوەمی هەبێ، ئیمتیازێکە کە خەڵک و خواوەندو ڕێبازەکانیش بەکەسی نابەخشن. هۆنراوە، پێویستە خەڵک رازیبکا)٤٦ .
4-هیچ نەتەوەیەک پێویستی بە هۆنیارو هۆنراوەی زۆر نیە. بەتایبەتی لەم سەردەمی زانست و تەکنەلۆجیایەدا. بەڵکو هۆنیاری زۆرو هۆنراوەی زۆر، نیشانەی نەگبەتی و دواکەوتوێتی نەتەوەیە. وەک پێشتر وتمان: هۆنراوەیەکی چاک بەشی هەمو نەتەوە ئەکا لەبابەتەکەی خۆیا. با نەوەی نوێمان وزەکانی خۆیان بخەنە بواری زانست و تەکنەلۆجیاوە.
سەرچاوەو پەراوێزەکان:
١-ر.ا سکۆت جیمس. صناعە الادب. ترجمە هاشم الهنداوی. من مطبوعات دار الشون الثقافیە العامە. بغداد. ص199.
٢-مجید محمود مطلب . شعر و فلسفە . گۆڕینی فواد میسری. چاپخانەی علا. ل35.
٣-هەمان سەرچاوە. ل 35.
٤- هۆنراوەی من خاوەنی پۆلێ یارم ل 259 دیوانی هەڵبەستەکانی ژیر.
٥-هۆنراوەی رازی مەڕی شار بۆ مەڕی کێوی.ل98 هەمان سەرچاوە.
٦-هۆنراوەی نیگای دیل. ل 384 هەمان سەرچاوە.
٧-الدکتورممدوح حقی- العروض الواضح. دار الیقضە العربیە. بیروت ص59.
٨-طلال عبدالرحمن.الایقاع بین الشعروالموسیقی.جریدە العراق 3905 فی21/11/1988ص٦
٩-ئازاد عبدالواحد.شوکری فەزڵی.گۆڤاری بەیان.ژ145 ساڵی1988 ل24.
١٠-عبدالکریم راضی جعفر.القافیە.جریدە العراق25/3/1989 ص6.
١١-عەلائەدین سوجادی.مێژوی ئەدەبی کوردی1952بۆمێژوی لەدایکبون و کۆچی هۆنیارەکان.
١٢-گۆڤاری بەیان ژ145 ساڵی 1988 14.
١٣-هەمان سەرچاوە ل14.
١٤-حسەین عارف.ورشەی رەخنەیەکی ئەدەبی.رۆژنامەی هاوکاری31/7/1988ل٦.
١٥-د. کامیل بەسیر. رەخنەسازی 1983 ل156.
١٦-عدنان عبدالنبی البلداوی.حول دورالثقافە فی تقدیر ثقافە الشاعر.جریدەالعراق31/5/1989ل٤
١٧،١٨-هەمان سەرچاوە ل26.
١٩-سەلام. خیام بەکوردی
٢٠-دیوانی بەختیار زێوەر ل118،119.
٢١-پیرەمێرد، رۆحی مەولەوی.
٢٢-هەمان سەرچاوەی ژمارە 1.
٢٣-سەچاوەی ژ ١5 ل156.
٢٤-سەرچاوەی ژ 25 ل157.
٢٥-سەرچاوەی ژ 1 ل7.
٢٦-سەرچاوەی ژ 2 ل35.
٢٧-سەرچاوەی ژ 2 ل36.
٢٨-سەرچاوەی ژ 1 ل124.
٢٩-سەرچاوەی ژ 1 ل123.
٣٠-سەرچاوەی ژ 1 ل123.
٣١-سەرچاوەی ژ ١5 ل97.
٣٢-سەرچاوەی ژ ١5 ل97.
٣٣-سەرچاوەی ژ25 ل197تا207.
٣٤-سەرچاوەی ژ25 ل109،110.
٣٥-حەمید عەزیز. هۆراس. هونەری هەڵبەست چاپخانەی زەمان. بەغدا.

به‌روار: 11/05/2015

7855 جار خوێندراوه‌ته‌وه